De bibliotheken in Zeist & Soest e.o., Etten-Leur en Apeldoorn hebben de meeste bezoekers bij activiteiten

En hier is lijstje nummer vier! We zijn over de helft. Na dit lijstje volgt nog een overzicht over de Bibliotheek op school en dan gaan we naar de eindlijst. En dit keer staan we stil bij de bezoekers aan activiteiten. 

Dat moeilijke kengetal

Ook het bezoek aan activiteiten meten we weer met een kengetal. We  doen dat aan de hand van het aantal bezochte activiteiten per 100 inwoners. Het landelijk gemiddelde ligt op 30,3. Dat betekent dus dat per 100 inwoners er 30,3 activiteiten zijn bezocht. Je kunt het ook omkeren: van de 100 inwoners zijn er 30,3 die een activiteit hebben bezocht (als iedereen één activiteit bezoekt).  Ook dit jaar is dit getal dus weer licht gestegen. Twee jaar geleden stond dit nog op 19 bezochte activiteiten per 100 inwoners.

Maar, hup, op naar de lijst zelf.

IDEA,  Nobelaer en CODA vormen de top-3

Het is Kunstenhuis Idea in Zeist, Soest, Bunnik en De Bilt die opnieuw met de koppositie er vandoor gaat. Knap gedaan. Ook vorig jaar op één en het jaar ervoor op positie drie. Een organisatie die jaar inzet op veel activiteiten en de registratie hiervan ook prima op orde heeft. 

Op twee een nieuwkomer: De Nobelaer uit Etten-Leur. Ook een bibliotheek met een theater. Vorig jaar stonden ze op nummer 16 in deze lijst en vielen ze dus net buiten de top-15. En in 2023 haalde De Nobelaer zelfs de derde plek in de eindlijst. Wie weet wat dat voor dit jaar betekent?

Op nummer drie nog een Multifunctionele Culturele Organisatie (MFCO), namelijk CODA uit Apeldoorn: een bibliotheek met museum en archief. Ze maken een klein sprongetje. Al twee jaar op rij stonden ze in deze lijst op de vijfde plek en nu kruipen ze toch te top-3 in. 

De hele top-5 bestaat trouwens uit MFCO's want op de vierde plek komen we opnieuw Rozet tegen, die door CODA en De Nobelaer verdrongen is van de tweede plek. En op de vijfde plek Kunstwerk Liemers! uit Zevenaar en omgeving. 

Het is helder dat de MFCO's beter scoren in deze lijst dan 'klassieke' bibliotheken. Hoewel 'klassieke' bibliotheken ook niet meer bestaan.  Er blijven overigens genoeg 'gewone' bibliotheken over in deze lijst die laten zien goed te scoren op de bezoekersaantallen bij activiteiten. De hoogst genoteerde is de Bibliotheek voor de Zaanstreek. Die zie ik op meerdere fronten stijgen dit jaar, dus dat is ook wel een compliment waard. Ook Drachten-Smallingerland - vorig jaar nummer één op de eindlijst - maakt hier een mooie stijging naar de achtste plek. Vorig jaar organiseerde ze voor het eerst het Beste Bieb Festival waar ik echt honderden, zo niet meer dan duizend deelnemers telde. Hun eerste prijs in de eindlijst hebben zij dus verzilverd met een gestegen plek bij de activiteiten, ook een grote pluim. 

Tot slot stip ik de drie nieuwkomers in deze lijst aan die ik nog niet had genoemd: DOK Delft op 13, Hoeksche Waard op 14 en Westland op 15. Het zijn alle drie bibliotheken die langzaam maar zeker verder stijgen. DOK Delft viel vorig jaar met een 19e positie net buiten de lijst, Hoeksche Waard, stond vorig jaar 25e en Westland op de 30e plek. Wat je hier ziet, zijn drie organisatie die gewoon stug hun beleid aan het uitvoeren zijn en daar de vruchten van plukken. Chapeau, en ik hoop jullie volgend jaar weer wat plekjes hoger te zien!

Op naar de laatste top-15...

Het volgende lijstje wordt de Bibliotheek op school. Hoe gaat het daar mee en hoeveel bibliotheken hebben dit of een vergelijkbaar concept al uitgerold bij alle scholen? Dat zien we in het volgende lijstje over enkele dagen. En daarna: dan volgt de eindlijst waarin we alles combineren tot de Best Presterende Bibliotheek van Nederland!

Tot het volgende lijstje!

In Staphorst, Tubbergen en Noord Fryslân leent men (opnieuw) het meest bij de bibliotheek

En daar ben ik weer! Nu met lijstje nummer drie. Het schiet lekker op en we schieten richting de eindlijst. Na de bezoekers en de leden volgt  nu het aantal uitleningen. Misschien wel het meest bibliothecaire cijfer dat we hebben. En ook dat meten we weer met een kengetal, namelijk het aantal uitleningen per lid. Waarom niet per inwoner? Nou, omdat we in het vorige lijstje als het percentage leden hebben gemeten. En daarmee is het aantal uitleningen per lid het meest zuivere kengetal. Maar daarover zo nog meer. 

Staphorst en Tubbergen één, Tubbergen op twee waar kleine gemeenten groot in zijn

Staphorst en Tubbergen wisselen al een paar jaar stuivertje bij dit kengetal. En dit jaar: staan ze precies gelijk. Ook een eerlijke verdeling en twee keer een nummer één! Staphorst heeft nog altijd voordeel van de protestants-christelijke signatuur en is daarmee een gebied waar gewoon nog veel gelezen wordt. Tubbergen kent zeker niet die signatuur maar is wel een gemeente in Twente met een goede sociaal-economische status. We weten dat dat lezen makkelijker maakt.

Staphorst en Tubbergen dus ex acquo. Dat betekent dat er geen nummer twee is en Noord-Fryslân is opnieuw nummer drie. 

Veel nieuwkomers

Vorig jaar hadden we zeven nieuwkomers in deze lijst. Dit jaar zijn het er opnieuw zeven. Je zou denken dat dit toch een redelijk stabiel lijstje zou zijn maar dat is het toch niet. Dit jaar rollen Meerssen, Mar en Fean, ZINiN Hellendoorn, Z-O-U-T, Gulpen-Wittem, Heusden en Dommeldal deze lijst in. Bibliotheken die al langer in deze lijst staan verdienen daardoor een extra pluim want een vaste plaats wordt door al die wissels alleen maar waardevoller. En aan de nieuwkomers: welkom in deze lijst maar probeer er maar eens in te blijven!

De scores in deze lijst liggen niet zo ver uit elkaar en je ziet dus ook relatief veel dezelfde scores. Zelfs van de nummer vijftien zijn er twee waardoor deze top-15 officieel zestien bibliotheken kent.  Daar heeft Dommeldal dan weer mazzel mee. 

Een lijstje van protestanten en katholieken

Hoewel de verzuiling in dit land op veel plekken is verdwenen, zien we het in dit lijstje nog steeds terug. Het is een lijstje met veel bibliotheken met een werkgebied met een lichter of zwaarder protestants-christelijke signatuur of juist van oorsprong katholiek gebied. Delen van Friesland, Staphorst, Ede, Rijssen-Holten zo door naar de onderkant van Utrecht en plaatsen in Zuid-Holland zijn de te kenschetsen als de 'bible-belt'. Daar wordt van oorsprong meer gelezen en dat zien we nog steeds terug. 

Toch zijn er ook gebieden die als redelijk katholiek zijn te benoemen: Meerssen, Gulpen-Wittem, Venlo en ik vermoed ook Heusden en Dommeldal, allemaal plekken waar het carnaval nog een prominente plek heeft. Hoewel die tegenstelling leuk is, heeft het daadwerkelijk daar zijn oorsprong. In het zuiden zijn heel lang katholieke stichtingen op het platteland geweest en die kregen gewoon minder geld van gemeenten. En die historische financiële achterstand zien we nog steeds terug. Het gevolg is dat er minder mensen lid zijn dan gemiddeld. Maar de mensen dié lid zijn, die lezen dan weer wel veel. En dat is wat je hier ziet. 

Iets minder leden maar wel leden die veel lezen

En dat brengt ons ook wellicht bij de verschuivingen en nieuwkomers. Het zou kunnen dat de nieuwkomers te verklaren zijn door bibliotheken die juist uit de lijst verdwijnen. Er zijn bibliotheken die nu snel groeien met leden door verhoging van het gratis lidmaatschap. Dat zagen we in het vorige lijstje. En wie snel groeit met gratis lidmaatschappen, krijgt daar vaak leden voor terug die (veel) minder lenen. En daardoor verdwijnen ze hier uit het lijstje. Winst in het ene lijstje, kan dus verlies in het andere lijstje beteken. Wie echt wil scoren in mijn eindlijst moet iets verzinnen waardoor je op beide redelijk tot goed scoort. 

Tot slot meld ik nog even - anders krijg ik die vraag toch - dat ik in dit lijstje nog niet de Bibliotheek op school meeneem. Daar komt nog een apart lijstje over en daar pak ik dat dan ook in mee.  

Op naar lijstje 4: bezoekers aan activiteiten

En dit was lijstje drie. U bent weer bij. Het volgende lijstje wordt die van bezoekers aan activiteiten. We verlaten dus het klassieke bibliotheekwerk en gaan naar de lezingen, workshops en festivals!

Tot over een paar dagen!

In Spijkenisse, Zaandam, Zwolle en Kampen zijn de meeste mensen lid van de bibliotheek

En daar is lijstje twee: waar zijn de meeste inwoners lid van de bibliotheek?  In den lande is 20,7% van alle inwoners lid. Zo'n één op de vijf dus. Maar in de top-15 die we hier zien, laat zien dat het een heel stuk hoger kan zijn. Bij de koploper is het zelfs één op de drie. 

Bohemian Rhapsody?

En het meest bijzonder is wel dat er een nieuwe nummer één op dit lijstje staat. Vijf jaar lang - ja, vijf jaar lang - voerde Zwolle en later Zwolle met Kampen samen de lijst aan. Vijf jaar lang. Een beetje de Bohemian Rhapsody van dit lijstje. Ik nam er petjes voor af en maakte diepe buigingen maar.... Zwolle en Kampen presteren nog steeds heel goed maar zijn ingehaald door de Boekenberg uit Spijkenisse en de Bieb voor de Zaanstreek. 

De Boekenberg was ooit de eerste bibliotheek die het gratis lidmaatschap verhoogde tot 30 jaar. En daar heeft deze sprong natuurlijk alles mee te maken. Vorig jaar klommen ze al naar positie negen en nu naar een eerste plek.  En dat in een stad - Spijkenisse - waar het bibliotheekbezoek wellicht nog minder vanzelfsprekend is dan op andere plekken. 'Het kan wél', zou een bekend politicus erover kunnen zeggen. 

Ook de Bieb voor de Zaanstreek maakte zo'n sprong. Vorig jaar nog net buiten de top-15. En wie heel goed naar hun abonnementen kijkt, ziet zelfs dat ze misschien zelfs wel iets eerder dan Rotterdam het gratis lidmaatschap voor iedereen hadden. Zwolle verliest de koppositie dus aan bibliotheken die hun gratis lidmaatschap hebben verruimd. En dat verklaart zelfs veel van de stijgingen in de lijst. 

Nu is de Boekenberg in de afgelopen tijd gefuseerd met de bibliotheek Zuid-Hollandse Delta, dus ze moeten volgend jaar gezamenlijk de top zien te bereiken. Niet onmogelijk trouwens met een veertiende plek voor de Zuid-Hollandse Delta. We zagen eerder dat ook de samenvoeging van Zwolle en Kampen opnieuw een nummer één plek niet in de weg stond.

Tja, als Zwolle en Kampen, nu nog 'gewoon' met een gratis lidmaatschap tot 18 jaar, het lidmaatschap gaan verruimen, gaan ze er natuurlijk weer voorbij. 

De bibliotheek Hoogeveen heeft bijvoorbeeld een gratis lidmaatschap tot 30 jaar en behoud daarmee de vierde positie. Dat geldt dan weer niet voor de Zeeuwse ZB - gratis tot 18 - maar ook die houdt een vijfde positie toch goed vast. 

Almere - gratis lid tot 18 jaar - zakt terug naar een vijfde plek. Rozet voerde het gratis lidmaatschap voor jong volwassen al een aantal jaar geleden door. Steeg toen en stabiliseert nu dus enigszins met als gevolg dat de derde plek van vorig jaar een achtste plek dit jaar wordt. Tussendoor zien we Gooi+ binnenkomen, de fusie van bibliotheek Gooi en Meer en Huizen-Laren-Blaricum.

Flevomeer zakt iets weg maar heeft dit jaar ook het gratis lidmaatschap verruimd dus zal volgend jaar weer een flinke groei laten zien. 

Op nummer elf nog nieuwe binnenkomer Enschede. Ja, ook het gratis lidmaatschap verruimd. En daarna volgen vaste waarden: Utrecht, Veldhoven en Gouda. 

Stilstand is in dit lijstje dus echt even achteruitgang. Totdat je dus ook verruimd en weer iedereen inhaalt. Nou, het wordt hoog tijd dat bibliotheken hier samen wat gaan afspreken wat een wildgroei wordt het wel. 

Stijgend gemiddelde

En tot slot, niet onbelangrijk: de sector als geheel stijgt. We gingen van 19,7% naar 20,3% naar 20,7% de afgelopen jaren. We zijn dus op de weg omhoog en dat cijfer gaat echt nog een heel eind stijgen, geloof me. 30% binnen een jaar of vijf behoort tot de mogelijkheden. Tien jaar geleden hadden ze je voor gek verklaard als je dat zou voorspellen.

Nou, mooier kan ik het niet maken. Schouderklopjes aan alle kanten en een hele grote schouderklop voor de sector als geheel. Het lijkt me dat de ledenvergadering van de Vereniging van Openbare Bibliotheken die binnenkort plaats vindt alleen al om die reden met een borrel afgesloten kan worden.

Volgende keer het aantal uitleningen per bibliotheeklid, misschien wel het oudste kengetal dat we kennen. 

Stay tuned!

Het is weer lijstjestijd! En lijstje 1: Welke bibliotheek krijgt de meeste bezoekers?

Ja, het is weer zover! Op de radio horen we Mariah Carey al weer met 'All I want for Christmas' en dat is onvermijdelijk het signaal om onder te duiken en om ons te richten op de bibliotheeklijstjes.

Ook dit jaar publiceer ik weer vijf top-15's met specifieke prestaties van bibliotheken. Vijf kengetallen die samen leidden tot een zesde lijst. En dat is de lijst - een top-20 - van de Best Presterende Bibliotheken van Nederland. Zoveel lijstjes dus dat bijna elke bibliotheek wel ergens in voor komt.

Ik zal aan het eind van het artikel iets meer vertellen over wat er allemaal nog komt. Maar we trappen vandaag af met het aantal bezoekers. Uiteraard zetten we dat af tegen het aantal inwoners van het werkgebied. Want anders wint altijd de grootste. En als we reken met het aantal bezoeken per inwoner dan komen we tot het volgende lijstje. Tussen haakjes ziet u trouwens de top-15-positie van het vorige jaar. 

Forum Groningen opnieuw onbetwiste publiekstrekker

Het Forum in Groningen is al vier jaar op rij de onbetwiste koploper met meer dan tien bezoeken per inwoner. Daarmee houdt Groningen al jaren andere bibliotheken achter zich. En Gouda komt dit jaar opnieuw op nummer twee. Chapeau voor deze twee krachtpatsers!

Maar Gouda moet opletten want Wageningen en Utrecht kruipen langzaam maar zeker dichterbij. Allebei schuiven ze een plaatsje op. 

Veel vaste waarden

In deze top-15 staan altijd een aantal vaste waarden. Rozet in Arnhem, Midden-Brabant rond Tilburg, DOK Delft, Deventer, Zuidoost Fryslân, DNK Assen en OverO uit Zwolle en Kampen, allemaal zijn ze er weer bij. De onderlinge verschillen zijn niet zo heel groot. Ze stijgen dus makkelijk een plaatsje, of ze dalen een plaatsje. Maar alles bij elkaar zijn ze niet weg te branden. Wat zegt dat? Nou, vooral dat ze elk jaar prima prestaties leveren die ze ook nog keurig administreren. Dikke pluim. 

Gooi+ en Twente

In deze lijst waar men nieuwkomers toch niet veel ziet, zijn er toch nog twee die nieuw binnenkomen. En dat zijn de bibliotheken Gooi+ en Twente. Beide stichtingen die uit een fusie voortkomen en voor het eerst als nieuwe stichting hun cijfers opgaven. Want bibliotheken Gooi en Meer en Hengelo - beide onderdelen van beide nieuwe stichtingen - zagen we ook voorheen wel in deze lijsten voorbij komen. 

Gemiddelde iets gestegen

Tot slot zien we dat het gemiddelde het afgelopen jaar iets is gestegen. Van 3,1 bezoeken per inwoner naar 3,2 bezoeken per inwoner.  We lijken een beetje te stabiliseren nadat we weer snel stegen na de coronacrisis.  In 2019, het jaar voor corona,  stonden we overigens nog op 3,7 bezoeken per inwoner. Dus bibliotheken, er is nog wel mogelijkheid op groei.

Route naar de Best Presterende Bibliotheek

Dan nog iets over het samenstellen van deze lijsten. Het is het zesde jaar dat ik dit zo doe. Ik startte in 2018. 2021 en 2022 moest ik aan me voorbij laten gaan door corona. We gaan dus weer opbouwen naar een index van Best Presterende Bibliotheken en daar zal ik na vijf lijstjes dan een zesde lijst van maken. Op de afbeelding ziet u wie in voorgaande jaren in de top-3 terecht kwamen.  

De vier top-15's die nog volgen zijn: percentage lid, het aantal uitleningen per lid, het aantal bezoeken van activiteiten en het percentage scholen dat meedoet aan de Bibliotheek op school. Van elk getal maak ik een ranking van alle bibliotheken. Al die cijfers tel ik bij elkaar op en dat leidt tot een eind top-20 van bibliotheken die op al die kengetallen goed scoren. Dat noemen we dan de index van Best Presterende Bibliotheken. De data die ik gebruik zijn de WSOB-data en de data over de Bibliotheek op school die de Koninklijke Bibliotheek openbaar aanbiedt. Samen de met de Koninklijke Bibliotheek heb ik ook dit jaar mijn berekeningen laten controleren en samen nagekeken. Dank daarvoor aan Mirjam Klaren van deze organisatie.

De komende twee weken verwacht ik telkens twee lijstjes te publiceren en de eindlijst verwacht ik ergens vlak voor Kerst feestelijk bekend te maken. 

Disclaimer

Elk jaar komt er wel wat discussie over deze cijfers. En daarom geef ik vooraf maar vast een disclaimer en geef ik aan wat mijn intentie is met deze cijfers. Want geven de lijstjes nou echt een beeld van de Best Presterende Bibliotheek? Het eerlijke antwoord is: nee. Ik neem met die vijf kengetallen bijvoorbeeld lang niet alle dienstverlening mee die bibliotheken uitvoeren. En daarbij komt dat meespeelt in wat voor werkgebied een bibliotheek actief is. U kunt zich voorstellen dat een bibliotheek in een dorp met een hogere sociaal-economische status makkelijker beter kan presteren dan een bibliotheekvestiging in een stadswijk met sociale uitdagingen. En dan hebben we ook nog te maken met verschillende financieringsniveaus die meer of minder inzet mogelijk maken. Dus een allesbepalend beeld is het niet. Maar alles bij elkaar geeft het wel degelijk een onderling vergelijkbaar inzicht.  

En op deze plek moet ik er ook bij zeggen dat onze sector elk jaar zichzelf verbeterd als het gaat om registratie van gegevens en dat we ook steeds beter in staat zijn om het maatschappelijk nut aan te tonen. De positieve lobby die afgelopen jaren gevoerd is voor bibliotheekwerk, kan een deel van dat succes toeschrijven aan het feit dat de sector zo goed cijfermatig kan onderbouwen. Zijn we er daarmee? Nee. Maar het helpt ontzettend.

De Best Presterende Bibliotheek voor jouw gemeente 

De lijstjes die ik nu weer maak zijn dus wel degelijk ter lering maar toch ook ter vermaak. Ongeveer de helft van alle bibliotheken komt wel ergens in één van de lijstjes voorbij. Klap elkaar op de schouder als het weer goed was. En zeg nou zelf: december is toch een lijstjesmaand.  En voor wie even niet in het lijstje staat: voor  mij ben je toch De Best Presterende Bibliotheek voor jouw gemeente. 

Op naar het tweede lijstje en dat wordt het lijstje over waar de meeste mensen lid zijn van de bibliotheek. Dat lijstje publiceer ik donderdag 4 december. Stay tuned!