De N344 is mijn levensweg

Het hardlooprondje wat ik het meeste loop, kent een stuk langs de provinciale weg. De N344, de weg tussen Deventer en Holten. Ik loop er al jaren. Zo ook afgelopen week. En terwijl ik aan het rennen was bedacht ik me dat ik al duizenden kilometers op dit stukje weg heb afgelegd. De komende week word ik 50 en ik hoop op dit stukje nog vele kilometers te maken. Deze weg is een stukje van mezelf geworden. 

En terwijl ik aan het rennen was en mijn gedachten zo liet gaan, zag ik voor me in de berm iets groots en bruins. Even dacht ik dat het een grote hond was. Zat die hond daar nu alleen? En moest ik wat voorzichtiger gaan lopen? Het was geen hond. Het was een donkere man met en donkere jas die in de berm zat. Hij zat schuin en keek wazig uit zijn ogen. Dit was niet goed. Ik stopte. 'Hallo, gaat alles goed?' Geen reactie. 'Hello, everything ok?' Geen reactie. De hardloper die achter me rende, haalt me in en rent door. 

De man kijkt me aan maar geeft verder geen reactie. Ik vraag of hij gevallen is. Geen reactie. Langzaam valt hij om en gaat in het natte gras liggen. Hij verstart en even ben ik bang dat deze man mij voor mijn ogen door de vingers glipt en gaat overlijden. Er stopt gelukkig een auto. De meneer heeft een telefoon en belt 112. Een tweede auto stopt met een verpleegkundige. Die neemt de man van mij over en legt hem in een stabiele zijligging. Nog geen tien minuten later is de ambulance er. Mijn gegevens worden genoteerd voor als er nog wat mocht zijn en ik maak mijn hardlooprondje af. 

Terwijl ik verder loop bedenk ik me wat ik allemaal nog meer heb meegemaakt in die jaren dat ik langs dit stukje weg loop. Het is opvallend veel. 

Zo was er die keer (2) op een vroege zondagochtend dat ik een vluchteling tegen kwam. Hij vroeg me de weg naar Ter Apel (waar een aanmeldcentrum is voor vluchtelingen). Hij liep daar gewoon. Ter Apel was nog 150 kilometer verderop. Ik heb hem maar naar het station gewezen. 

In de zomer ga ik graag zo vroeg mogelijk rennen. Om zes uur of half zeven in de ochtend als het licht wordt. Tijdens zo'n rondje kwam ik eens (3) een das tegen.  Het was echt net buiten de bebouwde kom! Ik dacht eerst nog, wat zie ik toch? Het is een beest dat een beetje onbeholpen loopt alsof het dronken is.

Of die keer dat ik (4) een oude dame tegenkwam met een rollator ook vroeg in de ochtend. Ze bleek dement en 'ontsnapt' uit het verzorgingshuis een kilometer verderop. Ze werd weer netjes opgehaald door het huis en ik kon mijn rondje afmaken.

Dat rondje werd ook onderbroken toen ik een keer in de middag liep. Het was in de zomer en het was heet. Twee auto's die uit verschillende rijrichtingen kwamen, probeerden tegelijkertijd dezelfde weg in te rijden. Eén van de auto's reed veel te hard en duwde de andere auto volledig van de weg af. Vel herrie en blikschade. Ik stopte mijn hardlooprondje om te controleren of iedereen nog heel was. Wonderbaarlijk genoeg stapte iedereen zonder problemen uit. En ik mocht mijn gegevens weer achterlaten als getuige voor de verzekeringspartijen. 

Op de plek waar ik afgelopen week de duizelige man vond, ben ik ook al eens aangevallen door (6) een buizerd. Die bewaakte zijn territorium in het broedseizoen. Doodeng overigens want hij scheerde verschillende malen over me heen. In het broedseizoen mijd ik dit plekje dus maar. 

En  gebeuren regelmatig ongelukken op deze weg. Zelf reed ik (7) net buiten mijn hardlooprondje ooit mijn Fiat total loss omdat iemand zonder te kijken overstak. Inmiddels ook al tien jaar geleden. Het had niet veel gescheeld of ik had  hier nooit meer gerend.

Terwijl ik zo mijn hardlooprondje afmaak, zie ik wat ik in al die jaren al heb meegemaakt en hoe die weg een beeld is geworden van mijn eigen leven. Een beeld van vele mooie kilometers en van vele mooie opgedane ideeën. Maar ook van lastige kilometers waar het tegen zat. En net het echte leven: plotseling gebeurt er iets raars voor je op de weg.

Hardlopen is een noodzaak voor mij. Het geeft me rust in mijn hoofd en het laat me mijn lichaam voelen. Ik loop niet voor een tijd, ik loop om te zijn. Die paar kilometer provinciale weg weerspiegelt mijn leven. Ik liep er met een glimlach als het mee zat en ik gelukkig was en ik vocht er tegen mijn tranen als het tegen zat. Op weg naar de 50 met fantastische herinneringen maar ook met butsen en schrammen. De N344 is mijn levensweg.

Ik ren dus ik ben.

Waar doen bijna alle scholen al mee aan Bibliotheek op school? En welk schoolbibliotheeksysteem gebruiken ze?

 Dit is mijn 1.317e artikel op dit weblog. En dit is het eerste artikel dat een echte rectificatie is op een eerder artikel. Bovenstaande plaatje heb ik eerder getoond op 9 februari maar het toen geplaatste overzicht bleek onjuiste gegevens te bevatten. Het databestand dat ik gebruikte kende een rijtje van acht kolommen met een 'totaal aantal scholen'. Achter dat totaal aantal scholen stond dat nog een klein detail. Een niet onbelangrijk detail. Ik klikte inderdaad de verkeerde kolom aan. Een zeer attente collega van Stadkamer attendeerde mij erop. In de herhaling dus en nu correct. Ik neem aan dat u mij dat vergeeft na meer dan 1.300 artikelen maar toch mijn oprechte excuses. U hebt recht op juiste feiten.

Er is in het afgelopen jaar een mooie dataset  erbij gekomen over bibliotheken, namelijk die over de samenwerking met het basisonderwijs. Omdat ik in de afgelopen tijd vooral druk was met de Best Presterende Bibliotheek had, had ik er nog niet naar gekeken. Maar onlangs heb ik er toch een eerste blik op kunnen werpen. 

De dataset levert per bibliotheek de gegevens die eerder ook al via rapportages aan bibliotheken werden gestuurd. Alleen was er nog nooit een overzicht van alle afzonderlijke bibliotheken. Die zit nu dus ook openbaar in deze dataset. En daar kun je toch nog wel een aardig aantal zaken uithalen. Bijvoorbeeld met hoeveel procent van de scholen elke bibliotheek al werkt aan het concept van Bibliotheek op school. 

Drie van de 142 bibliotheekstichtingen hebben met alle basisscholen afspraken over de Bibliotheek op school en nog eens acht bibliotheken scoren een percentage dat hoger ligt dan 85%. Daaronder veel 'usual suspects' als Venlo, Schiedam, Den Bosch en Eindhoven. Bibliotheken die al lang inzetten op dit concept.

Ze scoren ook fors hoger dan het landelijk gemiddelde. Daar ligt de samenwerking op 39% van alle basisscholen. 23 bibliotheekstichtingen geven aan met nog geen enkele school iets met Bibliotheek op school te doen. Dat zijn overigens geen bibliotheken die niets doen met het onderwijs. Ik vermoed dat hier andere concepten gevolgd worden of men kiest bewust voor het laten komen van schoolkinderen naar de bibliotheek. Hoewel het concept van Bibliotheek op school ook daar wel ruimte voor biedt. 

Schoolbibliotheeksystemen

Er wordt ook gevraagd naar de schoolbibliotheeksystemen die gebruikt worden door de scholen. Dat leverde bijgaande beeld op. Marktleider is Schoolwise van OCLC/HKA dat op 1576 scholen wordt gebruikt (ongeveer 25% van alle scholen). Op 535 scholen wordt V@School van Infor gebruikt. Op sommige scholen wordt naast de schoolvariantnen van OCLC/HKA en Infor soms ook nog het 'gewone bibliotheeksysteem' gebruikt. Voor Wise gebeurt dit nog op 117 scholen en bij Infor met Vubis nog met 85 scholen. Aura is met 190 sholen eigenlijk de enige grote concurrent voor de gevestigde bibliotheeksystemen. Het wordt op bijna 200 scholen gebruikt.

Eigenlijk is het wel treurig om te zien dat dus ook op de schoolbibliotheken al weer een ratjetoe aan systemen wordt gebruikt en dat het eigenlijk gewoon bibliotheekland in het klein is. Allemaal met goede bedoelingen natuurlijk maar iedereen mag zijn eigen innovatie regelen. 

Toch is Schoolwise niet de meest gebruikte methode om uit te lenen. Dat zie je in het volgende overzicht. 

Het meest gebruikte systeem is 'geen systeem'. Op 1716 van de schoolbibliotheken die werken met de Bibliotheek op school wordt helemaal geen systeem gebruikt. Dat kan zijn omdat er niet echt uitgeleend wordt of het wordt gewoon niet bijgehouden. En als boeken niet mee naar huis gaan - wat op best veel basisscholen beleid is - is dat natuurlijk best een optie. Ik kan er om lachen: het beste systeem is geen systeem...  En laten we wel zijn: het gaat niet om de systemen, het gaat om kinderen die met plezier veel lezen. 

Nou, tot zover een eerste vingeroefening met dit databestand. En dus ook gelijk met een rectificatie. In een volgende blog zal ik nog wat meer gegevens geven uit deze set.

De 15.000 studie- en werkplekken van de openbare bibliotheken

Er is in Nederland een organisatie die ruim 15.000 studie- en werkplekken heeft. Het is een plek waar iedereen - behoudens coronamaatregelen - altijd naar binnen mag lopen, waar geen entree wordt gevraagd en waar je niet tot consumptie verplicht bent. Een plek die altijd dichtbij is of je nu in Limburg, Friesland of Utrecht woont. Die plek heet de Openbare Bibliotheek.

Bijgaande cijfers komen uit de Bibliotheekatlas, een handige bron voor iedereen die wat meer wil weten over bibliotheekvestigingen, openingsuren en vernieuwde bibliotheeklocaties. Een handige site om eens te bekijken. En het bevat dus ook aantal studie- en werkplekken. Die heb ik maar eens bij elkaar gezet. Elke dag staan er dus 15.000 studieplekken voor Nederland klaar. Ik vind het een mooi aantal. En ik vermoed dat dit aantal nog gaat groeien. Dus wellicht interessant om eens een paar jaar te gaan volgen.

2.600 Oefen-pc's

Naast het aantal studie- en werkplekken vermeld het ook het aantal oefen-pc's. Terwijl de meeste studie- en werkplekken in Zuid-Holland zitten, zijn de meeste oefen-PC's aanwezig in Gelderland. Ik heb daar niet gelijk een verklaring voor. 

Wat het voor mij wel mooi weergeeft, is dat de Nederlandse openbare bibliotheken met elkaar een prachtig dekkend netwerk hebben met faciliteiten om je een leven lang te ontwikkelen: studie- en werkplekken, oefen-pc's, boeken en databanken, vriendelijke medewerkers en ook steeds vaker goede koffie. 

Als ik soort plaatje maak, denk ik vaak dat we van een veel grotere waarde zijn, dan we zelf door hebben.

Er is iets moois mogelijk voor Nederland en het heet de bibliotheek.

De meest gestelde vraag aan mij als lijstjesman gaat altijd over geld. Ik schrijf er niet vaak over. Schrijven over geld lijkt altijd gevaarlijk. Maar meerdere keren per week krijg ik de vraag of ik in beeld kan brengen hoe een bepaalde bibliotheek scoort op de subsidieladder. Die cijfers zijn inderdaad te halen uit de openbare dataset van de Koninklijke Bibliotheek. Hierboven tref je de cijfers aan van het gemiddelde subsidiebedrag per inwoner over 2019, de meest recente cijfers. Daarnaast heb ik ook het laagste en het hoogste subsidiebedrag geplaatst zodat je de bandbreedte ziet waar het zich tussen bevindt.

Nu zijn er minstens drie manieren om subsidies met elkaar te vergelijken. De meest gebruikte is de onderste uit dit overzicht. Het gaat dan om de totale gemeentelijk subsidie en die deel je door het inwonertal van het werkgebied. Gemiddeld kom je dan uit op € 24,19 in Nederland. De laagste financiering is dan € 11,72 per inwoner en de hoogste € 43,50. 

De middelste in dit overzicht gaat alleen over de structurele subsidie, ook wel de exploitatiesubsidie genoemd. Veel bibliotheken krijgen nog incidentele middelen voor projecten, taalhuizen of projecten voor het onderwijs en die gaat hier nog vanaf. 

De bovenste is de exploitatiesubsidie met aftrek van de huisvestingskosten. Ook dat bedrag wordt  vaak gebruikt omdat de huisvestingskosten soms versluierend kunnen werken. Soms wordt er tegen een laag bedrag gehuurd van de gemeente of juist tegen een hoog bedrag dat weer gecompenseerd wordt. 

In de regel kun je stellen dat stedelijke gebieden gemiddeld een iets hogere financiering kennen dan plattelandsgebieden. Dat is historisch deels te verklaren omdat provincies vroeger een groter deel van de exploitatie van plattelandsbibliotheken op zich namen en plattelandsbibliotheken later professionaliseerden dan stadsbibliotheken. En deels is het te verklaren naar de aard en omvang van de begroting van kleinere gemeenten.

In het verleden heb ik ook wel eens onderzoek gedaan naar de correlatie tussen prestaties en subsidie. Bibliotheken met meer subsidie lijken inderdaad beter te scoren. Toegegeven, de correlatie was dun. En dat had naar mijn mening met name te maken met het ontbreken van een brede set aan vergelijkbare prestatiegegevens. 

Tegelijkertijd zie ik bibliotheken met beperkte middelen hele creatieve oplossingen verzinnen en zie ik bibliotheken met meer middelen juist hele goede investeringen doen en dienstverlening professioneler borgen. Maar hoe je het ook wendt of keert: met meer subsidie kan er ook gewoon meer.

Hoe bibliotheken meer gingen doen en minder kregen

En dat bibliotheken meer zijn gaan doen in de afgelopen jaren daar twijfelen alleen raadsleden aan die de afgelopen jaren echt onder een steen hebben geleefd. Er zijn duizenden schoolbibliotheken met leesprogramma's en leesconsulenten gestart, overal zijn taalhuizen opgericht, er kwamen spreekuren voor de Belastingdienst en we ontwikkelen nu Informatiepunten voor de Digitale Overheid. En dan hebben we het nog niet over allerlei 3D-labs of een breed aanbod aan cursussen.

En kwamen er meer middelen? Als u in deze sector werkt, weet u het antwoord: Nee. De gemiddelde subsidie per inwoner ging in de afgelopen tien jaar van 27 naar 24 euro. Zo'n 14% eraf. Als u denkt: waarom heb ik het zo druk in mijn bibliotheekbaan, dan vindt u hier een belangrijk deel van het antwoord. 

Overigens, wie snel de cijfers vergelijkt van 2019 is deze tabel en de bovenstaande ontdekt kleine verschillen. Daar is een logische verklaring voor. De twee datasets hanteren verschillende inwonertallen. De dataset van de KB gaat uit van het totaal van werkgebieden van openbare bibliotheken. Een aantal gemeenten heeft geen openbare bibliotheek en daardoor valt het inwonertal iets lager uit. In de tweede grafiek is uitgegaan van het totaal aan inwoners van Nederland. Ook kent het CBS-overzicht voor bibliotheken geen uitsplitsing tussen structurele en incidentele subsidie en wordt daar alleen het totaal aan subsidies weergegeven. 

Het is echter nog iets erger dan u denkt

Dat u in tien jaar zo'n 14% minder subsidie kreeg, is niet het enige. Ondertussen gingen de prijzen wel omhoog. In de periode tussen 2010 en 2019 met zo'n 16%. In totaal kregen bibliotheken dus effectief zo'n 30% minder te besteden.  

Is dat erg? Het politieke antwoord is: Ja en nee. Nee, omdat we in de afgelopen tien jaar een ongelofelijke slag hebben gemaakt in de vernieuwing van het bibliotheekwerk. De maatschappelijk-educatieve bibliotheek als concept heeft nieuwe energie losgemaakt en de bibliotheek gepositioneerd als lokaal platform voor een leven lang ontwikkelen. De bibliotheek is gekanteld van een instituut naar een netwerkorganisatie die met alles en iedereen samenwerkt. Hartstikke mooi. Maar er is ook een Nee. Ik heb me de afgelopen tien jaar de vingers blauw geschreven aan bezuinigingsplannen en tegelijkertijd geprobeerd creatieve oplossingen te verzinnen om die brede bibliotheek gestalte te geven. Vaak lukte dat maar het waren ook vaak compromissen. 

Nu ik gemeenten al angstig naar de financiële toekomst zie kijken, weet ik straks eigenlijk niet goed waar u nog méér moet bezuinigen. En mensen die mij kennen weten dat ik geen zwartkijker of pessimist ben. Als de optimist zegt dat het slecht weer wordt, stormt het buiten waarschijnlijk al.

Kansen

Toch blijf ik een optimist. Ik zie namelijk in rap tempo kansen op het bibliotheekwerk af komen. Er moet een Corona bijspijkerplan komen voor 8,5 miljard voor het onderwijs. Ik denk dan: nu door naar op elke school een schoolbibliotheek met professionele leesconsulenten. Als ik bibliotheekdirecteur was, belde ik nú alle basisscholen op. Middelbare scholieren snakken er naar dat bibliotheken weer open gaan en weer daar kunnen studeren. Afspraken dus over meer en betere studieplekken. Verder heeft de crisis heeft aangetoond dat velen niet vaardig genoeg zijn in de digitale wereld. Wie gaat deze burgers helpen? 

Kortom: er wachten bergen werk op ons! Kansen te over. 

Verkiezingsprogramma's

Dat treft want ook landelijk lijken partijen met verkiezingen in aantocht over elkaar heen te buitelen. D66 zegt 400 miljoen te willen investeren in cultuur waarvan 80 miljoen voor bibliotheken. U hoor het goed, 80 miljoen - structureel. Dat is bijna 5 euro per inwoner als dat netjes wordt verdeeld over het gemeentefonds. Dit is overigens in lijn met wat minister Van Engelshoven zelf zei in het afrondende overleg rond de evaluatie van de bibliotheekwet in september vorig jaar. Maar ook het CDA, Groen Links, Christenunie, en PvdA noemen bibliotheken in het verkiezingsprogramma.

Als je die programma's naast elkaar legt is er breed draagvlak voor: een bibliotheek in elke gemeente, een leesoffensief met schoolbibliotheken en een verbrede rol voor het taalhuis en en informatiepunt Digitale Overheid. En laten dat nou ook de speerpunten zijn van wat al is vastgelegd in en landelijk bibliotheekconvenant. Met een extra impuls kan het Rijk hier inderdaad een geweldige impuls aan geven. Noot voor het ministerie: wel natuurlijk even afdwingen bij gemeenten dat als ze extra geld krijgen voor bibliotheken dat ze de komende vijf jaar niet mogen bezuinigen op de lokale bijdrage voor bibliotheekwerk. 

Bibliotheken hebben 30% minder inderdaad. Maar wel ondertussen de hele winkel verbouwd naar een maatschappelijk-educatieve bibliotheek. En de politiek geeft ons wind-mee. 

Er is iets moois mogelijk voor Nederland en het heet de bibliotheek!

Bibliotheken in crisistijd : deel 18 : Scenarioverkenning cultuursector ná corona

Op de valreep van deze week, kreeg ik nog een aardige tip van Cor Wijn van Berenschot. Hij tipte op de scenarioverkenning die Berenschot uitvoerde over de cultuursector ná corona. Het is wel een aardig rapport dat overigens in sneltreinvaart in elkaar is gezet. Op 9 februari werd een brainstorm georganiseerd met 25 deelnemers uit het cultuurveld en de gemeentewereld. En op 12 februari werd het rapport al gedeeld. Berenschot maakt in opdracht van VNG een gids voor gemeenten over de cultuursector ná corona en daar zal dit in terug komen. Uw ambtenaar gaat dit dus ook krijgen. Handig om alvast te lezen dus.

Twee drijvende krachten, vier scenario's

Berenschot onderkent twee drijvende krachten waarbij vier scenario's ontstaan. De eerste drijvend kracht is of we terug keren naar het oude normaal en eigenlijk iedereen alles weer wil hebben zoals het was óf dat de crisis ons gedrags- en behoeftepatroon toch definitief heeft veranderd. De tweede kracht is die van de overheid zelf: treedt de overheid terug en gaat zij bezuinigen óf gaat zij juist ruimhartig investeren? Voor beide lijnen zijn goede redenen te noemen: het op orde brengen van overheidsfinanciën of juist investeren in het cement van de samenleving dat cultuur juist is.

Deze krachten leveren vier scenario's op, die van krimp, herstel, aanpassing en vernieuwing. Nu is het met scenario's eigenlijk altijd dat nooit één scenario het wordt maar het is goed om voor je eigen organisatie de verschillende opties eens langs te lopen. 

Nu positioneren van je eigen transitie

Wat betekenen deze scenario's voor bibliotheken? Zelf heb ik al gemerkt bij een aantal bibliotheken die ik ondersteun dat gemeenten zeer voorzichtig zijn met financiën omdat ze zelf ook niet weten waar ze aan toe zijn. Wel zie ik dat bibliotheken volop in transitie zijn: van klassieke naar maatschappelijk-educatieve bibliotheek. Dit is hét moment om die transitie maximaal positioneren naar gemeente. U denkt misschien: 'dat weten ze allang' maar voor veel raadsleden is dat echt nog een aangename vernieuwing. Met andere woorden: wij waren ons al aan het voorbereiden op ná corona...  Berenschot neemt bibliotheken zelfs als voorbeeld met het volgende plaatje. 

Ik weet het, het is een gevaarlijk plaatje want het maakt het een versimpeling van het bibliotheekwerk. Ik weet dat een aantal van mijn lezers daardoor afhaakt of daarover struikelt, Tegen hen zeg ik: slik even die kritiek in en probeer er even over heen te kijken. Want waar ik naar toe wil is hoe Berenschot de transitie van bibliotheken in beeld brengt en begrijpelijk maakt voor gemeenten. Eerst zat al ons geld in boeken en gebouwen en straks gaat het ook nog steeds naar boeken en gebouwen maar vooral ook naar de programma's rond laaggeletterdheid, basisvaardigheden of voor scholen. En onze gebouwen passen zich daarop aan. Wij veranderen de kurk waar wij op drijven.  Daar waren we al mee bezig maar de coronacrisis geeft aan dat dit een goede stap was.  Dit is dus het moment om die verandering te laten zien.

Als bibliotheek is het daarom goed om - als u daar al niet aan was begonnen - de komende tijd na te denken welk verhaal je aan de gemeente gaat vertellen over de route ná corona. Ik had eerder al een artikel over het bijspijkerplan dat bibliotheken kunnen aanbieden aan de gemeenschap en ik denk dat je dat heel concreet kunt maken. Het betekent echter ook: opnieuw nadenken over hoe je weer de bakens verzet binnen je eigen organisatie. Hoewel er zeker wel wat opties zijn rond extra geld - denk aan bijvoorbeeld de uitspraak van D66 om 80 miljoen voor bibliotheken uit te trekken na de verkiezingen - moet je ook weer opnieuw naar jezelf kijken. Wat als we vorig jaar 30% minder hebben uitgeleend en een deel van de uitleningen komt niet terug? Want doen we dan met het collectiebudget? Wat als we willen versnellen naar basisvaardigheden of bibliotheek op school, waar gaan we dan een klein beetje ruimte vinden om te starten? Ook dat is deel van het verhaal, hoe lastig ook.

En overigens, ik werk bij een provinciale instelling maar wij hebben de dure plicht bibliotheken te ondersteunen in dit proces. En dat doen we graag.

Let's do it to them before they do it to us..

Zelf een plan maken als bibliotheek en aangeven hoe je ná corona de gemeenschap verder gaat helpen en hoe je zelf ook de bakens verzet, is een krachtig signaal. En ik denk eerlijk gezegd dat dat ook het perspectief is waarbij de gemeente het meest bereid is om de subsidie voor de bibliotheek zo maximaal mogelijk te handhaven.  

Of zoals ze bij de politieserie Hill Street Blues altijd zeiden: Let's do it to them before they do it to us. Kom zelf met het verhaal voordat de gemeente er mee komt. Dat is 1-0 voor u.

De Rijnbrink Trendcurve 2021 voor bibliotheken is uit!

Vandaag presenteren we met trots de  nieuwe trendcurve voor bibliotheken! Eind 2018 publiceerde ik met mijn collega Duco van Minnen de eerste trendcurve voor bibliotheken. Met 28 trends die van invloed zijn op ons werk. Trends die zich in verschillende fasen bevinden en daardoor ook verschillende benaderd moeten worden. Dit keer maakte ik hem met Georges Elissen samen en met ondersteuning van Emma Bijl. 

Ook dit keer weer 28 trends in een curve die we in veel werksessies met collega's binnen en buiten Rijnbrink hebben opgehaald. In dit filmpje van Rocket Boys leggen we kort uit hoe het werkt.

Sommige trends zaten ook al in de vorige trendcurve zoals laaggeletterdheid, digitalisering, privacy en AVG en thuisbezorging. Dit zijn trends die opgeschoven zijn in de curve. Er zijn ook nieuwe trends zoals fake news, netflixisering en woke. 

Wat betreft de opmaak is deze anders dan de vorige. Waar de vorige nog een PDF-bestand was, hebben we nu een digitaal magazine waar je makkelijk op door kunt klikken. Daarvoor tekenden Hanneke Plomp, Mirjam Hagendijk en Hellen Heesink bij Rijnbrink.  

Drie onvermijdelijke conclusies

De trendcurve reflecteert ook op de stand van het bibliotheekwerk en de ontwikkelingen van het convenant en de netwerkagenda en geeft daar nog drie 'onvermijdelijke' conclusies bij. Conclusies die je welhaast moet trekken als je alle trends op een rijtje zijn. 

Die drie conclusies zijn:

• Het is niet fysiek óf digitaal maar fysiek én digitaal
• Leven lang ontwikkelen: de micro-samenleving in een macro-structuur positioneren 
• Goed geïnformeerde burgers in een polariserende samenleving

Die conclusies zal ik u hier vast verklappen.

Conclusie 1: Het is niet fysiek óf digitaal maar fysiek én digitaal

De samenleving is in de afgelopen jaren definitief hybride geworden. We steunen onze lokale winkeliers als we een binding met ze voelen maar we bestellen net zo makkelijk via internet. We krijgen les op school maar corona leerde ons versneld te digitaliseren. Dienstverlening moet zowel fysiek als digitaal zijn. Alleen de combinatie zal grote groepen blijvend binden. Daar ligt een zorg. Het aantal bibliotheken met een echte digitaliseringsstrategie is op een hand te tellen. De digitale bibliotheek die door de Koninklijke Bibliotheek wordt uitgevoerd is nog steeds niet integraal verbonden aan de fysieke bibliotheek. Een landelijk bibliotheeksysteem, met een geïntegreerd bestand waar alle gebruikers in zitten, kan hier bindend in zijn. Maar er is veel meer nodig: nog meer digitale content die programmering ondersteunt en die ook lokaal beter zichtbaar maken en integreren. Veel meer attendering à la Netflix waarmee binge-lezen, binge-luister, binge-kijken en daarmee binge-leren mogelijk wordt gemaakt. Anders dan Netflix moeten bibliotheken natuurlijk juist verleiden om buiten je eigen bubbel te kijken. Er is geen enkele bibliotheek die deze opgave alleen kan invullen. Alleen een stevige strategie voor de sector met respect voor lokale kleuring kan hier voldoende stevigheid bieden.

Conclusie 2: Leven lang ontwikkelen: de micro-samenleving in een macro-structuur positioneren

Terwijl bibliotheken hun taalhuizen verbreden met thema’s als werk, inkomen, gezondheid en digitale vaardigheden, begint een brede ontwikkeling zichtbaar te worden. En dat is die van een Leven Lang Ontwikkelen. Een thema dat terecht in het landelijk convenant zijn plek heeft gevonden. Een leven lang ontwikkelen is een thema dat aansluit bij duurzame inzetbaarheid van mensen. Mensen die elke dag blijven leren en zo met de tijd meegaan. Een thema van werknemers en werkgevers en een thema van opleiders en beleidsmakers. Waar taalhuizen al kleine micro-samenlevingen van samenwerking waren met veel lokale partijen, daar is leven lang ontwikkelen een thema dat niet alleen die micro-samenlevingen maar de macro-structuur van Nederland raakt. Van werkgevers, ministeries tot vakbonden. Bibliotheken moeten zich landelijk positioneren in het krachtenveld van de kennissamenleving en tegelijkertijd voldoende ruimte krijgen om lokaal te kleuren. Dat betekent een dubbele opgave: bibliotheken moeten het samen eens zien te worden over die positionering en die positionering moet aantrekkelijk genoeg zijn om samen te gaan werken met grote landelijke partijen. Wie dacht dat de bibliotheek zich al heruitgevonden had met de maatschappelijk-educatieve bibliotheek, mag zijn tanden zetten in de opgave. Voorwaar, een mooie uitdaging voor de komende jaren!

Conclusie 3: Goed geïnformeerde burgers in een polariserende wereld

Journalistiek die onder druk staat, fakenews dat zelfs door een president van een grote democratie kan worden verspreid en bubbels die ervoor zorgen dat andere meningen niet meer gezien worden. Tel dat op bij een polariserend polderlandschap en je ziet dat het niet vanzelfsprekend is dat alle burgers goed geïnformeerd zijn. Dat dit geen goede zaak is, zullen velen onderschrijven. Wat het effect zal zijn op lange termijn is veel minder helder. Ook overheden acteren hier nog nauwelijks op. Voor de lange termijn kon dit wel eens een thema gaan worden. Maar overheden komen waarschijnlijk pas in actie als de negatieve effecten zichtbaar worden van deze trend. Goed om nu al te starten om die rol in te vullen. Qua fasering ligt deze duidelijk achter op de trend van een leven lang ontwikkelen  en nog verder achter op die van de digitalisering.

Zo, u staat weer op scherp. En hup nu snel naar die trendcurve. Klik hier om er te komen. 

Bibliotheken in crisistijd : deel 17 : 12,5 miljoen niet-gelezen kinderboeken en het nationale Coronacrisis bijspijkerplan

Merel Vroonhoven schreef zaterdag in de Volkskrant een prachtige column over het nationale Coronacrisis bijspijkerplan. Ze schrijft daar:

"Maandag gaan de basisscholen weer open. Leraren verruilen het scherm voor het klaslokaal. Volgens de PO-Raad is er jaren nodig om onderwijsachterstanden in te halen. Dat is schokkend. Vooral omdat het al voor corona niet best gesteld was met de leesvaardigheid van veel kinderen. Maar liefst 24 procent van de 15-jarigen heeft zelfs zoveel moeite met lezen dat er een reëel risico is dat ze laaggeletterd de schoolbanken verlaten. En dat in welvarend Nederland. 

Binnenkort komt demissionair onderwijsminister Slob met zijn ‘nationale coronacrisis bijspijkerplan’. Een uitgelezen kans om ook de leescrisis aan te pakken en van (voor)lezen een topprioriteit te maken. Thuis, op de pabo en op school. Plus op elke school een schoolbibliotheek."

Gejuich natuurlijk bij bibliotheken! Ja, meer (voor)lezen en ja, meer schoolbibliotheken. 

Maar eh, hoe groot is het gat eigenlijk dat afgelopen jaar is geslagen? Kunnen we dat aangeven? Nou, dat is voor bibliotheken inmiddels redelijk in te schatten. Mijn  conclusie: kinderen hebben het afgelopen jaar minstens 12,5 miljoen boeken minder gelezen. Gemiddeld zo'n 30% minder.  En zwakke lezers - die al weinig lazen - zullen daardoor bijna in het geheel niet hebben gelezen. 

Ik neem u mee hoe ik aan die cijfers kom. 

Hoe kom ik aan die cijfers?

Hoewel de Koninklijke Bibliotheek enkele weken geleden nog een positief persbericht de wereld in deed onder de titel: ' Fors meer uitleningen online bibliotheek' wat dat wel een wat wrange conclusie. Want de werkelijkheid is dat de ebooks inderdaad wel gestegen zijn met 2 miljoen uitleningen maar dat daar tegenover staat dat bij de bibliotheken zelf er 20 miljoen minder is uitgeleend. Toch een beetje: de één zijn dood is de ander zijn brood. Maar, de ebooks compenseerden slechts 10% van het gat dat de coronacrisis sloeg. 

Een deel van de cijfers kun je afleiden uit het persbericht van de de VOB over de top 100 meest uitgeleende boeken.  De cijfers over 2019 van de ebooks heb ik uit een eerder gepubliceerd overzicht van de Koninklijke Bibliotheek gehaald.

'Kind' van de rekening: 12,5 miljoen niet gelezen boeken

Bibliotheken - en hier zitten ook de meeste uitleningen van de Bibliotheek op school bij - zijn dus gedaald van 67 naar 47 miljoen. Een daling van 20 miljoen en maar liefst 30% van het geheel. Kinderen vormden in 2019 volgens de de CBS-statistieken 63% van het ledenbestand. Als je dat doortrekt naar die verdwenen 20 miljoen dan komt het aantal gemiste uitleningen door kinderen op ongeveer 12,5 miljoen boeken.  

En waarschijnlijk is het nog meer dan die 12,5 miljoen. Dat heeft twee redenen. De eerste is dat kinderen minder gebruik maakten van alternatieve diensten van openbare bibliotheken. Ik heb cijfers van een paar bibliotheken gezien over 2020 en daarin zie ik dat de fysieke uitlening aan kinderen harder is gedaald dan die volwassen. Blijkbaar was reserveren en afhalen voor volwassenen toch makkelijker dan voor kinderen. De tweede reden is dat kinderen ook minder van het andere alternatief gebruik maakten: ebooks. Van de twee miljoen extra ebooks is niet 63% door kinderen geleend maar juist door volwassenen. Binnenkort duik ik nog in de statistieken van de ebooks en kan ik daar meer over zeggen.  Ik houd het  voorlopig op zo'n 12,5 miljoen niet gelezen boeken in 2020 door kinderen en jongeren. Dat betekent dat elk jeugdlid gemiddeld zes boeken minder heeft gelezen. Zwakke lezers die al minder lazen, hebben dus per saldo waarschijnlijk nauwelijks gelezen. En daar zit dus het geslagen gat. 

Minder boeken betekent minder lezen en minder lezen betekent minder goed in taal. Van lezen stijgt je woordenkennis en het is bekend dat die achterstand in woordenkennis nauwelijks wordt ingehaald op latere leeftijd. Een niet gelezen boek is dus letterlijk en figuurlijk een gemiste kans.

Nationale Coronacrisis Bijspijkerplan: op elke school een schoolbibliotheek!

Vorige week schreef ik nog over het herstelplan na de crisis en de bouwsteen die bibliotheken daar in kunnen zijn. Bibliotheken kunnen daar zoals je ziet een formidabele bijdrage in leveren. Ik stel voor dat we - de Verenigde Nederlandse Openbare Bibliotheken - nog voor de verkiezingen een plan aanbieden aan minister Slob waarbij we garanderen om binnen anderhalf jaar op elke school een schoolbibliotheek te hebben en binnen drie jaar die 12,5 miljoen niet-gelezen boeken in te halen.

Zullen we dat plannetje maar even maken? Kan het volgende kabinet dat dan mooi meenemen in het regeerakkoord. Want dat dat regeerakkoord vooral over herstel ná de coronacrisis zal gaan, kun je op je klompen aanvoelen. 

Want 12,5 miljoen niet-gelezen boeken door kinderen, zijn 12,5 miljoen gemiste kansen.