Het gemeentelijk meerjarenplan voor de bibliotheek in vier vragen

Binnenkort gaat de wetswijziging van de Bibliotheekwet defnitief naar de Kamer. En daarmee nadert de invoering van een zorgplicht voor bibliotheekwerk met rasse schreden.  Wie wilde weten wat die wetswijziging inhield, verwijs ik nog even naar mijn artikel 'De wijziging van de bibliotheekwet in vijf vragen.' De verwachting is dat de wetswijziging in zal gaan per 1 januari 2027. Naast de verplichting aan elke gemeente om een passende bibliotheekvoorziening te hebben houdt de zorgplicht ook in dat er een gemeentelijk meerjarenplan moet komen voor het bibliotheekwerk.

Waaraan moet zo'n meerjarenplan nu voldoen? Nou, dat staat nu ook voor het eerst op papier. Want de afgelopen week startte de internetconsultatie 'Besluit bibliotheekvoorzieningen' waar dat in staat. Een internetconsultatie is een mogelijkheid voor iedereen die dat wil om nog te reageren op de regeling. Dat kan nog tot 27 maart 2026.  

Ik neem u aan de hand van vier vragen mee naar hoe dat meerjarenplan er volfgens deze concept-regeling eruit moet gaan zien. Maar let op: dit is dus nog niet definitief.

Vraag 1: Waarom moet er een meerjarenplan komen?

De zorgplicht voor gemeenten bestaat in feite uit twee onderdelen. Op de eerste plaats moet je een passende bibliotheekvoorziening hebben. Gemeenten die dat nog niet hebben, moeten binnen enkele jaren na invoering van de zorgplicht een bibliotheek hebben. 

Daarnaast moet elke gemeente een meerjarenplan opstellen voor het bibliotheekwerk. De nota toelichting geeft daarbij het volgende aan: 

'Van gemeenten en de openbare lichamen wordt daarbij verwacht dat zij na overleg met de lokale bibliotheekorganisatie in een meerjarenplan beschrijven op welke manier zij invulling geven aan de zorgplicht. Het plan houdt rekening met de lokale omstandigheden, behoeften en mogelijkheden. Het onderbouwt daarmee de lokale keuzen in het bibliotheekbeleid en geeft inzicht in het beleidsmatig en financieel meerjarenperspectief ten aanzien van het lokale bibliotheekbeleid.'

Tja, daar is al heel veel mee gezegd. Gemeenten moeten inzichtelijk maken dat ze fatsoenlijk bibliotheekwerk mogelijk maken, nú en in de komen jaren. Hoe het er nu voor staat kan men toetsen door te kijken of er een passende bibliotheek is. Met het meerjarenplan laat men zien dat een gemeente ook in de komende periode er goed voor wil zorgen. Dat inzicht is nodig voor de partij die toezicht houdt op die zorgplicht. Dat zijn de provincies voor gemeentelijke taken. En wat wil die provincie dan lezen in dit soort plannen? Dat brengt ons bij vraag 2: Wat moet erin staan?

Vraag 2: Wat moet erin staan?

In artikel 2 van het besluit wordt een vrij uitgebreide maar niet ingewikkelde opsomming gemaakt van allerlei punten die aangestipt moeten worden. Maar voordat het artikel dat doet zegt het artikel dat minimaal voldoen moet worden aan de criteria uit artikel 6, lid 2 van de wetswijziging. Wat stond daar ook al weer? Nou, dit: 

Als onderdeel van het aanbod, ... houdt het college van burgemeester en wethouders dan wel het bestuurscollege ten minste één bibliotheekvoorziening in stand die:
a. alle vijf functies als bedoeld in artikel 5 van deze wet vervult;
b. een fysieke collectie heeft; en
c. over een professionele personeelsbezetting beschikt.

Voor bijna geen enkele bibliotheek zal dit geen probleem zijn. Er zijn wel wat gemeenten die zeggen dat niet alle vijf functies ingevuld hoeven worden. Dat kan een gemeente dus niet meer zeggen. Daar staat tegenover dat er geen harde normen voor de drie genoemde punten. Wel zullen er streefwaarden komen die in een handreiking zullen staan die nog komt.

Na deze inleiding in artikel 2 volgt een wat langere opsomming over wat meegenomen moet worden. Die luidt voor gemeenten:

Het college van burgemeester en wethouders onderbouwt in het meerjarenplan in
ieder geval hoe rekening is gehouden met:
a. de bereikbaarheid binnen redelijke afstand van het aanbod van bibliotheekvoorzieningen gelet op de oppervlakte van de gemeente;
b. het aantal inwoners in de gemeente;
c. de leeftijdsopbouw in de gemeente;
d. de sociaaleconomische status van de bevolking van de gemeente;
e. de manier waarop de lokale bibliotheek bijdraagt aan de lokale maatschappelijke
opgaven in de gemeente;
f. de betrokkenheid van de lokale bibliotheek bij de totstandkoming van het
meerjarenplan; en
g. de verhouding tussen de lokale bibliotheek en andere sociaal-culturele voorzieningen
of het onderwijs.

Ook dit lijkt me nog niet heel ingewikkeld. Iedere goede ambtenaar en bibliotheekdirecteur kan hier vlot antwoord op geven. Daarnaast geeft de toelichting aan dat gebruik gemaakt moet worden bij de onderbouwing van deze CBS-gegevens:

CBS: Aantal inwoners en leeftijdsopbouw

CBS: Sociaal-economische status

Voor de openbare lichamen van Caribisch Nederland - die keurig zijn meegenomen in deze regeling - gelden licht afwijkende eisen, passend bij hun situatie.

Tot slot geeft het besluit aan dat er aandacht moet zijn voor de bijdrage die de bibliotheek moet leveren aan lokale opgaven. Dat verwoordt de regeling als volgt:

'Gemeenten en openbare lichamen moeten in het meerjarenplan onderbouwen hoe rekening is gehouden met de bijdrage die de bibliotheek levert aan lokale maatschappelijke opgaven, voor zover deze opgaven tot het domein van de openbare bibliotheek horen. Deze kunnen per gemeente of openbaar lichaam verschillen, waarbij de focus ... ligt op de bijdrage aan basisvaardigheden en brede ontwikkeling.'

Dit sluit dus goed aan bij de opmerking die bovenaan gemaakt werd dat gemeenten moeten laten zien hoe het bibliotheekwerk aansluit op de lokale uitdagingen. 

Hebben we daarmee alles? Nou, niet helemaal. Want hoe zit het nou met het geld voor de bibliotheek? Dat brengt ons bij vraag 3: Krijgen bibliotheken meerjarig financiële zekerheid?

Vraag 3: Krijgen bibliotheken meerjarig financiële zekerheid?

Ook over het geld voor de bibliotheek wordt wel iets gezegd in dit besluit. Niet hoeveel het moet zijn maar wel dat er een meerjarige financieel perspectief moet zijn. 

In het besluit zelf staat:

Het meerjarenplan bevat een begroting voor de uitvoering van de zorgplicht, bedoeld in artikel 6, eerste en tweede lid, van de wet, door de gemeente dan wel het openbare lichaam beschikbaar gestelde gelden.

In de toelichting wordt het net iets anders gesteld in een zinnetje dat ik hierboven ook al aanhaalde:

'Het [meerjarenplan, red.] onderbouwt ... de lokale keuzen in het bibliotheekbeleid en geeft inzicht in het beleidsmatig en financieel meerjarenperspectief ten aanzien van het lokale bibliotheekbeleid'.

Wat ik in de wandelgangen wel hoor is dat dit geen harde afspraak voor vier jaar is. Dat kun je jammer vinden maar er komt wel degelijk een financieel meerjarenperspectief of begroting die door de gemeente zelf is opgesteld... en vastgesteld. Het is dus niet een financieel meerjarenperspectief van de bibliotheek maar van de gemeente zelf. En dat is echt veel meer dan veel bibliotheken nu hebben. 

Dat brengt ons tot de laatste vraag met een aantal praktische opmerkingen: wanneer moet het klaar zijn, wie moet het maken en hoe vaak?.

Vraag 4: Wanneer moet het klaar zijn, wie moet het opstellen en hoe vaak?

Wanneer

In deze AMvB staat niet wanneer het meerjarenplan klaar moet zijn. Er staat dat het op een nader te bepalen tijdstip is. De thans bekende wetswijziging die nog door de Kamer moet, zegt er wel wat over in de Memorie van toelichting. Daar wordt gezegd:

'Het voornemen is dat gemeenten hun meerjarenplannen uiterlijk een jaar na publicatie van deze wet publiceren en dat de zorgplicht drie jaar na publicatie van deze wet in werking treedt, waardoor gemeenten uiterlijk op dat moment aan de zorgplicht moeten voldoen.'

Er vanuit gaande dat de wet per 1 januari 2027 ingaat dan zou zo'n plan dus af moeten zijn op 31 december 2027. Dat lijkt veel tijd maar als zo'n meerjarenplan langs de gemeenteraad moet, ben je zo een half jaar verder met een aanloop in een commissie en behandeling in de raad. Dan moet je dus in het voorjaar van 2027 wel opgesteld hebben. Veel gemeenten willen echter al eerder, dit om het rijksgeld dat per 2027 verwisselt van een decentralisatieuitkering naar een algemene uitkering in het gemeentefonds veilig te stellen. Er zijn daarom nu al gemeenten aan de slag terwijl de regeling nog niet bekend was. Is dat slim? Daar is zeker wat voor te zeggen en eigenlijk ook best logisch. Waarom wachten op verbetering als je vandaag kunt beginnen? Maar het hoeft dus zeker niet in 2026. Er is ruimte tot 31 december 2027.

Wie

Wat betreft dat opstellen van het meerjarenplan geeft het besluit nadrukkelijk aan dat de bibliotheek betrokken moet worden bij het opstellen. Dat kan verschillende vormen kennen. Er zullen gemeenten die zelf de pen vasthouden en hun eigen stuk opstellen maar er zullen ook gemeenten zijn die de bibliotheek zullen vragen grote onderdelen zelf aan te dragen. Zeker bij basisbibliotheken met veel kleinere gemeenten verwacht ik zo'n constructie. En ik verwacht daar ook dat daar een meerjarenplan komt voor meerdere gemeenten tegelijk waar elk van de gemeenten natuurlijk wel zelf over moet beslissen. 

Hoe vaak

Het besluit zegt niet voor welke termijn het meerjarenplan moet worden opgesteld. Maar de voorgestelde wijziging van de wet geeft in artikel 6, lid 3 aan dat elke vier jaar dat meerjarenplan moet worden opgesteld. De termijn van het plan is dus vier jaar.

Verder nog iets?

Gaan we er verder nog iets van vinden? En wat gaat er uit die consultatie komen?

Handreiking VNG

Tot zover het meerjarenplan. Het lijkt mij een voorstel dat goed te doen is. Misschien wat dun op de inhoud maar dat kan als kader. Die inhoudelijke invulling moet vooral komen van de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) die al geruime tijd werkt aan een handreiking. In de wandelgangen hoor je wel dat die in concept al klaar is maar wacht nog op de definitieve wet. En dat snap ik niet. Waarom wordt deze niet alvast gedeeld? Gemeenten zitten hier namelijk met smart op te wachten, ook al is het maar een concept. Die willen de decentralisatieuitkering en uitkering in het gemeentefonds goed laten landen en willen daar eigenlijk al beleid voor maken. Een deel van de gemeenten is al vertrokken op dit pad. 

De handreiking van VNG zal inhoudelijk veel uitgebreider zijn dat het voorschrift van het ministerie. Daar zal het bibliotheekconvenant maar ook de streefwaarden voor bijvoorbeeld de financiën veel nadrukkelijker genoemd worden. De gemeenten die nu al aan de slag zijn of gaan, missen dus - gedeeltelijk - die informatie. Want inhoudelijk geeft de AMvB voor het meerjarenplan natuurlijk niet heel veel mee. Daarmee laat het veel ruimte aan gemeenten dus die handreiking van VNG zal zeker welkom zijn. Natuurlijk los van de expertise en ervaring van de lokale bibliotheek zelf.

Ondersteuning aan onderwijs in de zorgplicht?

Tot slot wordt er her en der wel gefluisterd dat de inzet voor het onderwijs wellicht sterker aangezet moet worden in deze AMvB. Want de zorgplicht bestaat eigenlijk niet uit twee delen maar uit drie. Want naast het hebben van een bibliotheek en meerjarenplan is er ook een artikel in de wet gekomen waarbij elke bibliotheek zich inzet voor de Bibliotheek op school  en vroeg- en voorschoolse initiatieven als Boekstart. Die is pas laat in de wetswijziging gekomen en daardoor misschien nog niet goed genoeg geland voor het meerjarenplan. 

Caribisch Nederland

Tot slot heb ik in dit artikel maar heel beperkt stilgestaan bij de speciale aandacht die ook de openbare lichamen van Caribisch Nederland krijgen. Voor mij moeilijker om te beoordelen maar ik zie wel de inzet om dit een volwaardige plek in het bibliotheekbeleid te geven. 

Tel uw zegeningen, andere instellingen zijn jaloers

U bent weer bij. Er loopt een internetconsultatie dus er zal zeker nog wel wat opgemerkt en ook veranderd worden. Ik verwacht de Vereniging van Openbare Bibliotheken met hun goede communicatie ook snel met een advies zal komen aan de bibliotheken. Maar de eerste schets is er dus en iedereen mag reageren. 

Het lijkt mij een werkbaar en ruim model. Niet te ingewikkeld, ruimte voor lokaal maatwerk en een financieel meerjarenperspectief. En ja, er zal nog wel gesteggeld worden hoe hard dat financieel meerjarenperspectief is. 

Het is goed om als sector te realiseren dat andere lokale culturele en maatschappelijke organisaties een moord voor doen voor zo'n regeling. Die kijken denk ik met een beetje jaloezie naar bibliotheekwerk. Er is natuurlijk altijd wat te wensen maar tel ook uw zegeningen, zou ik zeggen.

Dit artikel moet u eigenlijk samen lezen met het artikel 'De wijziging van de bibliotheekwet in vijf vragen.' Daarmee heeft u alle belangrijke informatie rond de wetswijziging bij elkaar. 

Landelijk kennisfestival: Basisvaardigheden en de zorgplicht

Vandaag, op 2 februari, vond het landelijke Kennisfestival Basisvaardigheden plaats. Bijna 400 enthousiaste bibliotheekprofessionals, taalhuis- en IDO-medewerkers kwamen bij elkaar in de Prodentfabriek in Amersfoort. Het was al even geleden dat het werd georganiseerd. 2019 was de laatste keer.  Ik vond en vind het altijd een heerlijk evenement dat wordt georganiseerd door SPN. Het is een evenement dat sprankelt door de deelnemers. Allemaal mensen die op hun lokale niveau hulpstructuren organiseren en burger voor burger op een menselijke manier verder helpen. Van die energie krijg ik hoop en word ik blij. 

De organisatie had mij en mijn oud-collega Bart van Bergen gevraagd om een workshop te verzorgen over Basisvaardigheden en een aanstaande Zorgplicht voor gemeenten over bibliotheekwerk. Toen de organisatie mij dat vroeg was mijn eerste antwoord: maar basis basisvaardigheden staat helemaal niet in de bibliotheekwet, laat staan in de zorgplicht. 'Je maakt er maar wat van', zei de organisatie tegen mij. En wie zich er wat verder in verdiept vindt toch wel vele haakjes.

De meest recente is misschien wel het coalitie-akkoord 'Aan de slag' van D66, CDA en VVD. Daarin staat over bibliotheken het volgende zinnetje:

'We versterken bibliotheken in heel Nederland, waar mensen niet alleen terecht kunnen voor boeken, maar ook voor hulp bij laaggeletterdheid, digitale hulp en taallessen.'

Eén ding is daarmee helder: een bibliotheek is een biblitoheek die zich richt op tal van basisvaardigheden. Punt. Het coalitieakkoord besteed overigens ook veel aandacht aan digitalisering en de wens dat burgers voldoende weerbaar zijn. 

Basisvaardigheden bestaat nog helemaal niet zo lang

Maar toch even terug in de geschiedenis. De bibliotheekwet werd in 2015 ingevoerd. Het woordje basisvaardigheden staat daar dus niet in. En het woordje Basisvaardigheden zijn volgens mij in biblliotheken pas ingevoerd nadat we in 2016 de samenwerking met de Belastingdienst startten. Dus ik vermoed dat het begrip Basisvaardigheden zo rond die tijd voor het eerst gebruikt is voor alle vaardigheden rond lezen, schrijven, financiën en gezondheid. En daarbij waren volwassenen vooral de doelgroep. 

In de wet die in 2015 werd ingevoerd werden in artikel 5 de vijf functies van bibliotheken benoemd. Die vijf functies zijn:

1. ter beschikking stellen van kennis en informatie;
2. bieden van mogelijkheden tot ontwikkeling en educatie;
3. bevorderen van lezen en het laten kennismaken met literatuur;
4. organiseren van ontmoeting en debat; en
5. laten kennis maken met kunst en cultuur.

Geen rechtstreekse verwijzing naar basisvaardigheden maar met basisvaardigheden kun je hier wel laten vallen onder taak 1, 2 en 3.

In de wetswijziging die per 2027 naar alle waarschijnlijkheid ingaat wordt het woordje basisvaardigheden ook niet gebruikt maar komt het wel voor in de Memorie van Toelichting. Het bijzondere is dat het woordje Basisvaardigheden dan vooral voorkomt in de zin van het Masterplan Basisvaardigheden. Dit masterplan werd pas in 2022 gelanceerd.  In dit masterplan zijn de extra inspanningen vastgelegd die scholen vooral moeten leveren om kinderen beter te laten lezen, schrijven en rekenen. Bibliotheken helpen daarbij vooral met hun programma's Bibliotheek op school  en Boekstart. In de wet slaat het woordje Basisvaardigheden dus vooral op kinderen. Natuurlijk liggen die twee wel in het elkaars verlengde: voor kinderen gaat het meer om preventie tegen laaggeletterdheid terwijl het programma voor volwassenen curatief van aard is. Een programma als de gezinsaanpak verbindt die twee. Je hebt dus beide vormen van Basisvaardigheden nodig. 

De zorgplicht

Mijn maatje Bart van Bergen legde aan de zaal uit, wat de zorgplicht en de wetswijziging gaat inhouden. Wie dat nog eens wil nalezen verwijs ik graag naar mijn artikel: 'De wijziging van de Bibliotheekwet in vijf vragen'.  Daarin lees je wat de consequenties zijn voor gemeenten en dat ze een meerjarenplan moeten maken voor biblliotheektwerk. Dat meerjarenplan is natuurlijk een prima plek om Basisvaardigheden een prominente plek te geven. Bart legde vooral uit dat het vooral gaat om samen met je gemeente en andere partners te komen tot een goede invulling van Basisvaardigheden. Begin dus vooral niet alleen maar betrek je gemeente actief bij de goede invulling. En daarliggen met het meerjarenplan zoals gezegd goede mogelijkheden want de gemeente moet in overleg met de bibliotheek hierover. 

Wettelijke verankering van de IDO's

Een belangrijke pijler onder de Basisvaardigheden zijn naast de taalhuizen natuurlijk de Informatiepunten Digitale Overheid, de IDO's. Daar is het afgelopen jaar veel om te doen geweest omdat het huidige demissionaire kabinet alle SPUK-regelingen afschafte. Daarmee sneuvelde ook de regeling die hoorde bij de IDO's. Deze werd omgezet naar een decentralisatie-uitkering maar er volgde ook een korting van 10%. Die korting is bij hoog en laag aangevochten in de Kamer. En die is in december, vlak voor het Kerstreces, ook van tafel gegaan. 

In mijn artikel 'De vijf dossiers waar het bibliotheekwerk dit voorjaar mee te maken krijgt' schreef ik daar het volgende over:

Zo ongeveer de laatste brief die vorig jaar naar de Kamer ging was van staatssecretaris Van Marum met de beleidsbrief digitalisering over Q4. Daarin schrijft hij ook dat er een wettelijke borging nodig is van de IDO's:

Het is mijn inzet dat laagdrempelige en empathische ondersteuning in de vorm van de IDO-dienstverlening in stand blijft. Bibliotheken blijven de primaire (maar niet exclusieve) uitvoerders hiervan, met ruimte voor gemeenten om, vanuit hun regierol, deze dienstverlening ook op andere plekken dan de lokale bibliotheek te organiseren.

Om dit te borgen onderzoek ik samen met de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), of op termijn een wettelijke verankering mogelijk is van het bieden van laagdrempelige en empathische ondersteuning, waaronder de dienstverlening zoals deze nu wordt geboden door de IDO’s, de regierol van gemeenten hierbij en de rol van bibliotheken. Hierbij kan worden gedacht aan een eigen wet, maarer wordt ook onderzocht of de Wet stelsel openbare bibliotheekvoor-zieningen (Wsob) hiervoor een oplossing kan bieden. 

Voor de volledigheid wil ik opmerken dat eventuele wettelijke verankering geen invloed heeft op het budget dat beschikbaar is voor IDO-dienstverlening; het budget voor de IDO’s blijft beschikbaar en ik houd mij aan de eerdere toezegging om de 10% korting te compenseren. 

De IDO's gaan dus linksom of rechtsom een wettelijke borging krijgen. Vanuit de wandelgangen begrijp ik dat er vanuit OCW ruimte is geboden om het in de bibliotheekwet op te nemen. Dan moet ook het geld overgeheveld van Binnenlandse Zaken (BZK) naar OCW. De staatsecretaris van Binnenlandse Zaken heeft hier kennis van genomen maar wil ook nog andere mogelijkheden onderzoeken. Op dit moment zitten de IDO's met een SPUK-regeling in de zijlijn van de Wet Modernisering Elektronisch Bestuurlijk Verkeer. De regeling voor de IDO's is officieel per 1-1-2026 vervallen dus er is in die zin een juridisch vacuüm. 

Komend jaar moet dus helder worden hoe dit wettelijk geborgd gaat worden. Theoretisch zou het dus in de Bibliotheekwet kunnen landen maar dan moet BZK eerst een ei leggen dat ze dat willen. En dan zou het nog mee kunnen in de behandeling van de wetswijziging. Mijn gevoel zegt dat BZK de IDO's liever bij BZK houdt. Het geld voor 2026 is geregeld dus de storm is ook weer even weg.

Zorgplicht en basisvaardigheden? Waar zit de link dan?

Er is dus geen directe verbinding tussen Basisvaardigheden en de Zorgplicht. Toch kun je er als bibliotheek er wel degelijk wat mee. In het kader van de zorgplicht moeten gemeenten samen met hun bibliotheken een meerjarenplan opstellen. In dat meerjarenplan geef je ook inhoudelijk richting als gemeente en bibliotheek. Het bibliotheekconvenant 2024-2027 - dat door alle overheden is ondertekend - geeft daar wel wat richitng aan. Onder de lijn Participatie in de Informatiesamenleving wordt als doelstelling opgenomen dat het bereik van IDO's vergroot moet worden. En onder de lijn Leven Lang Ontwikkelen staat de doelstelling dat de kwaliteit van taalhuizen versterkt moet worden en de continuïteit geborgd. En daarnaast wordt gezegd dat de bibliotheek zich verder moet uitbouwen als plek voor een Leven Lang Ontwikkelen. 

Lokale allianties

In de memorie van toelichting bij de wetswijziging wordt ook gemeld dat de gemeente en bibliotheek moeten aangeven hoe de gemeente invulling geeft aan de zorgplicht en rekening houdt met de positie van de bibliotheek te midden van andere sociaal-culturele voorzieningen en het onderwijs. Met andere woorden: welke lokale allianties zijn er aangegaan om onder andere basisvaardigheden in te vullen. Want de bibliotheek werkt op dit punt nooit alleen. En de kwaliteit van de dienstverlening is vaak even sterk als de kwaliteit van de samenwerking die op lokaal niveau gevonden kan worden. 

Tijdens de werksessie komen onder andere mooie voorbeelden voorbij van allianties bij Bibliotheek AanZet en bibliotheek Den Haag. Een ook werd helder in de voorbeelden dat het goed is om een stuur- of werkgroep te hebben op die allianties, liefst samen met de gemeente.

Van taalhuis en IDO naar ontwikkelplein

Een andere ontwikkeling die we daarbij zien is dat door verbreding van die lokale allianties ook de dienstverlening in de bibliotheek wijzigt. Met tal van partners verschuiven we steeds meer van een taalhuis en een IDO naar een breed ontwikkelplein waar tal van vormen van ondersteuning te vinden is. 

Een flink aantal bibliotheken gaat de komende tijd hiermee aan de slag. En ook hier waren er bibliotheken zoals Bibliotheek Twente, Bibliotheek Dalfsen en Bibliotheek Deventer die goede tips gaven. Tips zoals: het duurt even voordat inwoners het weten te vinden, leg samenwerking goed vast etc.

Gemeenteraadsverkiezingen 

Er gebeurt veel op landelijk vlak: er komt een wetswijziging en er wordt gerommeld met de wettelijke borging van de IDO's. Het landelijke krijgt veel aandacht. Toch is dat niet de plek waar het meeste gebeurt of de plek waar de meeste middelen beschikbaar komen. Dat is toch echt op het lokale niveau. De gemeente heeft echt de grootste stem. En laten daar nou op 18 maart verkiezingen voor gehouden worden. En aansluitend moeten ook daar weer collegeakkoorden gesloten worden.  En de vraag is natuurlijk: welk zinnetje zou je als bibliotheek kunnen laten opnemen in deze collegeakkoorden als het gaat om basisvaardigheden? Waar maak je een wethouder blij mee?

In het gesprek met de zaal vond men dat toch wel een lastige vraag. Hoewel, de Bibliotheek Rivierenland had deze teksten al klaar liggen. En het ligt het dichterbij dan je denkt. Want bijvoorbeeld het zinnetje: 'Met tal van lokale partners zorgt de bibliotheek voor een ontwikkelplein dat burgers helpt met alle basisvaardigheden', heb je echt al een mooie zin. En ja, daar bent u allemaal al mee bezig maar het is goed om dat politiek maar eens op te schrijven en zo ook de borging op langere termijn te agenderen. De uitwerking van dat zinnetje is vervolgens prima te maken in het gemeentelijk meerjarenplan dat gemaakt moet worden voor de zorgplicht. 

 

Genoeg te doen

Bart en ondergetekende stuurden de deelnemers dan ook door naar hun bibliotheekdirecteuren met twee vragen of opdrachten: 1. wat ga je meegeven aan de gemeente voor het meerjarenplan als het gaat om basisvaardigheden en 2. welk zinnetje gaan we in de college-akkoorden lobbyen? Dus beste bibliotheekdirecteur, als u morgen die vraag krijgt, sorry dat is onze schuld.

 

Wat duidelijk werd in de zaal, was dat er nog genoeg te doen is. Veel van onze inwoners kunnen onze hulp gebruiken en er is politiek ruimte om tot invulling te komen. De gemeenteraadsverkiezingen maar ook de op te stellen meerjarenplannen voor de zorgplicht bieden prima mogelijkheden. Maar het begint allemaal met lokale enthousiaste mensen die elkaar vinden om samen inwoners verder te helpen. De sleutel tot succes zijn altijd mensen. 

Waarvan akte. En, om met het coalitieakkoord te spreken: Aan de slag!

Oma-voor-de-zekerheid

Geen bibliotheeknieuws, geen grote maatschappelijke thema's en geen staatjes met statistieken of lijstjes. Mijn wereld was even heel klein. U las af en toe al over mijn moeder en leefde met me mee. Inderdaad, haar leven kwam tot stilstand. Mijn moeder gaf haar lichaam aan de wetenschap wat betekent dat haar lichaam al snel na haar overlijden werd overgedragen aan een universitair centrum. Gisteren hielden we een officieel afscheid en een herdenking. Mijn oudste en volwassen dochter, Mirjam, las daar onderstaande  gedicht voor dat ze maakte voor haar oma. 

Dat gedicht - 'spoken word' zo u wilt - deel ik hier graag nog eens. Omdat poëzie zoveel kan doen. Stap ik daarna weer uit mijn kleine bubbel en doe ik weer mee met de grote wereld.

OMA VOOR DE ZEKERHEID

Mirjam Deckers 

Je was, nee stond er altijd

Je stond op, liep, haastte je als we er waren

Of ik iets in mijn koffie had

Maggi in de soep

Of ik nog een biertje ijsstam eitje chocolaatje kippenpoot wilde

Of er genoeg was, voor de zekerheid

Voor als we toch meer zouden willen 

Alles bleef zoals het was

Tot het niet meer bleef, je bang werd voor tekort

Op mijn verjaardag belde je drie keer en stuurde je een kaart

Voor de zekerheid

Omdat je wist welke kant het op ging:

“Ik ga pa achterna”

Toen je huis verkocht was

Vond ik er weckpotten pillen postzegels broodsluiters 

Batterijen sleutels schroevendraaiers stoppen genoeg

Om nog drie levens vol te maken

Bewaard voor het geval dat, je weet niet wat komt

Maar één ding weet je wel – 

Zijn hoed nog op het nachtkastje

Zijn foto op de tafel

Met kerst stak je een handvol kaarsen op in de basiliek

Voor de zekerheid

Je telde de schapen in de stal, knikte goedkeurend

Een mooi aantal, liever te veel dan te weinig 

Toen we vertrokken hief je beide armen op, “dag”

Alsof je klaar was opgetild te worden

Alsof je zeggen kon:

“Ik ga naar Arie”

Een paar weken later

Er is niets meer te geven, niets meer los te laten

De zuster waarschuwt dat we zullen schrikken maar het is een mooi gezicht

Je ligt opgekruld te slapen

Je handen naast je hoofd

Je slaapt zoals je nog nooit hebt gedaan, snakkend 

Je geeft eraan toe, doodmoe

Ik denk dat ik de dood zie zitten op een stoel in de hoek

Kalm, liefdevol vreemd genoeg, maar beslist

Hij knikt, we mogen afscheid nemen, hij wacht wel even

Er is geen haast bij, hij was wat vroeg

Voor de zekerheid

Je hand is koud en rimpelig 

En toch wil ik het vasthouden

Het moment dat je aanstalten maakt, nog niet vertrokken bent

Gewoon, voor het geval dat

Omdat ik hoop dat je voelt, dat je weet 

Nouja, je weet het wel

De dood staat op, langzaam

Slaat de dekens zachtjes op

Kruipt bij je, dieper de slaap in

Tot de bodem is bereikt, hij je op mag vangen

Hij heeft het noorderlicht besteld om je te leiden 

in dat donker zonder naam

En ik wil je vragen hoe het was

Of het moeilijk of misschien wel het beste ooit en of je nog iets nodig hebt 

Gewoon, voor het geval dat

En voor de zekerheid schrijf ik het op

Dan heb ik het maar, voor later

Hoewel: de dood vergeten, dat misschien 

Maar jou? Ik zeg het toch maar, je weet maar nooit

Er is maar één zekerheid: waar je gaat, daar blijft de liefde

De vijf dossiers waar het bibliotheekwerk dit voorjaar mee te maken heeft en één olifant in de kamer

 

Vlak na de zomervakantie vorig jaar, zette ik op een rijtje welke dossiers in het najaar van 2025 aan de orde zouden komen. Inmiddels is dat jaar voorbij. En die vijf dossiers zijn allemaal een stuk opgeschoven maar nog allemaal actueel. En nu we een Kerstvakantie achter de rug hebben, een nieuw jaar zijn begonnen en het werkende leven - met sneeuw - weer is opgestart, legde ik mijn oor weer te luister in de wandelgangen en geef u een update van wat we nu weten. 

Het wordt weer een spannend half jaar, lees vooral verder. Ik geef u vijf dossiers en één olifant in de kamer die we bijna zouden vergeten. Maar voor dat ik begin: nog de beste wensen voor 2026!

Dossier 1: Bibliotheekwet: Proces en inhoud

Wet: behandeling in Tweede Kamer eerste helft 2026

Toen ik net na de zomer schreef over dit dossier was het kabinet net voor de tweede keer gevallen. Gelukkig lukte het de wetswijziging door de allerlaatste minsterraad te loodsen zodat het naar de Raad van State kon. De Raad van State toonde zich uiterst verguld met de wetswijziging en vlak voor de Kerst maakt de raad dan ook bekend geen opmerkingen te hebben met indiening. Een zogeheten dictum A; dat is een soort tien met een griffel voor wetsvoorstellen. De laatst bekende versie van de wetswijziging is hier te vinden.  

Die wet kan dus binnenkort door naar de Tweede Kamer is de verwachting en de behandeling zal dan wel de eerste helft van 2026 in beslag nemen. Logisch is dat er eerst een ronde voor schriftelijke vragen komt en daarna een overleg. En daarna amendementen en moties. 

Daarna kan de wet dan naar de Eerste Kamer en dat zal dan wel najaar worden. Per saldo komen we dus uit om een ingangsdatum van 1 januari 2027. Nergens nog officieel zo gecommuniceerd maar toch al een flink tijdje de datum die circuleert.

AMvB Meerjarenplan: binnenkort in consultatie

Ondertussen hebben de ambtenaren na overleg met een aantal partijen ook de Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB) voor de opstelling van het meerjarenplan.  Dit meerjarenplan moeten gemeenten opstellen samen met hun bibliotheek om te voldoen aan de zorgplicht. Als de zorgplicht op 1 janauri 2027 ingaat hebben gemeenten tot 1 januari 2028 om dit plan op te stellen. 

Deze AMvB zal in de tweede helft van januari openbaar worden doordat deze dan wordt aangeboden in een internetconsultatie. Dan mag iedereen er dus openbaar op reageren. Die consultatie hoeft de aanbieding van de wetswijziging aan de Kamer niet in de weg te staan. Met andere woorden: de wet gaat al naar de Kamer als de internetconsultatie waarschijnlijk loopt.  

Wie inhoudelijk nog een keer wil nalezen wat de voorgestelde wetswijzigingen zijn, kan terecht bij mijn artikel: De wijziging van de bibliotheekwet in vijf vragen

Dossier 2: Handreiking VNG en streefwaarden (voorheen normenkader)

De Vereniging van Nederlandse Gemeenten heeft aangegeven een handreiking te maken voor gemeenten om de wetswijziging goed te verwerken. KWINK maakt die handreiking. In het najaar circuleerde daar al een eerste concept van maar dat werd aangehouden omdat de wet nog niet naar de Kamer was en de teksten nog onvoldoende officieel waren. 

De verwachting is dat een eerste concept van deze handreiking in het voorjaar beschikbaar zal zijn als de Kamer nog de wet moet behandelen.  Daarmee kan iedereen zich al wel voorbereiden op het proces dat volgen moet nadat de wet is goedgekeurd.

In deze handreiking zullen ook de streefwaarden voor bibliotheekwerk genoemd en geduid worden. Deze streefwaarden zijn het normenkader zoals dit begin 2025 is ontwikkeld door VOB en VNG. 

Dossier 3: Verkiezingen en onderzoek naar gratis bibliotheekabonnementen

Steeds meer bibliotheken kennen een vorm van gratis lidmaatschap voor volwassenen. In maart van dit jaar maakte ik hier het laatste overzicht van dat ondertussen al voor een deel achterhaald is. Dit omdat de ene na de andere bibliotheek hiermee start. 

In de laatste brief van minister Moes van vorig jaar aan de Kamer - op 18 december van 2025 - geeft hij aan waarom het ministerie hier onderzoek naar doet en hoe ver het is. Korter kan ik het niet zeggen:

Met de motie van de leden Rooderkerk en Kisteman van 26 november2024 heeft de Tweede Kamer verzocht onderzoek te doen naar demogelijkheden voor een automatisch lidmaatschap van de openbare bibliotheek. Het onderzoek is in augustus 2025 aan een organisatie vooronderzoek gegund. In de bibliotheeksector wordt op veel plekken met vormen van gratis lidmaatschap geëxperimenteerd. Daarom wordt in het onderzoek een verkenning naar deze vormen van gratis lidmaatschap in verschillende steden meegenomen. Het onderzoek is naar verwachting in het eerste kwartaal van 2026 gereed.

Ook dit dossier zou dus in het voorjaar van 2026 op de agenda komen.  

Dossier 4: Middelen voor de IDO’s: reparatie rond, herstel voorjaar 2026

Een dossier waar men vorig jaar het hele jaar over gesteggeld heeft was de financiering van de IDO's. Ik ben niet snel teleurgesteld in de politiek maar dit was echt een voorbeeld van 'regeren is vooruitschuiven'.  De IDO’s werden tot en met 2025 gefinancierd via een specifieke uitkering en het huidige kabinet had besloten die af te schaffen en de bedragen over te hevelen naar gemeenten met een efficiencykorting van 10%.  De Kamer ging daar wat betreft de IDO’s in een debat met toen nog staatssecretaris Szabo niet mee akkoord. Op donderdag 3 juli 2025 stemde de Kamer voor een motie van Barbara Kathmann van GroenLinks-PvdA waarin de korting op de IDO’s niet doorgaat. In deze motie stelde Kathmann dat de IDO’s een succes zijn en dat het niet zo kan zijn dat er nu door de overheveling van de specifieke uitkering naar de gemeenten er gekort gaat worden op dit bedrag. Het bedrag moet volledig behouden blijven en ook geïndexeerd worden. Dat laatste was tot nu toe ook nog niet het geval.

In de beleidsbrief digitalisering van staatssecretaris van Marum van Binnenlandse Zaken  over Q2-2025 werd gemeld dat hierover in Q4 van dit jaar afspraken moeten worden gemaakt met gemeenten. In de miljoenennota in september 2025 stond de korting gewoon nog overeind. En dus trok de kamer opnieuw aan de bel. Niet alleen over de middelen maar ook over der rol van de bibliotheek. Dit keer kwam er een motie van Kathman (GL/Pvda) en Vermeer (BBB) waarbij klip en klaar wordt gesteld dat de regie van de IDO's bij de bibliotheken ligt. Ook deze motie is aangenomen door de Kamer.

In het kamerdebat (van 12 minuten, met een staatssecretaris en één kamerlid) van december 2025 meldt de staatssecretaris dat hij de korting weg zal halen dat hiervoor ruimte is gevonden in de eerste begrotingswijziging. Wat betekent dit nu? Dat betekent dat alle gemeenten al geld hebben gehad voor de IDO's in de decentralisatieuitkering maar mét korting. Die korting zal gecorrigeerd worden in het voorjaar.  Als ik dat uitreken - maar niemand geeft duidelijkheid - komt je uit in de maart-circulaire van gemeenten. Het hele bedrag is er dus!

Zo ongeveer de laatste brief die vorig jaar naar de Kamer ging was van staatssecretaris Van Marum met de beleidsbrief digitalisering over Q4. Daarin schrijft hij ook dat er een wettelijke borging nodig is van de IDO's:

Het is mijn inzet dat laagdrempelige en empathische ondersteuning inde vorm van de IDO-dienstverlening in stand blijft. Bibliotheken blijvende primaire (maar niet exclusieve) uitvoerders hiervan, met ruimte voor gemeenten om, vanuit hun regierol, deze dienstverlening ook op andere plekken dan de lokale bibliotheek te organiseren.

Om dit te borgen onderzoek ik samen met de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), of op termijn een wettelijke verankering mogelijk is van het bieden van laagdrempelige en empathische ondersteuning, waaronder de dienstverlening zoals deze nu wordt geboden door de IDO’s, de regierol van gemeenten hierbij en de rol van bibliotheken. Hierbij kan worden gedacht aan een eigen wet, maarer wordt ook onderzocht of de Wet stelsel openbare bibliotheekvoor-zieningen (Wsob) hiervoor een oplossing kan bieden. 

Voor de volledigheid wil ik opmerken dat eventuele wettelijke verankering geen invloed heeft op het budget dat beschikbaar is voor IDO-dienstverlening; het budget voor de IDO’s blijft beschikbaar en ik houd mij aan de eerdere toezegging om de 10% korting te compenseren. 

De IDO's gaan dus linksom of rechtsom een wettelijke borging krijgen. Vanuit de wandelgangen begrijp ik dat er vanuit OCW ruimte is geboden om het in de bibliotheekwet op te nemen. Dan moet ook het geld overgeheveld van Binnenlandse Zaken (BZK) naar OCW. De staatsecretaris van Binnenlandse Zaken heeft hier kennis van genomen maar wil ook nog andere mogelijkheden onderzoeken. Op dit moment zitten de IDO's met een SPUK-regeling in de zijlijn van de Wet Modernisering Elektronisch Bestuurlijk Verkeer. De regeling voor de IDO's is officieel per 1-1-2026 vervallen dus er is in die zin een juridisch vacuüm. 

Komend jaar moet helder worden hoe dit wettelijk geborgd gaat worden. Theoretisch zou het dus in de Bibliotheekwet kunnen landen maar dan moet BZK eerst een ei leggen dat ze dat willen. En dan zou het nog mee kunnen in de behandeling van de wetswijziging. Mijn gevoel zegt dat BZK hier nog wel even tijd voor gaat nemen. Het geld voor 2026 is geregeld dus de storm is ook weer even weg. 

Dossier 5: Extra middelen Bibliotheek op school en Boekstart

Vlak voor de zomer 2025 werd bekend dat er € 50 miljoen structureel beschikbaar komt voor Bibliotheek op school en Boekstart. Daarbij is € 25 miljoen gereserveerd voor het onderwijs en € 25 miljoen voor bibliotheken. De regeling zal structureel ingaan per 2027. Maar omdat de huidige regeling afloopt per 1 juli 2026, zal de huidige regeling een voortzetting kennen van een half jaar. Dat zou betekenen dat je er als bibliotheek op mag rekenen dat je over de tweede helft van 2026, hetzelfde bedrag kunt krijgen als over de eerste helft van 2026. En ik verwacht dat dat bedrag dan ook weer via Stichting Lezen beschikbaar komt. 

Hoe de middelen van 2027 en verder verdeeld moeten worden is nog niet openbaar. Daar zijn ondertussen achter de schermen al veel gesprekken over gevoerd.  Wel is duidelijk dat de middelen rechtstreeks naar de bibliotheken zullen gaan. Maar hoe doe je dat? Is dat gewoon een bedrag per leerling in je werkgebied of moet dat genuanceerder?  En hoe maak je zo’n regeling nou zo aantrekkelijk mogelijk zodat scholen graag instappen?  De verwachting is dat we deze regeling in het voorjaar van 2026 wel in bespreking krijgen. 

De olifant in de kamer: gemeenteraadsverkiezingen

Een hoop landelijk gedoe. En je zou daardoor bijna vergeten dat de belangrijkste verkiezingen voor bibliotheekwerk aanstaande zijn: Gemeenteraadsverkiezingen. Want alle inspanningen van het Rijk en de provincies ten spijt, gemeenten zijn met ruim € 500 miljoen per jaar de grootste financiers van bibliotheekwerk. Wat er op lokaal niveau gaat gebeuren is dus misschien wel belangrijker dan wat men in Den Haag doet.

Dus bibliotheekdirecteuren: hoe gaat u zorgen dat de bibliotheek in de coalitieakkoorden komt na 18 maart dit jaar? Als ik eerlijk ben denk ik dat voor politieke partijen het gratis lidmaatschap een interessant punt kan zijn. Of dat nu een verruiming is tot 24, 27 of 30 jaar of dat u kiest voor een gratis abonnement voor iedereen, dat maakt niet zoveel uit. Maar het is wel een overzichtelijk en - in vergelijking met andere verkiezingsthema's - redelijk eenvoudig uitvoerbare maatregel.

In Velsen hebben ze dat punt bij D66 al opgepikt. Kijk maar eens naar de 'vijf doorbraken' die ze daar willen bereiken. De gratis bieb voor iedereen is daar het tweede 'doorbraakthema'. Lijsttrekker Smeets van D66 in Velsen schrijft daarover: 

'De tweede doorbraak is altijd blijven leren, op een manier die bij je past. D66Velsen maakt de bibliotheek gratis voor alle inwoners en ziet deze als het kennis- en ontmoetingscentrum voor alle inwoners. Onderwijs op maat, leven lang leren en een goede aansluiting op werk en techniek staan centraal. “Leren stopt niet bij school. Iedereen moet zich kunnen blijven ontwikkelen, ongeacht leeftijd of inkomen. De bibliotheek wordt zo ook een plek waar mensen elkaar ontmoeten.” aldus Smeets.'

Kansen dus en werk aan de winkel. En dit zijn de dossiers die daar het eerste half jaar van 2026  bij horen en wat we er in de wandelgangen over kunnen horen. U kunt er geen rechten aan te ontlenen. Maar we hoeven ons niet te vervelen. 

Een nieuw jaar wacht. Langzaam lijkt er een nieuw kabinet te komen en de gemeenteraadsverkiezingen zijn op komst. Volle kracht vooruit. En om met D66 in Velsen te spreken: omdat iedereen zich moet kunnen blijven ontwikkelen, ongeacht leeftijd of inkomen. Zo is het!

Volle kracht vooruit!

Een leeg huis

Het huis van mijn moeder moeten we leeg halen. Ik schreef al eerder hoe de wereld van mijn moeder steeds kleiner wordt. En nu ze in een verpleeghuis zit, blijft er een onbewoond huis achter. Onbewoond maar nog bezield met haar leven en spullen. Een koper meldt zich al snel. En dus moet het huis leeg. Het voelt raar. Alsof we haar leven al moeten opruimen.

Ik ga achter haar bureau zitten. Het is een bureaublad dat vol ligt met briefjes. Het bureau heeft acht laden. Ook vol met papiertjes. En een bureaukast. Ook vol papieren. Ik voel me een beetje een voyeur. Ik vind vele briefjes met namen en telefoonnummers. Soms met een mailadres. Ook telefoonnummers van bedrijven die ze wel eens nodig had. Mijn moeder had hard haar best gedaan om een beetje te kunnen mailen en te Whatsappen. Maar zoeken op internet was al een opgave. Daarom schreef ze alles op. De briefjes met namen en nummers waren haar manier om nog grip te houden op de werkelijkheid. Ik kijk naar de ontreddering van mijn moeder in deze stapel met briefjes. 

Ondertussen ruimen mijn kinderen de keuken leeg. Ze vinden nootjes die nog houdbaar waren tot 2016. Marsepein, houdbaar tot 2004. En zelfs potten zonder aanduiding van datum. Weggooien vond mijn moeder zonde. Mijn vader evenzeer.

Dit weet ik niet

Ik pak de postzegelverzameling van mijn vader in. Die verzamelde hij hartstochtelijk tot aan zijn dood bijna twee jaar geleden. In het gezin waar ik in opgroeide werden alle postzegels bewaard. Ze werden afgescheurd en in een potje gestopt om later af te weken. Die routine is nooit verdewenen. De verzameling van mijn vader gaat in vijf verhuisdozen. Mijn broer en zus hebben gevraagd of ik daar nog eens naar wil kijken. 

Daarna vind ik belastingpapieren van meer dan 20 jaar geleden, de koopakte van vier huizen geleden, een verlopen rijbewijs uit de jaren 80. Twee oude TomToms, vijf perforators, nee, zes. Een plaatje van zwemdiploma A dat je op je zwembroek moest doen, medailles van de avondvierdaagse en een schaatsmedaille.  Ik vind een geldkist, een tweede, een derde, een vierde. Allemaal al leeg overigens. En sleutels. Heel veel sleutels. Zelfs een zakje met sleutels waarop mijn moeder schreef 'Dit weet ik niet'. 

Droge metworst

Ik kom schoolrapporten van mijn moeder tegen. Ze deed de huishoudschool en daarna een opleiding tot gezinsverzorger. Ze moest kinderliedjes leren, leren strijken, een kruik klaar maken of een zieke verzorgen. En je leerde een windring vullen. Ik had nog nooit van het woord gehoord. Dat woord mag u zelf opzoeken. En ze kreeg een lijstje voor als je bejaarden een cadeautje moest geven. Wat nam je dan mee? Dat ziet u hieronder. Postpapier voor een dame en een droge metworst voor een oude kerel.

Ik ploeg verder door alle papieren. Ik zie bankafschriften uit 1985 waarin ik de administratie van mijn vader terugvind die hij bijhield van hun winkel. En ik vind jaarrekeningen vanaf 1978. Ik tref krantenartikelen en publicaties aan over mij of over mijn zus of broer. Mijn ouders bewaarden dat netjes. Ongeordend en op vijf plekken maar als je maar nooit iets weggooit, is het toch bewaard. 

Mijn zus ontfermt zich ondertussen over allerlei fotoboeken. We vinden nog een foto uit 1971, mijn geboortejaar. Die foto vind je boven aan dit verhaal. Mijn opa en oma waren veertig jaar getrouwd. Ik was net geboren en lig in de handen van mijn oma. Naar deze foto waren we al een tijdje op zoek. Hij stond lang bij mijn oma maar verdween na haar overlijden uit beeld. Mijn moeder had die dus. Mijn oom die helemaal rechts staat op de foto, maakte de foto. Als je heel goed kijkt zie je dat hij een draadje vasthoudt - de zelfontspanner - waar hij de camera mee bedient. Mijn moeder - staand helemaal links - draagt een pruik. Dat was toen hip. 

Een leven trekt voorbij

De betreffende pruik heeft ze bewaard. Wij hebben die voor veel feestjes gebruikt. En ik neem de pruik maar mee. Net als de handschoentjes die ze droeg bij haar huwelijk. En een heel klein draagbaar Maria-kappeletje. Kleine relikwieën van een groot leven.  

Haar leven trekt zo voorbij in die paar dagen dat we daarmee bezig zijn. Niet lang geleden vertrok mijn moeder naar een verpleeghuis. En nu een leeg huis. Hoewel het niet het huis is waar ik opgroeide, realiseer ik me wel dat er geen ouderlijk huis meer is om samen naar terug te keren. Dat maakt me wat verdrietig en weemoedig. Want het blijft natuurlijk een stap in het onvermijdelijke afscheid.  

Als ik nog even bij mijn moeder langs ga in het verpleeghuis, geef ik haar de familiefoto maar ook een verlate kerstkaart die nog in de brievenbus zat in haar huis. Ze is blij met de foto. Daarna leest ze de kaart en zet hem tussen de andere kaarten. Dan pakt ze de envelop en scheurt zonder nadenken de postzegel af. En legt die bij vijf andere afgescheurde postzegels die al op de fruitschaal liggen. 

De postzegels worden nog altijd bewaard. En ik hoop dat ze dat nog een tijdje doet.

ZINiN Hellendoorn is de Best Presterende Bibliotheek van 2025! Heiloo en Dalfsen op twee en drie

En daar is ie! Het is elk jaar weer een genot om te doen. Het kostte mij weer een paar weekenden rekenwerk en u hebt er vijf lijstjes lang op moeten wachten. We gingen van bezoekers naar leden naar uitleningen naar activiteiten en door naar samenwerking met scholen. Telkens een top-15. En nu combineren we alle uitslagen van alle lijsten tot een top-20 van Best Presterende Bibliotheken. En ZINiN Hellendoorn , Heiloo en Dalfsen mogen zich de top-3 Best Presterende Bibliotheken van Nederland noemen. Gefeliciteerd!

Maar voordat ik naar de uitslagen ga, een korte toelichting hoe ik tot deze rangschikking kom. 

De Deckers-index van Best Presterende Bibliotheken 2025

Hoe werkt die index? Eigenlijk heel simpel! Voor elk kengetal maak ik een lijst met alle 131 bibliotheekstichtingen in Nederland. De nummer één krijgt 131 punten, de nummer twee 130, en zo verder.  Alles optellen en voilà: de Deckers-index voor Best Presterende Bibliotheken. Scoor je precies gemiddeld? Dan kom je keurig uit op 332,5 punten (5 x 65,5).

Ik begon er in 2018 met vier factoren mee. Sinds 2020 voeg ik, mede op verzoek van bibliotheken de samenwerking met scholen toe. Ook tellen we bij activiteiten nu de deelnemers in plaats van alleen het aantal activiteiten. Zo is de index verfijnder geworden en geeft hij een goed beeld van het veelzijdige bibliotheekwerk.

Maar genoeg gekletst... Op naar de winnaars! Want op deze lijst kómen is al winnen. Alleen de bibliotheken die op alle vlakken een goede score neerzetten, zien we in deze lijst terug.

ZINiN Hellendoorn: een multifunctionele culturele organisatie waar succes beleid is

De vlag kan uit in de gemeente Hellendoorn! Want ZINiN Hellendoorn, de multifunctionele culturele organisatie van deze gemeente, prijkt op nummer één na alle optellingen. 

ZINiN is een multifunctionele culturele krachtpatser. Hun goede prestaties danken ze zeker aan de optimale samenwerking die ze hebben gevonden in de combinatie van bibliotheek en (openlucht) theater, kunst- en cultuureducatie en toeristisch bureau. En dan ook nog eens horeca en verhuur. ZINiN is een organisatie waar het managementteam consequent stuurt op integratie van al die taken en dat transformeert tot een geheel.  De gemeente Hellendoorn mag zich gelukkig prijzen met zo'n instelling die dat jaar na jaar tot succes weet te smeden. Dat is geen eenvoudige opgave.

Door de combinatie van functies is ZINiN een ondernemende club waar subsidie en eigen inkomsten elkaar uitdagen om samen verder te komen. ZINiN is de kurk waar veel van alles wat in de deze gemeente wordt georganiseerd op drijft. Chris Funk, de directeur-bestuurder van deze organisatie, mag dan ook wel de activiteitenburgemeester van Hellendoorn worden genoemd. En Karin Barth de burgemeester van het bibliotheekwerk.

ZINiN Hellendoorn won één keer eerder deze titel in 2020 en was vorig jaar de nummer drie in de lijst. De afgelopen vier keer stonden ze elke keer in de top-5. In de jaren dat ik ze volg zie ik hoe ze telkens snel nieuwe ontwikkelingen oppakken. Of het nu gaat om nieuwe abonnementen of Bibliotheek op school. Geen ontwikkeling slaan ze over. Het toont aan dat succes hier geen incident is: succes is hier beleid! 

De prijs werd in ontvangst genomen door Karin Barth, manager Bibliotheken bij ZINiN. Dat gebeurde niet in Nijverdal maar in Rotterdam bij het Gemaal op Zuid waar alle medewerkers op studiereis waren. Laten we zeggen dat ze al bezig waren met de volgende verbeteringen zodat ze volgend jaar weer die prijs binnenhalen.  De prijs werd met groot gejuich ontvangen zoals u ziet. 

Nummer 2: Bibliotheek Heiloo: Door vernieuwing de route naar succes gevonden

Tja, de Bibliotheek Heiloo, die komt hier even binnen op nummer 2! Hoe hebben ze dat gedaan? Vorig jaar stonden ze op nummer 31 in de eindlijst. Ja, daar zit wel een verhaal achter. Het jaar ervoor stonden ze namelijk net buiten de top-15. Eind 2024 vond er een terugverhuizing plaats van de bibliotheek samen met het gemeentehuis.  In februari 2024 vond de definitieve heropening plaats. De openingstijden werden verruimd en bezoekersaantallen en uitleningen stegen snel.

Bibliotheek en gemeente werken op de nieuw heringerichte locatie eendrachtig samen om een gastvrije en toegankelijke ontmoetingsplek te maken. En met succes. De lijntjes met de gemeente zijn daardoor kort en de gemeente ziet letterlijk de meerwaarde van de bibliotheek.  De inwoners van Heiloo hebben de plek omarmd en dragen het een warm hart toe. 

Daarnaast heeft de bibliotheek stevig ingezet op de Bibliotheek op school en de samenwerking met kinderopvang en vroeg- en voorschoolse instellingen.

Deze bibliotheek volgt het recept voor succes en voert dat voorbeeldig uit. Die inzet werpt vruchten af. En dat zien we terug in de cijfers. Je hoeft dus niet groot te zijn om succesvol te zijn. Het is een bibliotheekorganisatie met zeven formatieplaatsen en 100 vrijwilligers. Met deze omvang blijft het wel een organisatie die dicht moet blijven acteren op de gemeente want de marges om te organiseren zijn uiteraard smal. Maar de wendbaarheid en lokale kleuring zijn optimaal en sluiten naadloos aan op wat Heiloo vraagt. Tegen de gemeente zou ik zeggen: zorg goed voor deze organisatie!

Nummer 3: Bibliotheek Dalfsen: Stilletjes hoorden ze altijd al in de top-3

De bibliotheek Dalfsen komt dit jaar lijkt het uit het niets in de top-20. Vorig jaar stonden bijna 40 plaatsen lager en dat had een logische verklaring. Ze leverden namelijk in voorgaande jaren geen bezoekerscijfers aan. En dat had ook weer een logische verklaring. Deze bibliotheek met een mooie spreiding met vijf vestigingen tot in kleine kernen doet dat overal in een Kulturhus. Nergens zit de bibliotheek alleen en dat maakt het tellen van de bezoekers ingewikkeld. Waar andere instellingen dan gewoon alle bezoekers opgaven betrachtte deze instelling altijd terughoudendheid en dit jaar hebben ze met al die terughoudendheid ook de bezoekerscijfers aangeleverd. Daardoor is hun dataset compleet en blijken ze plotseling op nummer drie te eindigen. Stilletjes hoorden ze dus eigenlijk al jaren in de top-3. 

De bibliotheek Dalfsen is een bibliotheek die op elk onderdeel bovengemiddeld scoort. Dat is echt uitzonderlijk! Kijk de lijstjes maar na. Het spreidingsbeleid is met de vele vestigingen echt heel goed op orde. Ook maatschappelijk presteren ze excellent.  Deze bibliotheek behoorde namelijk tot de eerste vijftien bibliotheken die begonnen met een IDO. Ook bij de uitrol van de Bibliotheek op school en de samenwerking met het onderwijs behoren ze tot de koplopers. Afgelopen jaar verhoogden ze de leeftijd van het gratis lidmaatschap naar 27 jaar en werden ze boetevrij. En dat alles doet directeur Jackeline Mekkes met een klein team met veel vrijwilligers. De Bibliotheek Dalfsen is een organisatie waar veel vaker andere bibliotheken een bezoek zouden moeten brengen. En deze organisatie zou dus best een beetje minder bescheiden mogen zijn. En tegen de gemeente zeg ik: blijf deze organisatie steunen en blijf inzetten op dat goede spreidingsbeleid. 

De inwoners van Dalfsen werden in 2023 uitgeroepen tot gelukkigste mensen van Nederland. Wij weten nu dus waar dat geluk vandaan komt... Van die goede bibliotheek!

Bibliotheek Drachten|Smallingerland: adieu bon-vivant Rien Vrijenhoek 

De overwinning van de Hellendoorn, Heiloo en Dalfsen is natuurlijk zuur voor tweevoudig winnaar Drachten|Smallingerland. Zij eindigen dit jaar op een vierde plek. Kleine troost is dat Drachten zijn huid heel duur verkocht heeft en dat de verschillen bovenin bijzonder klein zijn. Het zijn hele nipte overwinningen. De vijf organisaties die de nummers één tot en met vier bezetten liggen maar vier punten uit elkaar. Een paar honderd bezoekers meer, een paar duizend uitleningen of een paar scholen meer bij de Bibliotheek op school meer en de top-4 husselt door elkaar en krijgt een andere volgorde. 

Op deze plek dan ook een speciaal woord van dank voor de enthousiaste directeur Rien Vrijenhoek die de uitreiking van deze prijs de afgelopen twee jaar naar grote hoogten stuwde. Wat heb ik van hem genoten. Hij was de kwajongen van het Nederlands bibliotheekwerk. Hij organiseerde beide jaren een Beste Biebfestival en zette deze toch wat vrolijke-uitverkiezing-met-lijstjes in om zijn bibliotheek breed uit te venten in Drachten. 

Rien Vrijenhoek vertrekt binnenkort als directeur en ik ben hem en zijn team dank verschuldigd en ik zeg vrolijk adieu tegen deze bon-vivant van het bibliotheekwerk! Dank voor de fijne samenwerking.

Eervolle vermeldingen

Maar we zijn er nog niet. Er zijn nog meer pluimen uit te delen. Gedeeld vierde is bijvoorbeeld Kulturhus Borne. Vorig jaar net buiten de top-20 maar een flinke stijger gemaakt. Op alle vlakken stijgen zij iets, het meest bij de Bibliotheek op school en dan sta je dus mooi op nummer vier! Een mooie opsteker voor Frank Droste en zijn team.

Ook hulde aan Deventer (stille stijger en kruipt naar de top), Zoomerij (best presterende bibliotheek Gelderland), Westland (best presterende in Zuid-Holland), Assen (best presterende in Drenthe), Katwijk, Rozet, Noord-Veluwe, Eemland, Almere en Nijkerk . Deze bibliotheken staan echt jaar na jaar in deze top-20. En dat is echt een prestatie want u hebt nu gezien hoe klein de verschillen zijn. Alleen elk jaar jezelf verbeteren houdt je in deze lijst. En deze bibliotheken doen dat!

Deze woorden gelden ook voor Biblionet Groningen en toch noem ik die even apart. Want Biblionet Groningen is een conglomeraat van gemeenten en in combinatie met de functie van een provinciale ondersteuningsinstelling. Die veelheid aan gemeenten maakt het dubbellastig om goed te presteren. Je komt namelijk veel makkelijker in een middelmaat van al die gemeenten terecht. Biblionet Groningen slaagt er ondanks die veelheid in om daar toch overal bovengemiddeld te presteren. 

Tot slot een applaus voor de nieuwkomers: BIJ de Bieb, Gelderland-Zuid, Veldhoven en Amstelland. Op naar prolongatie volgend jaar!

Bibliotheekwerk in Oost-Nederland

Er valt zoveel meer over te vertellen, maar dat bewaar ik voor een andere keer. Laten we nu feestelijk naar de kerstdagen toeleven. Als Tukker én bestuurssecretaris van Rijnbrink – de organisatie voor bibliotheekwerk in Gelderland en Overijssel – kan ik het toch niet laten weer even te tellen: tien van de twintig bibliotheken in deze lijst komen uit Oost-Nederland. De helft! Daar ben ik trots op, en daar zetten wij ons elke dag met hart en ziel voor in.

Dankjewel

Al die lijstjes maken is altijd een hele klus, maar ook ontzettend leuk en dankbaar om te doen. Het is leuk om de blije reacties van collega's te zien als ze ontdekken dat ze in een lijstje staan. En eerlijk is eerlijk: het is alleen maar mogelijk dankzij jullie. Jullie als bibliotheken leveren elk jaar trouw de gegevens aan bij de Koninklijke Bibliotheek. En een extra dankwoord gaat ook dit jaar weer naar Mirjam Klaren van de KB  voor het feit dat ik altijd nog even wat mag vragen over de ingeleverde gegevens. 

Elke bibliotheek is de beste bibliotheek voor zijn eigen gemeente

Maar genoeg gepraat! We gaan naar de kerstborrel! Wat een jaar hebben we achter de rug. Misschien wel een historisch jaar voor bibliotheken. Of je nu in de top-20 stond of niet: met z’n allen – de 131 bibliotheekstichtingen, de ruim 8.000 medewerkers en de bijna 28.000 vrijwilligers – hebben we gewerkt aan één doel: elke inwoner van elk dorp en elke stad in elke provincie creatiever, slimmer en vaardiger maken. Daar mag iedereen trots op zijn.

Geef elkaar een schouderklopje. Het was echt een prachtig jaar voor de bibliotheken, beste mensen!

Dank voor het volgen, dank voor het lezen, en alvast hele fijne feestdagen. Tot volgend jaar!

Toelichting op het onderzoek

De index van de Best Presterende Bibliotheek is een initiatief van Mark Deckers. In het dagelijks leven is hij bestuurssecretaris bij Rijnbrink en voert vanuit die functie menig onderzoek uit. Elke week schrijft hij op zijn persoonlijke weblog over ontwikkelingen in het bibliotheekwerk. Dit artikel bouwt voort op vijf vorige artikelen die gingen over deelgebieden van het bibliotheekwerk:

Deel 1: De top-15 meeste bezoekers 

Deel 2: De top-15 meeste leden

Deel 3: De top-15 meeste uitleningen 

Deel 4:  De top-15 meeste activiteiten

Deel 5:  De top-15 meeste samenwerking met scholen 

En hier vindt u de vorige lijst van Best Presterende Bibliotheken

De openbare bronnen waar ik me op baseer vindt u hier

Top-15 Bibliotheek op school.... Tien bibliotheken delen de koppositie!

Zo, we komen bij de laatste 'gewone' top-15 van dit seizoen. En die is, terecht, voor de Bibliotheek op school. Want de Bibliotheek op school  is voor veel bibliotheken één van de belangrijke speerpunten. In het landelijk bibliotheekconvenant is opgenomen dat overheden én bibliotheken streven naar 100% dekking van de Bibliotheek op school in de komende vier jaar. Het cijfer wat we hierboven laten zien is dus zeker relevant. 

En dit is natuurlijk een bizarre top-15. Want tien bibliotheken delen de koppositie. Zijn die klaar met die opdracht uit het bibliotheekconvenant? Nee, natuurlijk niet. Want aan leesplezier kun je nooit genoeg aandacht geven. 

Maar het percentage Bibliotheek op school was wel het cijfer dat me het meeste rekenzorgen gaf. De cijfers komen uit de monitor Jeugd en Onderwijs 2023-2024 die de KB publiceert. En wie het databestand en de vragenlijst bekijkt die daarbij hoort, schrikt wel even. Als ik zie hoeveel daar ingevuld moet worden en telkens met een klein nuanceverschil, kan ik me voorstellen dat hier wel eens een fout in sluipt. 

Voor de Bibliotheek op school moet ik echt even zoeken. Er komt namelijk een kolom voorbij over structurele samenwerking in het basisonderwijs, structurele samenwerking dbos en structurele samenwerking met een soortgelijk programma. En al die vormen worden ook weer uitgesplitst naar PO, SO en VO. Ik was ontzettend blij met de hulp van Mirjam Klaren van de KB bij de controle van vooral deze cijfers. Ik concentreer me op structurele samenwerking voor Bibliotheek op school óf een soortgelijk programma. Dat soortgelijk programma kan wel wat divers zijn maar er zijn echt bibliotheken die daar even grote stappen zetten.

Twee jaar geleden voegde ik dit kenmerk voor het eerst toe aan de lijstjes. In die editie stonden toen vier bibliotheken op 100% vorig jaar waren het er vijf en dit jaar dus tien. En dan heb ik dit jaar ook nog het speciaal onderwijs meegeteld als uitbreiding. Ik vermoed dat ik volgend jaar dus ook het voortgezet onderwijs mee ga tellen. 

Tien bibliotheken op nummer één  

Tien bibliotheken op één: van Almelo, Amstelland en Borne tot Schiedam, Venlo en ZINiN Hellendoorn. Mooi werk!

Die verder groei komt natuurlijk voort uit de maatregelen die het Rijk nam om extra te investeren in de Bibliotheek op school. Er kwam namelijk € 74 miljoen extra beschikbaar voor een periode van drie jaar om extra scholen aan te sluiten. Die regeling loopt medio 2026 af en ondertussen is er al zicht op structurele borging van € 50 miljoen waarbij € 25 miljoen voor bibliotheken en € 25 miljoen voor scholen beschikbaar komt. 

Landelijke groei en aandacht

Landelijk is er dus geïnvesteerd en dat zien we terug in het landelijke percentage dat omhoog piept van 50,3% vorig jaar naar 56% dit jaar. Dat zijn honderden scholen extra! 

Voor lezen op scholen is blijvende politieke aandacht. Bij mijn analyse van de programma's van de politieke partijen zagen we al dat verschillende grote partijen de Bibliotheek op school  hadden opgenomen in de politieke ambities. Ondertussen loopt er ook een door het ministerie gestart onderzoek naar de vraag hoe kinderen automatisch lid kunnen worden van de bibliotheek. AEF doet hier nu onderzoek naar en dit rapport zou begin 2026 beschikbaar moeten komen. 

Ook in de afgelopen weken werd er in de onderwijsdebatten nog aandacht gevraagd voor de schoolbibliotheken in een motie van GroenLinks-Pvda-kamerlid Marjolein Moorman.

In de eerste motie roept ze op om er voor te zorgen dat elke school in het funderend onderwijs - dat is PO en VO - kan beschikken over een bibliotheek op school met collectie en professionele begeleiding. 

En deze motie is op 2 december ook aangenomen door de Kamer. Overigens samen met een motie van Moorman die oproept om: 

"te onderzoeken hoe leesbevordering in de lerarenopleiding op dit moment plaatsvindt en hoe leesbevordering onder leraren het beste kan worden gestimuleerd, wat de kosten zijn voor een gratis bibliotheekabonnement voor alle leraren, en de Kamer uiterlijk voorde Voorjaarsnota hierover te informeren." 

Saillant detail is natuurlijk dat Moorman in haar vorige functie als wethouder van Amsterdam precies dat gratis abonnement voor leraren doorvoerde.

Geniet van deze laatste top-15. Mooi resultaat voor Assen, Rivierenland, West Brabant en Schiedam. Maar eigenlijk natuurlijk voor alle bibliotheken in deze top-15 want ze hebben kans gezien om bijna alle scholen én leerlingen te voorzien van leesplezier. 

Op naar de eindlijst

En hier eindigen de top-15-lijstjes. Het volgende lijstje is de optelling van alle lijstjes. Alle punten uit de ranking worden opgeteld en dan ontstaat er een top-20 van de Best Presterende Bibliotheken van Nederland. 

Ik verwacht de eindlijst op woensdag 17 december aan het einde van de dag. Een paar bibliotheekdirecteuren hebben al contact gezocht of ze ergens rekening mee moeten houden.... Maar ik zeg nog niks! Nog een paar dagen geduld en dan weten we  wie zich dit jaar de Best Presterende Bibliotheek van Nederland mag noemen!