Gooi ze levend overboord! - Hoe boeken weer mijn perspectief verrijkten

'Gooi ze levend overboord!' was de opdracht. Ruim 100 tot slaafgemaakten werden levend in zee gegooid na een barre en bizarre tocht over de oceaan. Onkunde en hebzucht kostte velen op die reis het leven... Over dat verhaal vertel ik zo meteen meer. 

Je bent als bibliothecaris geen knip voor de neus waard, als je niet af en toe een paar boeken aanprijst. En dat ga ik dit keer ook doen. Al vaker heb ik betoogd dat boeken je blik op de wereld kunnen veranderen. Zo las ik een flink aantal jaren geleden de biografie over de Surinaamse held Anton de Kom, geschreven door Alice Boots en Rob Woortman. Toen schreef ik al hoe bedroevend weinig ik eigenlijk wist over Suriname en het slavernijverleden. 

Ik las de afgelopen tijd twee boeken en één rapport over die zwarte bladzijde uit onze geschiedenis. Ik stuitte op het bijzondere boek 'Slavenschip de Zorg van Siddhart Kara dat handelt over een door de Engelsen gekaapt Nederlands slavenschip. Het is een waargebeurd verhaal over een massamoord op slaven midden op zee in 1781. Deze massaslachting zal onbedoeld de lange opmaat zijn naar de afschaffing van de slavernij. Daarover straks meer. Nadat ik dat boek had gelezen, besloot ik alsnog 'Wij slaven van Suriname' van Anton de Kom te lezen.  Het boek is het eerste antikoloniale standaardwerk dat de Surinaamse geschiedenis beschrijft vanuit het perspectief van de onderdrukten. En tot slot las ik het rapport over mijn eigen stad Deventer en het slavernijverleden dat de gemeente in 2023 liet opstellen.

En mijn perspectief veranderde.... En dat perspectief is dat ik me bewust ben dat we in een land leven die verschrikkelijke daden op zijn geweten heeft en dat ik me daar medeverantwoordelijk voor kan voelen. En ik kan voelen waarom daar genoegdoening nodig is. En ja, het is lang geleden en ik had er zelf niet direct deel aan maar ik kan me wel degelijk verantwoordelijk voelen. En dat is alleen omdat ik me verdiept heb in het onderwerp.

Maar stap eens mee in mijn leesgeschiedenis die steeds dichterbij kwam.

Slavenschip De Zorg

Het boek Slavenschip De Zorg leest als een thriller. Het is opgedeeld in twee delen. Het eerste deel handelt over de reis van het schip en het tweede deel over de juridische nasleep. De Zorg was een Nederlands schip dat voor de kust van West-Afrika tot slaaf gemaakten moest laden om die vervolgens in Suriname af te leveren. Het schip wordt gekaapt door de Engelsen die hierdoor plotseling een extra slavenschip hebben. Het schip wordt bemand met een onkundige bemanning en wordt overvol geladen met tot slaaf gemaakten en zet zeil naar Jamaica. 

In november 1781 komt men na veel vertraging aan in de buurt van Jamaica, Tobago is net gepasseerd. Op dat moment ontdekt men dat een deel van het drinkwater aan boord niet goed (genoeg) meer zou zijn. Er is echter nog steeds genoeg drinkwater voor de reis maar er moet dan niets misgaan.  Door een navigatiefout raakt men uit koers wat de reis een stuk langer zal maken. En dan slaat de paniek toe. De bemanning denkt dat er niet genoeg water meer is voor iedereen. Men besluit dan om ruim 100 slaafgemaakten levend overboord te gooien die daarna verdrinken of verslonden door meezwemmende haaien. 

Op 22 december komt het schip aan op Jamaica met nog maar de helft van de slaafgemaakten en een handjevol bemanning. Waarna de slaafgemaakten worden verkocht aan plantagehouders. 

De reis was geen financieel succes. Eén van de eigenaren denkt echter kans te zien om alsnog een financiële klapper te maken door de verzekering te claimen die er was voor de lading van het schip. Wat volgt is een lange rechtszaak. Die rechtszaak krijgt zoveel aandacht dat plotseling het grote publiek te horen krijgt wat er op slavenschepen gebeurt. Onbedoeld is dit een eerste stap naar de afschaffing van de slavernij.

Het beangstigende van het boek is misschien wel dat mensen bereid zijn heel ver te gaan om grote winsten binnen te harken. En wie diep in zijn hart kijkt weet ook dat alle goedkope producten die wij nu willen hebben, betaald worden met slechte omstandigheden op andere plekken in deze wereld. 

Wij slaven van Suriname

Het Slavenschip De Zorg zorgde vooral in Engeland voor veel ophef. En Engeland schafte men in 1807 de handel in slaafgemaakten af en in 1834 de slavernij zelf. Nederland zou pas in 1863 volgen. Niet uit eigen overtuiging maar na internationale druk dat de handel er onder zou leiden. Die afschaffing in 1863 was nog een gemeen ding. Slaafgemaakten waren helemaal niet direct vrij maar moesten nog tien jaar blijven werken in wurgcontracten. En omdat slaafgemaakten niet meer mochten, gingen de Nederlanders inwoners van India 'ophalen' die bereid waren voor een hongerloontje te werken. 

De Kom vertelt in het boek Wij slaven van Suriname over de gruwelijke martelingen die tot slaaf gemaakten ondergingen en die door onze voorouders werden uitgevoerd. En hij hij vertelt hoe hij niets leerde over de geschiedenis van Suriname op school maar wel moest weten waar Leeuwarden lag of Groningen. Of wie Willem van Oranje en wie de graaf Van Egmond. 

Tegelijkertijd is het een boek dat het zelfbewustzijn van de Surinamers zal hebben gesterkt. Het boek werd overigens verboden door de koloniale machthebber - door ons dus - en De Kom werd verbannen naar Nederland (het alternatief was een levenslange gedwongen opname in een inrichting).

De Kom laat zien hoe na de afschaffing van de slavernij de uitbuiting nog decennialang doorgaat en doorwerkt. Dat is schrijnend en pijnlijk om te lezen. In 2018 noemde toenmalig minister Stef Blok Suriname een failed state. Wie Wij slaven van Suriname leest, heeft door dat wij zelf degene zijn die de toekomst van Suriname lange tijd geblokkeerd hebben en hoe pijnlijk dus de uitspraak van Blok is. 

Mijn eigen stad en slavernij

Ik woon in Deventer, een oude Hanzestad. De bloeitijd lag ver voor de VOC en dus heeft die niks met die tijd te maken. Toch? Of is dat toch niet zo? Dat laatste is natuurlijk het geval. In 2022 gaf de gemeente Deventer opdracht om daar onderzoek naar te doen en in 2023 kwam het rapport hierover uit. Ook dat las ik de afgelopen tijd.  In het rapport lees je hoe menig burgemeester van Deventer en tal van rijke mensen investeerden in de VOC en daarmee ook in de slavernij. En de VOC was een grote werkgever. Ruim 1.800 Deventernaren waren in de 18e eeuw in dienst van de VOC reisden naar plekken waar ze met eigen ogen de slavernij zagen. Als ze terugkwamen moeten ze die verhalen verteld hebben. Velen wisten er dus van. 

Ook in de West-Indische Compagnie (WIC) die verantwoordelijk was voor slavenhandel van Afrika naar Suriname investeerde Deventer flink. In 1624 haalde de burgemeester ruim 110.000 gulden op  bij rijken in Deventer om er samen in te investeren. Er werd zelfs driemaal een schip naar Deventer vernoemd. Het derde schip vervoerde ook slaafgemaakten. 

En het komt nog dichterbij als de slavernij wordt afgeschaft. Dan volgt namelijk compensatie. Nee, niet voor de slaafgemaakten maar voor de mensen die slaafgemaakten hadden. In totaal ontvingen dertien rijke Deventernaren een vergoeding omdat de slavernij werd afgeschaft en ze een aandeel hadden in plantages die met slaafgemaakten werkten.  De slaafgemaakten zelf kregen niets. Ja, een wurgcontract voor dwangarbeid voor de komende tien jaar. 

Het rapport laat tot slot nog zien hoe door de handel de restanten van slavernij nog steeds zichtbaar zijn in het straatbeeld. 

Het zijn namen van personen, straatnamen, winkels die de slavernij wel heel dichtbij brengen. Wij waren er allemaal op een bepaalde manier mee verweven. 

Keti Koti

Over enkele weken vieren we - op 1 juli - de afschaffing van de slavernij. We vieren Keti Koti, het verbreken van de ketenen. Ook voor mij wordt dit nu een moment van herdenken. Jazeker, vieren dat het voorbij is maar ook verantwoordelijkheid voelen voor wat gebeurd is en nooit had mogen gebeuren.

Mij verrijkte het om er zelf wat meer over te lezen. Misschien een tip meer mensen en wellicht ook aardig om eens uit te zoeken of jouw gemeente ook al onderzoek deed naar dit verleden. Het is dichterbij dan je denkt. Mijn overovergrootvader heeft het nog meegemaakt. 

Voor wie geïnteresseerd is: de bibliotheek Deventer heeft een goede pagina over het koloniaal verleden met tal van tips.