De staat van het bibliotheekbestel in acht grafieken

Net aan het begin van mijn vakantie verschenen de jaarcijfers van de openbare bibliotheken. Nu houd ik wel heel erg van mijn vak en van cijfers maar ik heb ze toch echt laten liggen tot na mijn vakantie. Dat zult u me wel vergeven. Ik ga de cijfers hier voor u samenvatten maar doe de veiligheidsgordel maar vast om want het wordt een dodemansrit door een bloedbad aan resultaten. In de afgelopen twee coronajaren werden 60 miljoen minder bezoekjes aan de bibliotheek gebracht, zijn er 150.000 kinderen minder lid geworden, werden er 175.000 minder activiteiten georganiseerd en 30 miljoen minder boeken gelezen.

2022 was door de langste sluiting ooit uit de bibliotheekgeschiedenis een drama. Voor het tweede jaar op rij trouwens. En hoewel bibliotheken als essentieel werden beschouwd in de coronacrisis, is er wel degelijk veel werk aan de winkel. Maar... er zijn ook lichtpuntjes!

Houd u vast. Daar gaan we.

Aantal bezoekers gehalveerd

De grootste klap valt, niet zo gek met sluiting, bij de bezoekersaantallen. U ziet het al in de afbeelding hierboven. In 2019 ontvingen bibliotheken nog ruim zestig miljoen bezoekers. In het tweede coronajaar 2021 waren er daar nog maar de helft van over, 31,3 miljoen om precies te zijn. Nu waren we wel bijna vijf maanden dicht en waren mensen daarna soms nog voorzichtig maar het maakt de klap niet minder hard en ongenadig. Op 15 december 2020 werden bibliotheken, cultuurinstellingen en alle niet-essentiële winkels gesloten. Bibliotheken konden weer echt open op 20 mei 2021. We hadden toen een lange tijd van avondklok achter de rug. Ik moet eerlijk zeggen dat ik een deel van die beelden al weer kwijt ben en me verbaas hoe ik er alweer aan gewend ben dat alles altijd open is.

In de afgelopen twee jaar kun je stellen dat bibliotheken in totaal zo'n 60 miljoen bezoekers zijn misgelopen. Het zal in beide jaren ongeveer 30 miljoen zijn. Zo'n vier bezoeken per Nederlander gemiddeld.

Schouwburgzalen en poppodia klaagden dit jaar voor de zomervakantie nog dat het publiek nog steeds voorzichtig was om te komen. En ik vermoed dat dit voor bibliotheken iets minder geldt omdat we iets minder massaal zijn. Maar ik vermoed dat de bezoekerscijfers voor 2022 zeker niet terug zijn op het niveau van 2019. Het zou mij verbazen. Er is dus niks mis mee om het bibliotheekbezoek dus weer een beetje te stimuleren.

Bijna 40% minder activiteiten

Het aantal activiteiten die bibliotheken ondernamen daalde ook dramatisch. En dat terwijl dit de afgelopen jaren spectaculair groeide. Zowel door groei in aantal maar ook door betere registratie.  Waar in 2019 door bibliotheken nog 220.000 activiteiten werden aangeboden, daar waren er in 2021 nog 136.000 van over. Een terugval van 38%. Als je dat afzet tegen de ruime sluiting in 2022 dan zie je dat er toch nog redelijk wat digitale activiteiten moeten zijn geweest. Afgezet tegen de bezoekersaantallen doen de activiteiten het dus iets beter. In de twee coronajaren hebben bibliotheken dus waarschijnlijk een kleine 175.000 activiteiten minder georganiseerd dan wanneer er geen corona was geweest.

Ruim een derde minder uitleningen

 

In uitleningen is het iets minder dramatisch. Daar gingen bibliotheken van 63,8 miljoen uitleningen pré-corona naar 40,6 miljoen uitleningen in 2021. Dat is een daling van 36%. Nu werd de daling wel iets gecompenseerd door digitaal lezen maar dat was een druppel op de gloeiende plaat. Veel bibliotheken kenden wel een afhaal- of bezorgservice tijdens de sluiting en dat kon bij sommige bibliotheken toch nog tot redelijke aantallen leiden.  

Nu zaten bibliotheken met uitleningen al wel in een dalende trend dus wie dat doortrekt had zonder corona zo'n 58 miljoen uitleningen in 2021 mogen verwachten en zo'n 55 miljoen in 2021. Alles bij elkaar zijn er dus zo'n 30 miljoen boeken en andere media minder uitgeleend in de coronaperiode. Dat blijft toch een akelig grote boekenberg.

Vooral minder kinderen lid geworden tijdens corona

Vorig jaar durfde ik de ontwikkeling rond de leden nog niet te duiden. Toen leek het erop dat de betalende volwassen leden de bibliotheek in de coronaperiode trouw bleven en dat kinderen wellicht 'iets' achterbleven door corona. Met de lange sluitingsperiode in 2021 zien we dat nu versterkt: er zijn veel minder kinderen lid geworden van de bibliotheek dan verwacht. Met de stippellijn heb ik de trendlijn aangegeven op basis van de afgelopen jaren. Op basis van die trendlijn kun je zeggen dat er eigenlijk rond de 2,3 miljoen kinderen lid hadden moeten zijn van de bibliotheek als er geen corona was geweest. Dat zijn er maar 2,15 miljoen. Dat betekent dat 150.000 kinderen in de coronaperiode niet lid zijn geworden van de bibliotheek die dat anders wel waren geworden. Om een beeld te geven hoeveel kinderen dat zijn: heel Amsterdam kent 153.000 kinderen tot en met 17 jaar....

Bij volwassenen zie je dat het verloop ongeveer gelijk is aan de trendlijn. Die zijn in de coronaperiode de bibliotheek dus trouw gebleven.

Meer betaald personeel, verjonging en de groei van vrijwilligers vlakt af

Bibliotheekwerk kende in de afgelopen jaren een redelijk stabiel aantal formatieplaatsen van rond de 4.100 volledige arbeidsplaatsen. Vóór 2015 kenden we trouwens nog een krimp. In 2010 waren het nog 5.200 volledige arbeidsplaatsen. Tussen 2010 en 2015 is er bij bezuinigingen dus een kwart van het betaald personeel verdwenen. 

De afgelopen twee jaar is dat, ondanks corona, toch weer wat gestegen. Vooral in 2021was de groei wat groter. Straks bij de financiën zullen we zien dat er ook wat meer geld voor was. Ik vermoed dat die groei met name zit in het gebied van zelfredzaamheid en digitale participatie waar met de IDO's op dit moment een groeisprongetje wordt gemaakt. Maar ook bij de Bibliotheek op school zit nog steeds groei en ook zie ik steeds vaker de functie van vrijwilligerscoördinator voorbij komen. 

De leeftijd van het personeel is overigens gedaald. De sector verjongt! Waar het bibliotheekwerk lange tijd het verwijt kreeg dat het een vergrijsde sector is, die steeds grijzer werd, is dat de afgelopen jaren toch flink verandert. Het aandeel 50+'ers is gedaald van 65% in 2015 naar 54% in 2021. Het aandeel onder de 50 is navenant gestegen, van 35% in 2015 naar 46% in 2021. En dit hebben bibliotheken dus gedaan in een periode met niet veel extra middelen. Bij uitstroom door pensioen of ander vertrek zal dus bewust gezocht zijn naar jongere medewerkers zodat een meer diverse leeftijdsopbouw ontstaat. 

Naast de betaalde medewerkers kent de bibliotheek een groeiend contingent aan vrijwilligers. Dat kende de afgelopen jaren een sterke groei. In de coronaperiode vlakte die groei af.

Waar het aantal vrijwilligers tussen 2015 en 2019 dus verdubbelde, steeg het aantal vrijwilligers in de coronaperiode nog met 5%. Heel gek is dat als je ziet dat het aantal activiteiten en de uitlening flink terugliepen. Veel vrijwilligers zullen in deze periode ook minder actief zijn geweest. Maar toch nog een kleine groei dus. 

Financiën al jaren stabiel (en dus teren bibliotheken nog steeds in)

En de laatste plaat gaat over geld. Die drukken we uit in subsidie per inwoner. En vaak worden de huisvestingskosten er dan nog uit gehaald omdat die soms versluierend werken bij onderlinge vergelijkingen. Huisvestingskosten zijn soms broekzak-vestzak voor gemeenten met een maatschappelijk huur en op andere plekken is het commerciële huur of eigendom (met ook weer tal van constructies). 

De gemeentelijke subsidies stegen in de afgelopen jaren licht. Dat zal een divers beeld zijn tussen gemeenten. Sommige gemeenten kampten met grote tekorten in het sociaal domein, andere gemeenten kwamen redelijk uit. Over het geheel genomen stegen de gemeentelijke subsidies het afgelopen jaar met 13 miljoen naar 431 miljoen.  Dat klopt wel redelijk met de prijsindex over 2021. Toch zie je de subsidie per inwoner nauwelijks stijgen. Dat komt omdat het aantal inwoners in Nederland ook nog steeds stijgt. Meer inwoners betekent ook meer diensten en mogelijk meer gebruik. Wie zo kijkt sinds 2015 ziet dat bibliotheken er nauwelijks op vooruit zijn gegaan. Er is aan alle kanten ingeteerd en vooral in de jaren net na de decentralisaties zag je gewoon een krimp.

Over 2022 verwacht ik dat we aan de batenkant een sterkere stijging zien bij bibliotheken doordat de € 0,83 van de IDO's dan mee gaan lopen bij de inkomsten. En over 2023 hopen we natuurlijk op mogelijke extra gelden uit het regeerakkoord. 

De balans? Werk aan de winkel

Fijn dat er extra geld aan lijkt te komen. Velen zullen zeggen: eerst zien dan geloven. Prima. Maar hou het even vast. Want wie kijkt naar het gat dat corona heeft geslagen: 150.000 kinderen minder lid, 60 miljoen gemiste bezoeken, 175.000 activiteiten die niet doorgingen en 30 miljoen boeken die niet gelezen werden, die moet toch constateren dat er werk aan de winkel is. Gedrag van onze gebruikers heeft twee jaar lang iets anders laten zien, dan wat we graag zouden willen. Dat gedrag is niet zo maar terug. 

En ja, u hebt gelijk als u zegt dat bibliotheken toch ook heel belangrijk waren in de coronacrisis? Zeker, alle lof daarvoor, ga daar ook mee door. Maar de aantallen zijn daar nog relatief klein in vergelijking met het bloedbad op andere gebieden.

Vooral die 150.000 kinderen die we gemist hebben, baart me zorgen. En dat terwijl nou net per 1 juli alle kinderen in echt alle gemeenten gratis lid kunnen worden. Daar moet toch nog wat mee te doen zijn?

Verder lijken bibliotheken in hun financiën en formatie te groeien of zich voor te bereiden op groei en in hun organisaties verjongen ze. Dramatische resultaten over 2021 maar er lijken zeker mogelijkheden tot herstel en zelfs groei. Positief de toekomst in dus maar wel hard aan het werk!

Het hele dossier en alle cijfers zijn terug te vinden op BNetwerk. Wie wilde weten wat ik vorig jaar over de cijfers, kan hier terecht.

Ebooks in de bibliotheek bereiken de fase van volwassenheid

Op 14 januari werd op het platform MetdeKB bekend gemaakt (wel achter hekje) dat de cijfers van de online bibliotheek waren bijgewerkt tot en met 31 december 2021.  En daarmee hebben we ook weer de jaarcijfers van het gebruik van ebooks. Ik zette de belangrijkste cijfers nog eens op een rijtje. 

Uitleningen ebooks: licht gestegen

Op de eerste plaats het aantal geleende ebooks, dat steeg van 5,6 miljoen naar 5,8 miljoen. Naar die stijging kun je op twee manieren kijken. De ene zal zeggen dat het de kleinste procentuele stijging uit de geschiedenis van het ebookplatform is. Niks aan gelogen natuurlijk. Maar naarmate de aantallen groter worden, wordt het natuurlijk steeds lastiger om die procentueel sterk te groeien. Aan de andere kant kun je ook constateren dat het gebruik van ebooks gestabiliseerd is op het hogere niveau dat het bereikte door de uitbraak van corona en sluiting van bibliotheken. Ook niks aan gelogen. En daar kun je dan  weer tegenover zetten dat corona nog steeds zorgde voor veel thuisblijven en dat bibliotheken in 2021 meerdere maanden gesloten waren, zelfs langer dan in 2020. Kortom, het is nog lastig om dit cijfer in deze tijd te duiden. Het zit in ieder geval nog steeds in de lift. 

Omdat de cijfers van bibliotheken zelf altijd pas later komen, is het nog lastig te zeggen wat het aandeel van ebooks is ten opzicht van de 'gewone' uitleningen. Vorig jaar schreef ik dat het aandeel van ebooks als percentage van totale uitleningen door corona was gestegen van 6% naar 12%. Ik vermoed dat ebooks dat aandeel vasthoudt over 2021. En daarmee is het toch een substantieel deel van het geheel.

Actieve gebruikers: een cijfer met een verhaal

Het overzicht van actieve gebruikers is een cijfer met een verhaal. Tegen dat verhaal liep ik vorig jaar ook al aan. Om gebruik te kunnen maken van ebooks moet je jezelf registreren. Dat kan door je gewone bibliotheekkaart te registreren bij de online bibliotheek of door rechtstreeks lid te worden van de online bibliotheek. In bovenstaande staatje zie je hoeveel gebruikers er door de jaren heen waren die één of meer ebooks leenden. Dit noemt men de 'actieve accounts'.   

Tot zover niks aan de hand. In 2020 heeft de Koninklijke Bibliotheek een nieuw platform in gebruik genomen voor de online bibliotheek. Dat is in het midden van 2020 gebeurd. Daarbij zijn alle gebruikers opnieuw gestart en zijn hun tellers voor dat jaar op 0 gezet. Over 2020 geldt dus dat gebruikers maar een half jaar de tijd hebben gehad om zich te bewijzen als actieve gebruiker. Het cijfers over 2020 is daardoor onvolledig en lager dan het werkelijk zou moeten zijn. 

Goed, aan dat cijfer van 2020 kun je dus niet alles aflezen. Maar je kunt wel een vergelijking maken tussen 2019 en 2021 en dan zie je, zoals je kunt verwachten, een sterke stijging van actieve gebruikers. Maar liefst 57% in twee jaar tijd. Ook dit heeft natuurlijk alles te maken met de stijging door corona. Ik vermoed overigens dat in het getal van 2021 ook actieve gebruikers van luisterboeken zitten en dat was in 2019 niet zo. Daar kan dus nog een beetje vertekening in zitten. Maar de stijgende lijn is meer dan helder. 

In twee jaar tijd zijn dus zo'n 130.000 bibliotheekgebruikers voor het eerst ebooks gaan gebruiken. Het merendeel, zo wezen eerder cijfers uit, is volwassen. Alle bibliotheken in Nederland hebben naast 2,2 miljoen jeugdleden, zo'n 1,2 miljoen volwassen leden. Als je het zo bekijkt is 10% van onze volwassen leden in de afgelopen twee jaar ook gebruik gaan maken van ebooks en in totaal gaat het al om bijna 25% van alle volwassen leden. Dat wil niet zeggen dat ze niet meer in de fysieke bibliotheek komen maar ook dit is toch een cijfer dat je niet kunt negeren. 

Uitleningen per actieve gebruiker

Als het aantal uitleningen en het aantal actieve gebruikers combineert, kun je een overzicht maken hoe actief de ebooklezers waren en hoeveel ze gemiddeld per jaar leenden. 

Bij die cijfers kun je twee opmerkingen plaatsen. De eerste gaat over de groei. Als je 2020 als vals jaar voor gebruikersgegevens buiten beschouwing laat, dan zie je dat het gebruik sinds 2017 is gestegen van 15 naar 16 ebooks per jaar. Dat is niet spectaculair zou je zeggen. We lijken dus langzamerhand een plateau te bereiken. In 2021 zie je zelfs een lichte daling ten opzichte van 2019. Stijging van gebruik is dus, zonder extra inzet, niet te verwachten. Wie wil stijgen zal extra middelen moeten inzetten om gebruikers te verleiden. Overigens zie je bij de 'gewone uitleningen' in bibliotheken al jaren een daling van uitleningen per lener.  I

De tweede conclusie die je kunt trekken is dat de nieuwe gebruikers die mee zijn gaan doen, net zo actief zijn als de gebruikers die al gebruik maken van ebooks. Dat is wel een verheugend teken. Men blijft dus doorlezen in ebooks en het is dus voor grote groepen een blijvertje. 

En verder?

Op MetdeKB wordt nog gesproken dat er nog een jaaroverzicht in Excel komt. Daar haalde ik ook altijd nog de gebruikscijfers naar leeftijd uit. Als die nog komen dan zal ik die ook nog eens publiceren. Vorig jaar zag je daarin dat naast de algemene trend dat de gebruiker elk jaar wat ouder wordt dat ook jongeren het ebook (wellicht noodgedwongen) wisten te vinden. Ik ben benieuwd of we die trend dit jaar opnieuw zien. Verder zal ik nog eens in de gaten houden hoe de ebookcijfers over 2021 zich verhouden tot 'gewone' uitleningen in bibliotheken en ik zal ook het gebruik van luisterboeken eens op een rij zetten. Dat is een categorie die ik tot nu toe schromelijk verwaarloosd heb.  

Wat is voor nu dan de eindconclusie voor ebooks? Dat is toch wel dat ebooks langzamerhand nu echt de fase van volwassenheid bereiken. De spectaculaire groei lijkt eruit maar het is ondertussen wel een substantieel aantal uitleningen. Een kwart van onze volwassen leners maak actief gebruik van ebooks. En dat aantal groeit mooi door en het zijn gebruikers die actief blijven. 

Bent u weer bij en ik ga, net als veel andere volwassen leners naast mijn 'gewone' bibliotheekboeken, snel weer een ebook lenen.

Digitale inclusie en bibliotheken in 2 minuut 35

Ik vind het wel knap: een ingewikkeld project terugbrengen tot de essentie. Dat gebeurt in de twee minuten en 35 seconden die dit filmpje duurt.

Mijn ondersteuning bij de Koninklijke Bibliotheek hield afgelopen jaar vooral in dat ik met allerlei partijen bezig was om te kijken of een samenwerking met openbare bibliotheken mogelijk is. Eén daarvan is met de zogenaamde ManifestGroep, een club waar veel uitvoeringsorganisaties van de rijksoverheid in samenwerken. Elk van die partijen ervaart dat de digitale ontwikkelingen soms sneller gaan dan de burgers zelf. En wie moet die burger dan helpen? Er is geen partij in Nederland groot genoeg om dat probleem op te lossen. Maar in samenwerking kom je verder. Natuurlijk is dat ingewikkeld. Maar dat gaan we uitzoeken en uitproberen. En ja, dat gaat vast ook nog wel eens fout. Maar wie niet probeert, weet zeker dat er niks gebeurt.

Het komende jaar zijn er vijftien bibliotheken die 'op kop' gaan en starten met een informatiepunt. Kleine bibliotheken, grote bibliotheken, arme bibliotheken en bibliotheken met iets meer subsidie. Bibliotheken met verschillende lokale samenwerkingspartners en verschillende startsituaties. En toch samen proberen op al die plekken iets te creëren waardoor we mensen helpen in hun situatie. En kijken hoe het werkt, kijken wat nodig aan scholing, kijken wat nodig aan financiering en kijken wat nodig is om het ook bij andere bibliotheken te laten werken. Vijftien bibliotheken die een mooie doorsnee zijn van bibliotheekland.

Een mooi filmpje om zo her en der bij partners of gemeenten te laten zien. Ik vind het wel een stoer project. Hup kopgroep!

Hoera: Weer thuisgebruik met je bibliotheekabonnement!

Mijn oudste dochter bracht het afgelopen jaar een paar dagen door in de bibliotheek van Groningen om haar theorie-examen voor het rijbewijs voor te bereiden. Leuke service van de bibliotheek. Dat blijkt nu nog een stukje makkelijker te worden. In een bericht op de website van de Koninklijke Bibliotheek wordt melding gemaakt van het volgende: 

"Een mijlpaal voor openbare bibliotheken: de ingekochte digitale bronnen zijn sinds medio februari ook voor bibliotheekleden thuis beschikbaar

Al behoorlijk wat jaren worden er, behalve e-books en luisterboeken, ook digitale bronnen ingekocht voor openbare bibliotheken. De inkoop hiervan is centraal geregeld via de KB-inkoopcommissie. De woordenboeken van Van Dale, de Uittrekselbank en LiteRom van NBD Biblion, een theoriecursus voor het rijbewijs, voorleesfilmpjes en nog veel meer: ze zijn allemaal te raadplegen en te doorzoeken in de bibliotheek.

Sinds het begin van de centrale inkoop bestond bij bibliotheken de wens om de bronnen ook beschikbaar te stellen aan bibliotheekleden thuis. Het bleek een complex en - daardoor - lang traject, maar nu is het gelukt: praktisch alle ingekochte bronnen zijn nu ook thuis toegankelijk".

Nou, goede reden om zelf maar gelijk eens te gaan testen. Ik logde in met mijn eigen bibliotheekaccount en kreeg één keer een foutmelding maar toen ik het nog een keer probeerde, bleek ik er toch in te zitten. Helemaal vlekkeloos was het niet maar ik kon er wel mee leven. Dit gaat er vast nog uit gehaald worden.

Ik zocht een tijdje in het Financiële Dagblad, werkte prima. Het bracht mij zelf wel weer even terug naar de tijd dat ik vaak met middelbare scholen om tafel zat en dat ze zo blij waren met het doorleveren van de krantenbank naar scholen. Daar is deze deal met het Financiële Dagblad wel weer een mooi begin van. Misschien wordt Volkskrant, NRC en Trouw ooit ook weer mogelijk. Je moet altijd blijven dromen.

Als ik het goed begrijp, wordt de komende weken nog gefinetuned en de communicatie met bibliotheken verder ingeregeld. Pas daarna volgt communicatie aan het grote publiek. Dat kleine inlogdingetje zal er dan ook wel uit zijn. Bibliotheekmedewerkers die het nu al gelijk willen proberen moeten even de URL's voor thuisgebruik even ophalen bij deze link op MetdeKB.

En uiteraard deed ik ook een rijexamen. En wat denkt u? Ja, geslaagd! Wel met de hakken over sloot trouwens.

Mooie stap vooruit dat thuisgebruik en wat mij betreft iets om straks ook goed reclame voor te maken. Zullen leden blij mee zijn.

Halfjaarcijfers ebooks openbare bibliotheken

Ik heb slecht nieuws, slecht nieuws en  iets minder slecht nieuws voor u over ebooks in openbare bibliotheken. Wat wilt u het eerste horen? Dat dacht ik al: het slechte nieuws.

Het slechte nieuws is dat de uitlening van ebooks nauwelijks meer groeit. Dit concludeer ik op basis van de halfjaarcijfers die de KB op 5 juli presenteerde op MetdeKB. Het ruwe excelsheetje heb ik voor u even verwerkt naar een paar grafieken. Kijk even mee.

Hierboven ziet u het totaal aantal uitleningen van ebooks in de afgelopen jaren met een prognose over 2018. Zoals u ziet stijgt het aantal uitleningen dit jaar met 1,7% (afgerond 2%). Dat is aanmerkelijk minder dat de stijging van de afgelopen jaren.

Het kan overigens nog iets meevallen met de uitleencijfers over 2018. De prognose van 2018 heb ik berekend door het aantal uitleningen tot en met juni te verdubbelen. In de praktijk blijkt dat er in de tweede helft van het jaar meer gelezen wordt. Maar zelfs als we er nog en paar honderdduizend uitleningen bij optellen is de vraag of de stijging nog de dubbele cijfers haalt. De groei die de afgelopen jaren al afvlakte, zet dus door.

Overigens in de koopmarkt werd over het afgelopen kwartaal ook al een flinke aflvlakking geconstateerd. Lees hiervoor het blog van Raymond Snijders.

KB stijgt, bibliotheken dalen

Maar er is nog iets aan de hand. Bij bibliotheken kun je via twee soorten abonnementen gebruik maken van het ebookaanbod. Wie lid is van een openbare bibliotheek heeft in bijna alle gevallen ook toegang tot het ebookaanbod.  Met je bibliotheekpas kun je een account aanmaken voor de ebooks. Dat is de eerste methode. De tweede methode is dat je ook een 'Digital only'-abonnement kunt nemen via de Koninklijke Bibliotheek. Je kunt in dat geval niet lenen bij een openbare bibliotheek maar wel gebruik maken van het ebookaanbod.

Wie de cijfers over 2017 en 2018 voor beide categorieën vergelijkt ziet bovenstaande. De stijging over het geheel van nog geen 2% komt volledig voort uit de stijging bij de KB. Het aantal uitleningen bij bibliotheken zal als het dit jaar zo blijft nagenoeg gelijk blijven.

70-plussers lezen meer digitaal, jongeren minderen

In de statistieken van de KB wordt ook altijd netjes een uitsplitsing gemaakt naar leeftijd van de uitleningen. Het is even pieren om verschillende jaren eens even te vergelijken maar wie het bestand van vorig jaar erbij pakt ziet kleine verschuivingen.

Het aandeel jongeren neemt helaas af. Of we daar blij mee zijn, vraag ik me af.  Het aandeel 70-plus daarentegen neemt licht toe. Het lijkt een beetje erop dat we gewoon een jaar opgeschoven zijn met zijn allen.

Zo, u bent weer bij op hoofdlijnen. Om eerlijk te zijn: ik blijf wel met wat gemengde gevoelens achter.  Ik denk dat het toch interessant is om voor uw eigen bibliotheek toch ook nog even de cijfers eens te bekijken.

Tja, wat moeten we ermee? Denkt u: ach, het is nu eenmaal zo of moet er misschien toch wat gebeuren? Ik geef toe, de temperaturen zijn niet echt uitnodigend om in actie te komen maar een jaar geleden schreef ik naar aanleiding van de halfjaarcijfers een aantal tips. Ik zie dat ik die tips helaas zonder problemen kan herhalen.

Tip 1: meer marketinginspanningen
Als bibliotheken een verdere groei van ebooks willen krijgen zullen extra marketinginspanningen nodig zijn waardoor meer leden hun ebookaccount gaan activeren en gebruiken. Zeker ook het blijven stimuleren van dat gebruik is van belang. Dit vraagt absoluut om individuele en gezamenlijke inzet van bibliotheken. Hier is zeker nog een wereld te winnen bij de huidige doelgroep, de 40+'ers. 

Tip 2: meer met kinderen/jongeren
Verder zien we dat de helft van de doelgroep van bibliotheken - kinderen - nauwelijks gebruik maakt van ebooks. Het ligt voor de hand om dit in combinatie te doen met de Bibliotheek op school. Volgens mij wordt daar op dit moment ook al naar gekeken.

Tip 3: onderzoek effect digital only en mogelijke verdere groei
Tot slot denk ik dat het interessant is om nader onderzoek te doen naar de leden die nu gebruik maken van het digital-only-abonnement van de Koninklijke Bibliotheek. Ik heb een vermoeden - maar ik weet dat niet zeker - dat dit leden zijn die anders niet lid waren geworden van een 'gewone' openbare bibliotheek. Als dat zo is, werken deze abonnementen niet kannibaliserend op de bestaande abonnementen. En dan zou het te overwegen zijn ook hier marketing inspanningen op in te zetten. Maar ik weet dat dit gevoelig ligt bij openbare bibliotheken vandaar dat dat ledenonderzoek wel eens interessant kon zijn.

Tip 4: maak het nog makkelijker
De laatste tip gaat over het product zelf  Ook dat is nog wel te vereenvoudigen. De klacht dat boeken overzetten naar een e-reader nog steeds lastig is, blijf je onverminderd horen. Verder blijf ik de koppeling vanuit bestaande leden eigenlijk raar vinden. Je moet toch weer een nieuw account aanmaken terwijl ik met mijn Facebookaccount op veel plekken zo in kan loggen.

De tijd dat we niets hoefden te doen voor groei is voorbij
De tijd dat ebookleners maar gewoon elk jaar een groei zouden vertonen is voorbij.  Er zijn vele meters gemaakt maar als bibliotheken willen blijven groeien op dit terrein is extra inzet zowel landelijk als lokaal blijven nodig.

Miljoenenbibliotheek

Dit artikel is uit het Deventer Dagblad van 1945. De bibliotheek  had regelmatig ruimte in de krant en maakte op  die manier reclame voor de dienstverlening. Er waren nog geen computers. Aangevraagde boeken werden met briefjes rondgestuurd en de Koninklijke Bibliotheek speelde daar toen al een cruciale rol in. De computer deed zijn intrede maar eigenlijk werken zowel voor fysieke als digitale boeken nog steeds op dezelfde manier: op een centrale plek slaan we titels op in een catalogus en sturen we vanaf een andere plek een fysieke of digitaal exemplaar toe.

'Voor iederen leeftijd en voor ieder gezindte' om met de woorden van de bibliotheek te spreken. 

Alle ebook-statistieken over 2017 en drie top-10's!

Zo daar ben ik weer. Vorige week publiceerde ik al vlot en vluchtig twee grafieken over de ebook-cijfers van bibliotheken. Ik publiceer die twee grafieken hier ook nog een keer om een totaaloverzicht van alle ebook-statistieken bij elkaar te hebben. En verderop nog een paar top-10's met lokale bibliotheken.

Uitleningen +15%
Zoals ik eerder al meldde: de uitleningen van ebooks steeg in 2017 met 15% nar 3,2 miljoen ebooks. De turbulente stijging van voorgaande jaren vlakt iets af, hoewel menig bibliotheekdirecteur nog steeds jaloers zou zijn op dit soort groeicijfers bij fysieke boeken.

De fysieke uitleningen stonden in 2016 nog op 73 miljoen. Ebooks blijven met 3 miljoen uitleningen de komende jaren dus een aanvulling op het gedrukte aanbod. Er zeker geen sprake van massale verdringing.

Aantal gebruikers +28%

Het aantal ebookaccounts steeg opnieuw met bijna 100.000. Het jaar ervoor was er een stijging van 110.000 nieuwe accounts. Hoewel procentueel de stijging dus iets afvlakt, is de stijging in absolute zin nog ongeveer even groot. Het aantal accounts stijgt harder dan het aantal uitleningen wat er op lijkt te wijzen dat de bestaande gebruikersgroep bestaat uit lezers die meer ebooks lezen dan de nieuwe accounts.

Vooral 40-plussers lezen ebooks

Wie die 440.000 accounts afzet tegen het totaal van 3,7 miljoen bibliotheekleden ziet dat ongeveer 11% van alle bibliotheekleden een account heeft. Dat lijkt nog niet zo heel veel maar wie kijkt naar wie die ebooks lezen, ziet dat het vooral 40-plussers zijn. Het merendeel van de 3,7 miljoen leden van de openbare bibliotheek bestaat uit kinderen. Van de volwassen heeft een aanzienlijk deel dus een ebookaccount. Mijn schatting is dat ongeveer 20% van de volwassen bibliotheekleden wel eens een ebook leent of heeft geleend. Maar dat zal ik nog eens een keer uitzoeken door een ledenbestand van bijvoorbeeld de provincie Overijssel er eens tegen aan te leggen.

Welke bibliotheek leent de meeste ebooks uit?

Zo, genoeg algemene cijfers. Laten we gauw eens kijken hoe de individuele bibliotheken presteren.
Eind juli van dit jaar publiceerde ik al een prognose over 2017 en had daarin ook een aantal top-10-overzichten zitten. Daar gaan we de definitieve balans maar eens van op maken.

Biblionet Groningen is met de Groningse bibliotheken de grootste uitlener van ebooks met ruim 150.000 uitleningen. Daarna volgt de Koninklijke Bibliotheek met de digital-only-leners met ruim 120.000 leners. Amsterdam volgt op de derde plaats. In de zomer stonden deze organisaties ook in de top-3, ware het niet dat Amsterdam toen tweede stond. Die is dus voorbij gestreefd door de KB.

Opvallend is dat Groningen, dat in omvang kleiner is dan de OBA, Aanzet of Rotterdam toch zoveel meer digitale uitleningen maakt. Hoe zou dat komen? Misschien dat de volgende top-10's daar nog wat licht op werpen.

Gemiddelde uitleningen per account

Om bibliotheken, die qua grootte nogal kunnen verschillen, beter onderling te kunnen vergelijken met ebooks kunnen we gebruik maken van twee kengetallen. De eerste is het aantal uitleningen per account. Zie hier de top-10 van bibliotheken  waar per account het meest wordt geleend.

Gemiddeld leent elke ebookgebruiker iets meer dan zeven ebooks per jaar. De digital only leners via de KB staan stijf bovenaan met ruim zeventien ebooks per jaar. Dat is ook wel logisch want die digital-only-leners gebruiken ook echt alleen ebooks en geen gedrukte media uit een gewone bibliotheek. Als je het vergelijkt met de gewone bibliotheekleden die samen met 3,7 miljoen zijn en 73 miljoen uitleningen doen, weet dat een gewone bibliotheeklid gemiddeld negentien materialen per jaar leent. Die digital-only-leners van de KB komen daar dus aardig bij in de buurt.

Bij de verder top-10 valt op dat er veel bibliotheken in zitten met een werkgebied van christelijke signatuur: denk aan  Barneveld, Staphorst, Zwartewaterland, Altena en Veenendaal. Zou het ebookaanbod zo geschikt zijn voor deze doelgroep? Zijn ebooks lekker anoniem zodat men niet van elkaar ziet  wat men leest ? Of heeft het toch gewoon te maken met een sterkere leescultuur in deze kringen?  Het zal een combinatie zijn denk van deze factoren.

Welk percentage van de leden heeft een ebookaccount?

Het tweede kengetal om bibliotheken te vergelijken is hoeveel procent van de bibliotheekleden een ebookaccount heeft. Je bent namelijk niet automatisch lid van de online bibliotheek en je moet je bibliotheekpas daarvoor activeren. Wie niet zijn account activeert  kan ook niet lenen. Het is dus naast het aantal ebooks dat men per account leent een belangrijke graadmeter over hoeveel mensen interesse hebben in ebooks.

Om dit in beeld te brengen moet ik twee databestanden combineren: die van het aantal leden per bibliotheek (die beschikbaar zijn in de kb-dataset over 2016) en het aantal accounts dat elke bibliotheek heeft. Die cijfers komen uit twee verschillende bestanden en niet alle stichtingen sluiten dan op elkaar aan (door stichtingen die infuseren sluiten vooral Zeeland en Groningen niet aan helaas). Maar het overgrote deel is goed te berekenen.

Dat levert dan bovenstaande top-10 op. Met DOK Delft strak bovenaan met 18%, gevolgd door Dommeldal en Noord West Veluwe. Wat mij hier opvalt is dat het ook hier, behalve Utrecht en Zuid Kennemerland en Centre Ceramique Maastricht, het wat kleinere stichtingen zijn. Wie dan naar de andere twee top-10's kijkt ziet dat dat eigenlijk elke keer zo is. En wellicht verklaart dat ook wel de hoge plekken van de provincies Groningen en Zeeland in de eerste top-10. Het lijkt erop dat vooral landelijk gebied meer lijkt te profiteren van het aanbod dan de randstad. Zou daar een plausibele verklaring voor zijn?

Zo, en daarmee hebben we alle cijfers over 2017 weer eens naast elkaar. Volgend jaar maar weer?

Ergens tussen Winterswijk en Den Haag ligt een Deltaplan Digitale Vaardigheden

Het is dinsdag en op het programma staat een werksessie in Winterswijk en een vergadering in Utrecht met allerlei 'Haagse' clubs. 

In Winterswijk wacht mij een brainstorm met de bibliotheek Oost-Achterhoek, de gemeente en allerlei maatschappelijke dienstverleners: van ouderzorg, ouderenbonden, sociale dienst en vrijwilligerswerk. De bibliotheek heeft samen met De Post - heel kort gezegd, het sociaal team van Winterswijk - het initiatief genomen voor deze bijeenkomst. Geconstateerd wordt dat er veel mensen een digitale achterstand hebben maar dat er ook veel verschillende initiatieven zijn om er wat aan te doen.

Winterswijk
Om in Winterswijk te komen moet ik een uur toeren over provinciale wegen. Het is niet vervelend. Er schijnt een prettig zonnetje over de velden. In het gemeentehuis is er een onwennig voorstelrondje. Wat doet iedereen, wie kent wie en wat moeten we eigenlijk samen? Maar na een half uurtje praten ontstaat al een eerste beeld. Het sociaal team heeft een wens om een goed vangnet te maken voor burgers: burgers die het echt niet zelf kunnen en burgers die met een zetje een heel eind komen. Er blijkt genoeg initiatief te zijn maar de initiatieven zijn te versnipperd en voor burgers slecht vindbaar. Samenwerken en zichtbaar maken zijn dus toverwoorden. En met goede afspraken en met huiswerk voor de bibliotheek, verlaat ik Winterswijk. Tevreden, want we maken concrete stappen voor burgers. Dit najaar zou er zo maar wat moois kunnen worden aangeboden aan alle inwoners.

'Haagse partijen' in Utrecht
Dan door naar Utrecht. Helaas met de auto omdat de combinatie met Winterswijk anders niet te doen was. Maar vandaag lijkt alles mee te zitten. Zoevend over een zonnige snelweg. In Utrecht ben ik samen met Maaike Toonen namens de Koninklijke Bibliotheek uitgenodigd voor een begeleidingscommissie van het project 'Gezamenlijke persoonlijke dienstverlening'. Het is een project waar landelijke partijen als de Belangdienst en Sociale Verzekeringsbank samen met een aantal gemeenten proberen een vangnet te creëren voor burgers die niet goed overweg kunnen met de dienstverlening van de overheid. Het is complex project omdat elke partij zich aan allerlei regeltjes moet houden. Het is complex omdat het door grote organisaties wordt opgezet en het dan soms wel lijkt alsof niet eenvoudig kán zijn.

De gemeenten die hier aan tafel zitten zijn een zevental pilotgemeenten die echt kijken of ze zelf ook burgers kunnen helpen. Maar als ik eerlijk ben en ik hoorde in Winterswijk hoeveel mensen er nog geholpen moeten worden, is ook de inzet van gemeenten maar een druppel op de gloeiende plaat. En kan elke gemeente dat? De ketting is hier zo sterk als de zwakste schakel.

De begeleidingscommissie bestaat enerzijds uit andere landelijke partijen die meekijken: UWV, DUO en anderzijds uit partijen uit de praktijk zoals de ANBO, de bibliotheek en Digisterker. Aan het eind van de vergadering is mij helder dat het voor landelijke partijen niet eenvoudig is om dienstverlening dicht bij burgers vorm te geven.

Lokale landelijke oplossingen aanbieden
Een laatste rit terug naar het oosten op een inmiddels drukke snelweg. Mijn gedachten gaan nog even over die bijzondere dag van vandaag. Hoe je in de ochtend praktische oplossingen kunt voor burgers in Winterswijk en dat je in de middag ziet hoe moeilijk overheden het hebben om diezelfde burger in Winterswijk te bereiken.

En vervolgens denk ik aan de afspraken met de Belastingdienst en de snelheid waarmee bibliotheken nu acteren. Lees het nieuwsbericht bij de KB er nog maar eens op na. Wie dat ziet, ziet dat bibliotheken een cruciale rol kunnen spelen. Juist doordat ze zoveel kunnen verbinden op lokaal niveau. Alleen lokale en regionale partijen zullen in staat zijn om de 'kracht in de samenleving' goed te mobiliseren en te kanaliseren.

Deltaplan Digitale Vaardigheden
En met die gedachte vroeg ik mij af of er geen Deltaplan Digitale Vaardigheden moet komen. Een Deltaplan om burgers goed op weg te helpen en degenen die het echt niet kunnen langdurig een vangnet te bieden.  Ik weet zeker dat wij daar bibliotheken toe in staat zijn. Koppel dat aan de inspanningen rond laaggeletterdheid en intensiveer het met de decentralisatiegelden die gemeenten op dit moment niet allemaal gebruiken.

Ik zie een mooi perspectief. Ergens tussen Winterswijk en Den Haag ligt een mooi Deltaplan Digitale Vaardigheden.

Doet u mee?

Foto: Carola

Dagboek van de samenwerking met de Belastingdienst

Gisteren ondertekenden staatssecretaris Wiebes van Financiën en Lily Knibbeler,  directeur van de Koninklijke Bibliotheek een samenwerkingsovereenkomst. Huh, ministerie van Financiën? Jazeker, de staatssecretaris is namelijk ook de baas van de Belastingdienst. In de afgelopen tijd heb ik me samen met Maaike Toonen hier flink druk voor gemaakt. Ik geef hier het dagboek van een samenwerking die in luttele maanden tot stand komt.

November 2015

In oktober is Maaike Toonen gebeld. Er meldt zich iemand van de Belastingdienst. Maaike schrikt zich rot: 'is er iets mis met mijn aangifte?'. Dat blijkt niet het geval. Twee programmamanagers van de Belastindienst, Nienke Willems en Wendy de Vreede, willen graag praten over mogelijke samenwerking met de bibliotheken. 

Maaike vraagt of ik mee aanschuif bij het gesprek. Dat eerste gesprek is een feest van wederzijdse herkenning. Wendy en Nienke schetsen dat ze bezig zijn om met maatschappelijke organisaties en met burgerinitiatieven om burgers te willen ondersteunen bij het zaken doen met de digitale overheid. Wij schetsen een beeld van waar bibliotheken mee bezig zijn: kantelend van uitleenbibliotheek naar maatschappelijke bibliotheek waarbij we steeds vaker samenwerken met lokale organisaties en burgerinitiatieven. .

Beide partijen verlaten met een goed gevoel de tafel. De afspraak is elkaar snel weer te ontmoeten en dan te kijken wat we samen zouden kunnen doen.

December 2015

In de aanloop naar de volgende afspraak bereid ik met Maaike een korte presentatie voor: wat zouden bibliotheken kunnen betekenen voor de Belastingdienst? Wat hebben we met elkaar allemaal al in huis? Dat blijkt best veel te zijn. Iets simpels als PC's met internet op honderden plekken in het land blijkt een goed aanbod te zijn voor de Belastingdienst. Wij kijken daar vaak al aan voorbij als bibliotheek. Voor ons is dat heel gewoon. Ook het feit dat landelijk Digisterker en Klik en Tik - twee pakketten om te werken met computers en digitale overheid - al zijn ingekocht is een prima aanbod. En veel bibliotheken doen dit al of zijn voornemens die binnenkort te starten.

Verder willen we kijken naar een netwerk van spreekuren. Spreekuren die door maatschappelijke organisaties of burgerinitiatief kan worden ingevuld. In den lande zijn daar een flink aantal voorbeelden van. Dat zal niet in elke bibliotheekvestiging maar een groeiend netwerk waarbij we in een aantal jaar dit in elke bibliotheekstichting hebben, lijkt een wenkend perspectief. 

We bespreken het aanbod in een tweede gesprek. Dat valt in goede aarde. Een basisaanbod staat en we besluiten een derde afspraak te maken om naar  de implementatie te gaan kijken. Wat is nodig om het te realiseren?

Januari 2016

Dat derde gesprek volgt begin januari. Samen met Maaike hebben ook de uitwerking  met rollen en taken verder ingevuld. Daarin is ook sprake dat er een eenmalige vergoeding is voor bibliotheken om tegemoet te komen in eventueel gederfde inkomsten van cursussen en gebruik van internet-pc's. Verder zien we dat de uitvoering prima als onderdeel van het landelijk team basisvaardigheden kan worden opgepakt. 

Opnieuw reageert de Belastingdienst enthousiast. En heeft nog een aantal goede toevoegingen. Bijvoorbeeld om de netwerken van bibliotheken te testen op veiligheid en privacy.  Daar hebben zij partners voor die kunnen ondersteunen. Ook geven ze op verschillende punten aan waar zij scholing kunnen aanbieden voor spreekuurhouders.

Als uitvoerders zijn wij er nu wel uit. Het wordt tijd om de besluitvorming af te ronden.

In een eerder stadium waren de gesprekken al wel gedeeld met de VOB en eind januari wordt de VOB ingelicht over het verhaal wat er dan licht. De VOB doet ons de goede tip om een internetpeiling te organiseren en een informatiebijeenkomst. 

Februari

Begin februari praten we bij met het landelijk team 'de Bibliotheek en Basisvaardigheden' en de provinciale coördinatoren. Ook die zijn enthousiast en geven aan graag de handschoen op te pakken. Ondertussen komen de uitkomsten van de internetpeiling binnen. Er komen 105 reacties binnen die samen meer dan 130 bibliotheekinstellingen  vertegenwoordigen. Het enthousiasme is ook hier groot.

Er volgt een laatste gesprek waarbij ook de managers elkaar ontmoeten en de laatste afspraken maken. Een handruk volgt, de samenwerking is rond en de afspraak dat we snel naar buiten treden.

Vanaf dat moment zit mijn werk en nagenoeg op. De communicatie-afdelingen en een paar juristen nemen nu alles over: persberichten, media-uitnodigingen, de overeenkomst... in mum van tijd wordt alles klaar gemaakt. Maaike zorgt voor alle laatste puntje op de i.

Tussen de laatste handdruk en het persmoment zat een kleine week. Ik verschuif een afspraak in mijn zodat ik erbij kan zijn. Het geheel duurt nog geen 20 minuten. De staatssecretaris vertelt kort en puntig wat we gaan doen. Daar sta ik toch wel met bewondering naar te kijken, hoe iemand met zoveel dossiers ook hier precies het goede zegt. Lily Knibbeler van de KB zegt dat we het samen makkelijker willen maken voor de burger. Met een knipoog en een glimlach naar de slogan van de Belastingdienst dus. De overeenkomst wordt getekend, de foto's worden gemaakt en de pers te woord gestaan en iedereen vertrekt weer.

En vervolgens komt het ene persbericht na het andere binnen:
de NOS, Nu.nl,, de Telegraaf,, Algemeen Dagblad (met een goed filmpje met de staatssecretaris), Parool,   Binnenlands bestuur, Elsevier, Tros Radar en nog vele anderen.

Op de site van de KB vindt je meer inhoudelijke informatie. En dat is natuurlijk ook de plek waar dat hoort.

De komende maanden zal het landelijk team van 'de Bibliotheek en Basisvaardigheden' verdere invulling gaan geven aan deze samenwerking.

Maar voor nu: dank  aan Nienke, Wendy en Maaike voor de mooie samenwerking. Op naar vele burgers!

Alle leden zijn gelijk, maar sommige zijn meer gelijk dan andere... 4 kanttekeningen bij de discussie over digitaal lidmaatschap

'All animals are equal but some animals are more equal than others'. Een beroemde zin uit George Orwell's 'Animal farm'. Eén van de dunste boekjes die je voor je lijst Engels mocht lezen. En om met Orwell te spreken: Alle bibliotheekleden zijn gelijk, maar sommige zijn meer gelijk dan andere...

Vandaag ga ik u laten zien dat het ene bibliotheeklid het andere bibliotheeklid niet is. Wie denkt dat bibliotheken er voor iedereen zijn, komt bedrogen uit. In de afgelopen tijd is er veel discussie of digitale klanten rechtstreeks lid mogen worden bij de Koninklijke Bibliotheek. De minister vindt van wel (tenminste als we de brieven mogen geloven) en een deel van de openbare bibliotheken vindt van niet. Ondertussen startte de Bibliotheek Rivierenland haar eigen e-reader-abbonnement en kreeg hiermee kritiek van de minister. Een kleine loopgravenoorlog is het gevolg.

Nu kan ik mij beide kanten van die discussie voorstellen. Laat daarover geen misverstand bestaan. En dat staat dan nog weer los van wie er juridisch gelijk heeft.

De kwestie is zelfs zodanig ingewikkeld dat de VOB twee verkenners op pad stuurt om het zaakje eens goed te onderzoeken. Alle reden om die verkenners een handje te helpen.

De vraag is echter: maken wij ons over de juiste zaken druk? Ik doe dat met vier kanttekeningen om die discussie eens in wat breder perspectief te plaatsen.

Kanttekening 1: Landelijk inschrijven kan allang
Mijn eerste kanttekening is dat er een bibliotheek is waar men allang landelijk lid kan worden en waar nog nooit een openbare bibliotheek over heeft geklaagd. Sterker nog, bibliotheken lijken deze leden eigenlijk liever niet te hebben.

Ik roep even in herinnering het jaar 2006. In dat jaar ondersteunde ik de VOB bij het operationeel plan 'Zicht op Samenwerking'. Het plan ging over de herstructurering van het blindenbibliotheekwerk. Bij het loket Aangepast Lezen zijn landelijk volgens mij zo'n 30.000 leden ingeschreven. Hebben we ooit iemand gehoord die vond dat al die leden bij de lokale bibliotheek ingeschreven moesten worden? Ik niet. Toch ligt daar wel een kans.

Belangrijk kenmerk bij die herstructurering was dan ook dat openbare bibliotheken veel vaker slechtzienden en dyslectici zouden kunnen ondersteunen. De groep waar naar verwachting lokale bibliotheken iets voor zouden kunnen betekenen zou een veelvoud van die 30.000 zijn. Op landelijk niveau kwam er startsubsidie beschikbaar voor zowel PSO's als lokale bibliotheken. Een aantal jaren was hier een bedrag voor beschikbaar van enkele tonnen per jaar.

In veel bibliotheken kwamen collecties Aangepast Lezen met Daisy-ROM's en instructie over de dienstverlening van het loket Aangepast Lezen.

Toen ik in 2013 de bibliotheken in Gelderland ondersteunde met Centraal Collectioneren maakte ik een rondje langs alle deelnemende bibliotheken om samen met hen hun collectieprofiel op te stellen. Ik constateerde toen dat van de 90 vestigingen die ik toen bekeek er nog een handjevol was die actief aanschaften op Daisy-ROM's. De doodsteek voor die aanschaf was de harde eis om gebruikers te registreren als 'leesgehandicapte' in de bibliotheeksystemen. Dit leidde tot te veel administratieve rompslomp waarna veel bibliotheken stopten met activiteiten op dit vlak.

Zo ziet u maar: alle leden zijn gelijk maar sommige zijn meer gelijk dan andere... Of positiever gesteld: er is al wat ervaring met een combinatie tussen lokaal en landelijk. Maar er is ook al wat leergeld betaald. Hou het dus simpel voor iedereen.

Kanttekening 2: Ieder voor zich?
De actie van de Bibliotheek Rivierenland is wel een begrijpelijke en misschien ook wel juist gestart  door de hele discussie over het digitale lidmaatschap. Als deze discussie er toe leidt dat we als Nederlandse bibliotheken hier meer tempo in gaan maken dan is de actie al geslaagd. Want laten we wel wezen, wat Rivierenland nu aanbiedt kon echt al een tijdje langer.

Er dreigt echter één gevaar: wordt het ieder voor zich? Gaan we ieder apart onze voorwaarden bepalen en de prijs? En gaan we dan concurreren met elkaar? Hebben we straks 159 digitale abonnementen en roven we elkaars digitale leden weg? Of trek je samen op, doe je samen aan marketing en zet je iets weg met alle bibliotheken gezamenlijk?

Ik denk dat ik uw antwoord wel weet.

Kanttekening 3: Waar zijn de kinderen?
Er is echter een groep waar ik me nog veel meer zorgen over maak. En dat zijn de kinderen. De jeugdleden die meer dan de helft van ons actieve ledenbestand uit maken. Waar zijn die eigenlijk in die hele discussie rond het digitale lidmaatschap?

Want op elke basisschool leuren wij nu met schoolbibliotheken. We investeren grote bedragen in fysieke collecties maar valt ook hier niet veel meer te verdienen door digitalisering? Waar is die collectie van 1.500 boeken die elke basisschool (met lidmaatschap van de bibliotheek) mag gebruiken. En uiteraard moet die collectie betaalt worden uit het landelijk budget. Sterker nog: daar is bij de behandeling van de bibliotheekwet nog een  amendement over aangenomen. Het zou gratis worden voor kinderen. Wat zou het u schelen als u niet meer in fysieke boeken voor schoolbibliotheken hoefde te investeren?

Of hebben wij stiekem op landelijk niveau toch liever volwassenen dan kinderen? En waarom eigenlijk? Alle leden zijn gelijk maar sommige zijn meer gelijk dan andere?

Kanttekening 4: Wat is het verdienmodel?
Verdienmodellen.... het is een populair woord tegenwoordig. De vraag is echter of leden nog een verdienmodel zijn. Niet omdat betalende leden stapje voor stapje minder worden. Dat zou heel defensief zijn. Maar ik zie wel dat er steeds meer burgers meewerken om die bibliotheek mogelijk te maken. En of die nu vrijwilligers heten of participerende burgers maakt mij ook niet zoveel uit. En wat denkt u: vragen we al die participerende burgers en vrijwilligers om ook nog eens betalend lid te worden of betalen zij die contributie in natura?

Met het onderzoek naar de waarde van samenwerken in de bibliotheek in Deventer lieten we zien dat er meer te 'verdienen' is met samenwerking dan met krampachtige ledenwerving.

Mijn conclusie is dat wie nog een paar centen zoekt, beter kan investeren in samenwerking dan in een gevecht over waar leden ingeschreven horen te staan.

Conclusie: geen tijd voor een loopgravenoorlog
Ik heb de wijsheid niet in pacht maar ik zie wel dat een loopgravenoorlog over digitaal lidmaatschap tot niks leidt. En dat terwijl er gezamenlijk nog zoveel werk te doen is. Op landelijk niveau kun je je afvragen of je niet veel harder op een collectie kinderboeken voor Bibliotheek op School moet inzetten. Daar is aan alle kanten winst te halen. Iets minder investeren in fysieke boeken levert voor de lokale bibliotheek gelijk een financieel voordeel op.

Lokale bibliotheken moeten zich afvragen of het klassieke contributiemodel op lange termijn wel houdbaar is. Ik denk dat inzetten op een steviger basis met participerende burgers in combinatie met een opdracht van gemeenten rond het sociaal domein meer vruchten afwerpt dan nog een ledenwerfcampagne.

Wie het digitaal lidmaatschap blijft bekijken los van alle andere werk dat we ook nog te doen hebben, zal in de loopgraven blijven zitten. Wie gaat kijken waar win-win mogelijk is, ziet nog vele gebieden braak. Wie zo kijkt, ziet dat we helemaal geen tijd hebben voor die loopgravenoorlog. Dus hup, uit die schuttersputjes en volle kracht vooruit! De samenleving wacht op ons.

Ik wens de verkenners van de VOB veel succes.

Nieuwe directeur Koninklijke Bibliotheek: Van Swelmen!

De immer erudiete directeur van de Bibliotheek van Oppendam heeft ditmaal wel heel goed nieuws: een nieuwe baan! En ook ditmaal laat hij weer zien dat voor moeilijke problemen, eenvoudige oplossingen zijn.

Ik heb mijn tong de afgelopen maanden moeten afbijten! Want waarom denkt u dat u al die tijd niks van mij gehoord hebt? Maar nu mag ik het toch vertellen... Jawel, ik word de nieuwe directeur van de Koninklijke Bibliotheek. En niet meer dan terecht natuurlijk! Nu de Koninklijke Bibliotheek het top-instituut wordt voor het Openbaar Bibliotheekwerk, kan het natuurlijk ook niet anders dan dat de knapste kop daar directeur wordt: Van Swelmen.

Ik zal u zeggen wat er aan vooraf ging en dan snapt u waarom de Koninklijke Bibliotheek niet anders kon dan mij aanstellen. Uiteraard moest er voor de vorm nog een open procedure gedaan worden, toch jammer van al die briefschrijvers. Maar goed.

Chaos

Toen bekend werd dat de Koninklijke Bibliotheek de taken zou overnemen van Bibliotheek.nl en het SIOB, heb ik mij uiteraard netjes gemeld bij de directeur van de Koninklijke Bibliotheek, Bas Savenije. Ik zei: "Bas gefeliciteerd. Een meesterzet van je! Want laten we wel wezen: 165 bibliotheekorganisaties, met allemaal hun eigen directeur en beleid, dat is natuurlijk chaos! Allemaal verschillende tarieven, allemaal verschillende voorwaarden, verschillende bibliotheeksystemen, verschillend collectiebeleid, verschillende rechtsposities, verschillende inrichtingsformules en jawel, zelfs over de huisstijl is men het niet eens. Den Haag en Amsterdam voeren nog steeds hun eigen Jolly Roger op de gevel in plaats van dat mooie oranje plectrum. Ja Bas, zelfs in je eigen stad Den Haag wordt gemuit. Een zooitje ongeregeld, dat is het! En dan heb ik het nog niet over het feit dat die kleine sector drie nationale bureaus heeft: een branchevereniging met kantineplicht, een ICT-hobbyclub en een sectorinstituut dat langer niét dan wél een echte directeur heeft gehad."

KB net mooi op orde…

Bas knikte. "Je hebt helemaal gelijk Van Swelmen. En ik had net die Koninklijke Bibliotheek zo mooi op orde. Ik snap nu ook waarom het ministerie zo gretig was om de hele rimram aan mij over te doen. Ik zit er maar mooi mee. En dat net voor mijn pensioen." Een diepe zucht volgde.

"Geen probleem Bas" zei ik. "Het komt allemaal goed. Ik heb een plan." "Vertel, ik ben één en al oor" zei Bas.

Plan

"Bas, jij en ik gaan fuseren! Een stap die niemand verwacht. De hippe bibliotheek van Oppendam met de statige Koninklijke Bibliotheek. Uiteraard word ik directeur en kun jij met pensioen. Daarmee laten we één keer zien hoe de wind waait. Een betere integratie is niet denkbaar! Jullie kracht en mijn slimheid. Goede combinatie!"

"Eh, maar de andere bibliotheken dan?" vroeg Bas aarzelend.

"Dat komt echt goed, Bas. Maar eerst even de boel op de rit. Want dat hele gedoe van die landelijke infrastructuur ruimen we eerst op. We gebruiken gewoon al jullie spullen. We stappen over op jullie bibliotheeksysteem en nemen ook jullie huisstijl over. Dan zijn we de Koninklijke Bibliotheek, afdeling Oppendam. Dus niks geen gefrut meer met koppelingen tussen systemen, Bas. Wij zijn het systeem!"

"Klinkt goed, Van Swelmen." Er kwamen zelfs twinkelingetjes in de ogen van Bas. "En dan?"

"Tja, het vervolg is natuurlijk beresimpel: wij nemen jullie tarief over, jullie voorwaarden, jullie collectiebeleid en uiteraard ook jullie CAO. En dat is nog maar het begin. Want je snapt natuurlijk wel hoe we verder gaan."

"Eh, ik begin een vermoeden te krijgen", zei Bas met zichtbaar plezier.

30 miljoen extra voor de sector!

"Precies, want zodra we Bibliotheek.nl en het SIOB binnenboord hebben, zetten we natuurlijk onze volgende stap: één groot fusiefestival. We gaan fuseren met alle overgebleven 164 bibliotheekorganisaties. Dat daarbij het merendeel van de directeuren overbodig wordt, hoef ik jou natuurlijk niet te vertellen... En reken even uit: 150 directeuren van een ton minder. Dat is 15 miljoen, Bas. Tel die 15 miljoen eens op bij de winst van één bibliotheeksysteem. Weg met die Babylonische automatisering! Gewoon strak top-down. Lever ook zeker 15 miljoen op. Samen 30 miljoen voor de sector, extra!"

"Van Swelmen, het is geniaal!" zei Bas.

"Dat dacht ik ook. Zet je hier even je handtekening?"

"Dankjewel."

"Graag gedaan."

Help de Koninklijke Bibliotheek - ónze nationale bibliotheek - even aan een manager voor ónze toekomstige Nationale Bibliotheek Catalogus

Tja, en daar stond die dan afgelopen zaterdag. Een vacature in de Volkskrant. De Koninklijke Bibliotheek zoekt een Sectorhoofd Productie en Beheer.

Even dacht ik: leuke functie. Toen ik wat langer nadacht, dacht ik: hé, dit is niet alleen een leuke functie maar een hele belangrijke functie. Als de plannen van het ministerie van OCW doorgaan om Bibliotheek.nl op te laten gaan in de Koninklijke Bibliotheek dan zou het heel goed kunnen dat dit sectorhoofd straks verantwoordelijk is voor diensten aan de openbare bibliotheken.

De toekomstige baas van de NBC?
Dit sectorhoofd gaat namelijk over alle metadata- en catalogusdiensten. Het sectorhoofd valt direct onder de algemeen directeur en is daarmee MT-lid. Op deze plek lobby ik dan ook graag voor een goede kandidaat uit het openbaar bibliotheekwerk op deze plek. Want ja: "the best way to predict the future is to create it".

En ach, omdat ik de beroerdste niet ben, ga ik  de komende dagen graag even op zoek naar een geschikte kandidaten uit het openbaar bibliotheekwerk. Dus dit weekend heb ik mijn oor eens even te luisteren gelegd en her en der een mailtje gedaan. Daar kwam een leuk lijstje uit van goede kandidaten. Want ja, we moeten de personeelsafdeling van ónze nationale bibliotheek natuurlijk wel een handje helpen met de baas van onze Nationale Bibliotheek Catalogus. 

Optie 1: Jeroen Seeverens
In het verleden IT-manager bij de Universiteit Maastricht en via directeur van Bibliotheekhuis Limburg nu in de Raad van Bestuur van Cubiss. Tevens lid van de commissie Digitale Bibliotheek van de VOB. Man van slimme oplossingen, daadkracht en draagvlak.

Optie 2: Henriëtte de Kok
Stuurt al enige tijd als directeur de Bibliotheek Midden-Brabant door de woelige tijden. Is namens de Openbare Bibliotheken lid van de GII-werkgroep, een werkgroep die de landelijke infrastructuur van openbare en wetenschappelijke bibliotheken verbindt. Tevens bestuurslid Bibliotheek.nl. Stevige bestuurlijke achtergrond.

Optie 3:Francien van Bohemen
Francien kennen we natuurlijk van de VOB. Maar met een verleden bij de WSF en bij Pica/OCLC zou ze helemaal geen gek figuur slaan. En natuurlijk helemaal ingevoerd in het Haagse.

Optie 4: Dennis Eijsten
Nu werkzaam als manager informatiemanagement bij Bibliotheek.nl en daar ook MT-lid. Kent de digitale infrastructuur van openbare bibliotheken als geen ander. Via Cubiss naar Laurens en Bibliotheek.nl gegaan.

Geen idee of genoemde  collega's ambities hebben, maar wie wat rondvraagt hoort dit soort namen. Suggesties zijn natuurlijk welkom. We kunnen van de Koninklijke Bibliotheek natuurlijk nog niet verwachten dat ze ons hele veld al kennen. Solliciteren kan nog tot 9 juni. Dus een beetje tempo met elkaar. Even afstemmen met elkaar, hebben we straks allemaal profijt van.

Noot: voor wie wil solliciteren: de KB schermt met aantrekkelijke secundaire arbeidsvoorwaarden, waaronder 42 vakantiedagen, dat is twee maanden vrij per jaar.

Een fantastische bron: kranten.kb.nl

Wie de Koninklijke Bibliotheek volgt op Twitter krijgt elke dag een leuke tweet met een geschiedkundig feitje. Ik maak graag mijn complimenten voor deze mooie service. Ik weet niet meer waar ik laatst via deze service op werd geattendeerd maar ik eindigde op de site kranten.kb.nl. En ik ben er al een aantal keren teruggekeerd omdat ik het zo'n leuke bron vind.

Dwalen door oude kranten
Snuffelen door oude jaargangen van kranten. Het is alsof je door de geschiedenis bladert. Je verbazen hoe kranten aan het begin van deze eeuw gemaakt werden en welke onderwerpen er aan bod komen.

Bij de Koninklijke Bibliotheek worden steeds meer kranten digitaal doorzoekbaar gemaakt. De krantensite bevat kranten van 1618 tot 1995. Het is nog rijp en groen wat er in zit. Maar wel groeiend. En in deze aanloop is er extra aandacht besteed aan legale en illegale kranten in de Tweede wereldoorlog. Misschien wel het meest onderzochte stukje geschiedenis van ons land.


Verwacht op zoekwoorden dus ook geen uitputtend dossier maar leuke dingen vind je wel. Herinnert u zich nog dat ik schreef over de Nederlandsche Cocaïne Fabriek? In dit archief vind je bijvoorbeeld oude advertenties van deze fabriek. Of een zoekactie op "Deventer bevrijd" levert een leuk knipsel op uit het Parool. Gewoon getypt.

Inpluggen op onze websites?
Ik sta versteld van alle bronnen die de Koninklijke Bibliotheek beschikbaar heeft.En als bibliothecarissen in Nederland er al weinig van weten, dan weten de gemiddelde burger en in Nederland natuurlijk helemaal niks van.

Deze rijkdom toont voor mij wel aan dat de samenwerking tussen de Koninklijke Bibliotheek en de Openbare Bibliotheken echt nog veel steviger moet worden. Inpluggen op onze websites en meenemen in onze zoekmachines. Wat mij betreft mogen ze 'hofleverancier' worden.

Waarom de Koninklijke Bibliotheek een blijvertje gaat worden

Federatief Identity Management in de bibliotheeksector

View more presentations from Elco van Staveren.

Afgelopen weekend stuitte ik op een tweet van Elco van Staveren. Elco is hoof Online Services bij de Koninklijke Bibliotheek. Het opleidingspad van Elco en mij hebben elkaar op een haar na, niet gekruist maar wel geraakt.

We troffen elkaar op het door mij zo fijn bevonden GII-conferentie. Mijn ego is nog steeds herstellende van die bijeenkomst.

In korte tijd is Elco de derde persoon van de Koninklijke Bibliotheek die ik een krachtig en eensluidend pleidooi zie houden voor een sterke koppeling met het openbare bibliotheekwerk.

Enige tijd geleden schreef ik een open brief aan Bas Savenije, directeur van de Koninklijke Bibliotheek. En ik kreeg een prachtig antwoord. Zijn antwoord werd gevolgd door Johan Stapel op een Probiblioconferentie.

En nu dus Elco. Er waait een mooie wind door de Koninklijke Bibliotheek. Het beleid staat en het wordt consequent uitgedragen. Als een elftal met dragende spelers op de as van het veld. Of om het cultureler te zeggen: als een orkest met een prima basisbezetting. Klaar voor het mooie werk.

Kortom, de Koninklijke Bibliotheek gaat echt een blijvertje worden. En ik ben er wel blij om. Het zal ingewikkeld genoeg worden om alle eindjes de komende jaren aan elkaar te knopen. Een sterke samenwerkingspartner met een goed innovatief vermogen lijkt me dan geen overbodige luxe.

Een mooie wind door de Koninklijke Bibliotheek. Hijs de zeilen en vaar met ons uit.

Bas Savenije, directeur Koninklijke Bibliotheek, reageert op open brief

Een kleine week geleden stuurde ik een open brief aan Bas Savenije, directeur van de Koninklijke Bibliotheek. Ik had een artikel gelezen van de directeur van Google en vroeg mij oprecht af of we nu trots moeten zijn op wat Google allemaal doet of dat er toch ergens een verborgen agenda lijkt te zijn. En gisteren kreeg ik een keurige brief terug van Bas Savenije. Met daarbij de toestemming om die ook aan u te laten lezen en er nog eens van gedachten over te wisselen.

Beste Mark,

Hartelijk dank voor je vertrouwen in mij en in de Koninklijke Bibliotheek. Is Google vriend of vijand? Ik heb me daarover in het recente verleden al verschillende malen uitgelaten. [Zie bijvoorbeeld het artikel in Trouw van 7 september.] Wat wij als KB willen, is zoveel mogelijk mensen toegang bieden tot enerzijds wetenschappelijke informatie, en anderzijds publicaties uit en over Nederland. Dat is nogal wat. In zoverre Google er aan bijdraagt om deze doelstelling te verwezenlijken, kunnen we dit bedrijf beschouwen als vriend.

Maar, daar schuilt de adder onder het gras: Google is een commercieel bedrijf en heeft dus als belangrijkste doelstelling het maken van winst. Alle kosten die Google besteedt om het werelderfgoed te digitaliseren, zal het ook willen terugverdienen. Wie zal die uiteindelijk moeten betalen? Nu krijgt Google inkomsten uit advertenties, maar er is geen enkele garantie dat de
toegang tot informatie in de toekomst gratis blijft.

Dat is iets wezenlijk anders dan de taak die de KB heeft als nationale bibliotheek. Wij maken geen winst, we beogen dat ook niet. Van onze klanten vragen we maar 15 euro per jaar voor toegang tot alles wat we in huis hebben. Veel van onze fondsen besteden we aan de duurzame toegang tot informatie, of die nu digitaal of gedrukt is. En veel investeren we ook in het digitaliseren van
Nederlands materiaal, zoals kranten, tijdschriften en oude drukken. Het zou fantastisch zijn, als wereldwijd werd samengewerkt om een ‘Global library’ te creëren. Maar Google hanteert zijn eigen voorwaarden en kan zijn eigen eisen stellen.

Is dat voldoende antwoord?

Met vriendelijke groet,
Bas Savenije

Mijn eerste reactie: het is een prachtig antwoord en geen domme vraag van me. Zelfs de directeur van de Koninklijke Bibliotheek zoekt naar de interpretatie van de positie van Google. Sinds het snelle failliet van DSB is iedereen er toch wel van overtuigd dat elk bedrijf toch failliet kan gaan. Eén cruciale foute bedrijfskeuze kan Google fataal worden. Een te grote investering in een nieuw pakket dat het niet wordt en zelfs Google kan omvallen. En gaat u maar eens na hoeveel verschillende zoekmachines u in de laatste tien jaar hebt gebruikt: Hotbot, Webcrawler, Altavista, Yahoo en nu inderdaad al vrij lang Google. Maar welke zekerheid biedt dat?

Wat mij verder triggert is de zin: "Alle kosten die Google besteedt om het werelderfgoed te digitaliseren, zal het ook willen terugverdienen. " Het is goed om het artikel waar Bas Savenije aan refereert eens door te lezen. Daarin staat bijvoorbeeld het volgende stukje:

"Directeur van de Koninklijke Bibliotheek Bas Savenije vindt dat kennis die met publiek geld is vergaard, publiek toegankelijk moet zijn. Als een private partij daar een rol in kan spelen, graag; onder bepaalde voorwaarden. „Wij hebben op het eerste gezicht hetzelfde doel als Google: het beschikbaar stellen van informatie. Maar als de toegang tot kennis volledig in handen komt van een private onderneming, die daar nu of op termijn geld voor kan vragen, is dat riskant. Bovendien moet de conservering goed geregeld zijn en de privacy: daar zijn ze nu nog zeer onduidelijk over.”

Tja, wat is Google nu: vriend of vijand? En wat ben ik dus van Google: vriend of vijand? Ik zie de kansen maar heb dezelfde reserves. De projectgroep Bibliotheekinnovatie die optreedt als kwartiermaker loste dat destijds handig op: ze stelden een groep in van kritische vrienden. Ik geloof dat ik me ook maar zo ga noemen voor Google: kritische vriend.

Dank uiteraard aan Bas Savenije voor de moeite om te reageren op de vraag van een simpele blogger.