zondag 25 oktober 2026

Het ongemakkelijke gevoel dat het menens wordt

Anderhalf jaar geleden stelde mijn jongste mij de vraag: 'Papa, komt hier oorlog?' Mijn jongste had toen net de grens van volwassenheid aangetikt dus ik hoefde geen kinderlijk antwoord te geven. 'Om eerlijk te zijn, ik hoop het niet maar ik weet het niet', was het antwoord dat ik gaf. Ik schreef er toen over. En ook hoe bibliotheken vier lijnen zouden kunnen afspreken over wat te doen tijdens crises.

We zijn anderhalf jaar verder. De oorlog in Oekraïne gaat onverminderd voort en er is vooralsnog geen zicht op een eerlijk einde. Rusland test West-Europa met explosieven bij vliegvelden of bezoek van drones. En afgelopen week werden we twee keer geconfronteerd met digitale ontwrichting: een hack bij Albert Heijn en een lek in PHP. 

Als je dit zo bij elkaar legt, kan je het gevoel bekruipen dat het zo maar eens echt menens zou kunnen worden. Wat we nooit voorstelbaar hielden, is eigenlijk angstwekkend dichtbij.

Dat ongemakkelijke gevoel dat ik anderhalf jaar geleden had, toen mijn jongste die vraag stelde, had ik deze week dus weer. En juist in deze week stuurde de Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB) aan alle bibliotheken een mail over weerbaarheid en bibliotheken. 

In die mail wordt gesteld dat:

De Rijksoverheid werkt aan het vergroten van de maatschappelijke weerbaarheid en de voorbereiding op mogelijke crises, zoals oorlogsdreiging, klimaatgerelateerde calamiteiten en andere ontwrichtende gebeurtenissen. Openbare bibliotheken spelen hierin ook een rol,  bijvoorbeeld door hun lokale positie, toegankelijkheid en maatschappelijke functie.

en

We adviseren jullie om in gesprek te gaan met de gemeente(n) en de veiligheidsregio. Breng daarbij in ieder geval de basisrol van de bibliotheek onder de aandacht en verken, waar passend, welke aanvullende rol de bibliotheek kan spelen bij het versterken van de maatschappelijke weerbaarheid. 

Achter de mail had de VOB een goed dossier gedaan over hoe de overheid zich op dit moment voorbereidt. Er is een 'Weerbaarheidsplein van de gemeenten' en een publicatie over 'noodsteunpunten'.  Het versterkte mijn gevoel van ongemak. Overheden bereiden zich serieus voor op tal van scenario's. En de conclusie is:  'we hopen op het beste, we bereiden ons voor op het slechtste'. 

Handreiking weerbaarheid

De Vereniging van Gemeenten (VNG) publiceerde een handreiking weerbaarheid waarin wordt aangegeven waar een gemeente allemaal aan kan denken als het gaat om de voorbereiding (koude fase), de ramp (warme fase) en de nazorg (nafase). Ze gebruiken daarvoor het model van Dückers. De kern daarvan is dat de continuïteit van de gemeente als organisatie geborgd is en dat van daaruit de omliggende bollen worden ingericht. Bij elke bol geeft de handreiking een checklist. Soms krijg je bijna het gevoel dat een crisis zich aan die lijstjes moet houden, want anders werkt het natuurlijk niet... Maar zonder voorbereiding ben je natuurlijk helemaal kansloos. 

Wie naar die bollen kijkt, ziet dat bibliotheken op best wat punten een rol kunnen spelen. Natuurlijk kunnen wij geen brand blussen of de drinkwatervoorziening veiligstellen maar in de bollen sociaal weefsel, zelfredzaamheid en de samenleving als overkoepelend systeem zie je dat bibliotheken nu al een rol spelen. Of bibliotheken zouden een rol kunnen spelen. Denk aan programma's waarin inwoners elkaar leren kennen, informatie krijgen over Denk Vooruit en met elkaar in gesprek gaan over mogelijke crisissituaties. En in een crisissituatie zullen er mensen zijn die geholpen moeten worden. Denk aan hoe het ging met de digitale afspraken die moesten worden gemaakt met vaccinaties destijds bij Corona. Dat soort dingen. 

Noodsteunpunten

Een onderdeel van de weerbaarheid zijn zogeheten Noodsteunpunten of NSP's in jargon. Die zitten nog in een pilotfase maar ook daarover verscheen een interessante tussenpublicatie. 

Daarin wordt gemeld wat een noodsteunpunt of NSP is:

'Een NSP in de kern is een knooppunt waar mensen in geval van nood geïnformeerd kunnen worden en handelingsperspectieven krijgen. Een plek waar crisis-, gemeentelijke en maatschappelijke organisaties samen zorgen dat de (lokale) maatschappij zo goed mogelijk kan blijven draaien, door middel van informeren, signaleren, makelen en noodmeldingen. Het doel: het bieden van houvast aan inwoners en stimuleren van de samenredzaamheid. Het is een contactpunt. Samen delen we de last, als hulpdiensten, gemeenten en samenleving. Het is een vangnet dat helpt de hulpdiensten niet te overbelasten.' 

Tja, in deze beschrijving zitten elementen waar je als bibliotheek iets kan betekenen. Tegelijkertijd zijn wij ook weer geen harde crisisorganisatie zoals een meldkamer van 112. Hierboven zie je wat de uitgangspunten zijn van zo'n noodsteunpunt. Als je dat ziet, is dat geen rol die je er als bibliotheek zomaar bij doet. Dus als je hier iets mee wilt, kun je dit niet zomaar doen met de middelen die je nu hebt. 

De samenleving puzzelt: tussen kleine en grote crises

Wat je vooral ziet als je de documenten doorleest, is dat de samenleving aan het puzzelen is hoe dit moet. Met gemeenten en veiligheidsregio's als belangrijkste trekkers.Het lijkt me interessant om daar als bibliotheek eens aan te kloppen. Bibliotheken hebben een fijnmazige infrastructuur, zijn geworteld in de samenleving en hebben eerder aangetoond toch ook landelijk gecoördineerd te kunnen werken. 

Maar tegelijkertijd is ook heel veel nog niet helder. En misschien is dat nog wel het meest ongemakkelijke. We weten niet tegen welke klok we vechten. We weten niet hoeveel tijd we nog hebben om ons voor te bereiden. 

Hoewel: sommige crises zijn voorspelbaarder dan je denkt. Er zijn grote en kleine crises. En een kleine crises die voorspelbaar is, is dat we weten dat het in de komende zomer wéér heel warm gaat worden. En dat er weer een hitteplan is en dat we weer roepen om koele plekken. Daar kunnen we het best met onze gemeenten over hebben. Daar zijn soms best makkelijke oplossingen mogelijk (die natuurlijk wel vaak een investering vragen). Misschien hoeven we het gesprek over weerbaarheid niet te beginnen bij oorlog, maar bij hitte, stroomstoringen en digitale uitval. Juist daar kunnen bibliotheken nu al een betekenisvolle rol spelen. Maar ook het gesprek over een grotere crisis als een oorlog of dagenlange ontwrichting waarvan we maar hopen dat die nooit gaan optreden moet misschien toch een keer op de agenda. 

En wat lokaal geldt, geldt wellicht ook als sector als geheel. Niet iedereen hoeft het wiel uit te vinden. In een vorig blogje schreef ik, naar aanleiding van het goede Europee onderzoek, dat weerbaarheid een plek verdient in een volgend bibliotheekconvenant waarmee we het ook gezamenlijk een plek geven. 

 De Vereniging van Openbare Bibliotheken heeft dit alles - helaas - terecht op het netvlies staan. 

Het is het ongemakkelijke gevoel dat het menens wordt. We hopen maar op het beste, maar misschien is voorbereiden op het slechtste toch geen slechte strategie.

vrijdag 16 oktober 2026

Pas op: U betreedt een bibliotheek

Welke boeken hebben een onuitwisbare indruk gemaakt? En welk boek veranderde misschien wel hoe u naar het leven keek? En stel dat één op de honderd gelezen boeken die uitwerking heeft? Deze week beleefde ik aan de hand van verhalen van collega's hoe de bibliotheek levens verandert. Lees mee zou ik zeggen. 

Het 100e piepje

Toen ik in een bibliotheek werkte, ging ik wel eens bij de uitleenapparaten staan. Bij elke boek dat uitgeleend werd, hoorde je een piepje. Piep, piep, piep. Ik beeldde mij dan in dat elk 100e boek dat uitgeleend werd een leven zou veranderen. Wie zo luistert naar die piepjes, hoort dat er iets spannends gebeurt. Bij elk 100e piepje gaat er namelijk een leven veranderen. Iemand neemt een boek mee waarvan hij of zij nog niet weet dat het zijn of haar leven op de kop gaat zetten. Het gaat in de tas mee naar huis, het wordt gelezen en het gaat onmiskenbaar z'n uitwerking hebben. 

Mijn betoog is dan ook altijd dat elk gelezen boek een verrijking is van het menselijk DNA. En wat ik hier vertel voor boeken geldt natuurlijk evenzeer voor muziek en films. 

De afgelopen week woonde ik een personeelsbijeenkomst bij van de Bibliotheek Deventer waarbij medewerkers vertelden over hun successen en leerpunten. Daar leerde ik dat mijn verhaal over de bibliotheek en het 100e piepje veel breder is geworden. 

Bibliotheek verandert levens

Een deelnemer aan het Taalhuis vertelde over wat zij van haar taalmaatje leerde. Hoe ze beter werd in taal maar ook hoe haar zelfvertrouwen is gegroeid en hoe fijn het was om iemand naast haar te hebben. Elke week zijn zo 100 koppels samen aan de slag met taal. Week na week. Jaar na jaar. 

Een collega vertelde over een kinderboekenfeest waar vele honderden kinderen ademloos luisterden naar verhalen. Honderden kinderen hadden een leuke dag maar voor één of twee kinderen zal dit de dag zijn waarop ze besluiten dat ze ook verhalen willen gaan schrijven. 

Iemand van de Publieksservice vertelde over de omgang met dak- en thuislozen in de bibliotheek. En hoe hier de balans tussen menselijkheid en soms overlast gevonden moet worden. Ik hoorde het verhaal over iemand die dakloos was geworden maar toch vaak een plekje in de bibliotheek had gevonden en daar altijd menselijk was behandeld. Hij had zijn leven nu weer op de rit en kwam in de bibliotheek nog een keer vertellen hoe dankbaar hij was, hoe hij in de periode dat het tegenzat menselijk was behandeld.

Een andere collega vertelde over een activiteit over jongeren en eenzaamheid. Een spannend en kwetsbaar onderwerp. Maar het werd omarmd door jongeren. Kwetsbare ervaringen werden gedeeld en het zal voor een aantal een cruciaal moment zijn geweest om de weg uit eenzaamheid te vinden. 

Is de bibliotheek Deventer uniek? De bibliotheek Deventer is zeker een prachtige bibliotheek maar zeker niet uniek in deze verhalen. Elke bibliotheek kent ze en als we als die verhalen zouden verzamelen zou het een heel dik boek opleveren. Tegelijkertijd laat het zien hoeveel breder die bibliotheek tegenwoordig is. Het gaat allang niet meer alleen om het 100e piepje bij de uitleen.

Pas op: u betreedt een bibliotheek

Bibliotheken veranderen levens, zoveel is duidelijk. In die zin is het misschien zelfs wel een beetje gevaarlijk om een bibliotheek binnen te lopen. Uw leven kan namelijk zo maar een andere wending nemen. Misschien moeten we onze bezoekers daar voor waarschuwen.  Ik schreef al eerder eens over de waarschuwing die staat bij binnenkomst van Het Museum van het Woord in Washington. 

Voor mij zijn dit soort verhalen de echte opbrengst van de bibliotheek. Ja, ik maak vaak lijstjes met cijfers van bibliotheken maar achter die lijstjes gaan mensen schuil. En het gaat dus niet alleen over hoeveel bezoekers, leden of uitleningen er zijn. Maar hoeveel levens er, soms heel even en soms voorgoed, een andere richting krijgen.  Dat zijn de verhalen die elke medewerker u kan vertellen.

Bij binnenkomst moeten we bezoekers dus misschien maar waarschuwen met de tekst: 

'Pas op: u betreedt een bibliotheek. Dit kan leiden tot verandering van mening, verruiming van bewustzijn, verminderde eenzaamheid of vergroting van zelfvertrouwen.' 

U kunt nog terug.

zondag 11 oktober 2026

Meer boeken, kiest Drees, lijst 13

Toen ik bezig was met mijn boek over de Haagse verzetsstrijder Elsa van Gool deed ik veel onderzoek in het Haagse gemeentearchief. Daar vond ik deze bijzondere foto uit 1931.  Op de foto de Haagse bibliotheek waar Elsa van Gool waarschijnlijk rond die tijd als leerling-assistent aan het werk ging.

Voor de bibliotheek de leus: 'Meer boeken, kiest Drees'. En een verwijzing naar lijst 13. Er zijn gemeenteraadsverkiezingen en Drees is dan al jaren voorzitter van de SDAP, de voorloper van de PvdA en één van de wortels van het huidige Pro. 

Willem Drees zat van 1913 tot 1941 in de Haagse gemeenteraad en was in de aanloop naar deze gemeenteraadsverkiezingen in 1931 ook wethouder van Sociale Zaken. 

 In 1948 werd hij minister-president van Nederland. De verdienste van Drees is dat hij veel heeft betekend voor werklozen en ouderen. Hij wordt Vadertje Drees genoemd omdat hij aan de wieg stond van de invoering van de AOW (Algemene OuderdomsWet) die startte in 1957 en daarvoor had hij in 1946 al een noodwet hiervoor ingevoerd als minister. 

Drees was als gemeenteraadslid en wethouder van Den Haag een warm voorstander van de bibliotheek. Dat hij in 1931 pleit voor de bibliotheek was geen luxe. Het was een tijd dat Nederland - en de hele wereld - in een diepe crisis zat. Lonen werden jaar na jaar verlaagd en bezuinigingen waren aan de orde van de dag. 

De leus van Drees is daarom des te opmerkelijker. Drees pleitte niet voor minder bezuiniging en voor bevriezing van het budget, Drees streed voor extra middelen voor de bibliotheek.  Een anticyclisch geluid dus. "Meer boeken!". 

Hoewel in Nederland het klimaat voor bibliotheken goed te noemen is, is de oproep voor onze Vlaamse collega's misschien nog wel interessant. Daar zijn namelijk grote bezuinigingen aangekondigd. Die raken Nederlandstalige Brusselse bibliotheken, erfgoedbibliotheken, sommige bibliotheken met een dubbelfunctie (zoals bibliotheek Brugge) en de Vlaamse tegenhanger van Aangepast Lezen. 

De Haagse bibliotheek zat op dat moment ook in de nieuwbouw naar het pand aan de Bilderdijkstraat. Die bouw was door de financiële perikelen een klus die met horten en stoten verliep. Het is daardoor ook in fasen gebouwd. In 1935 was het nieuwe pand klaar. Het was een statig pand dat gezag uitstraalde.

In 1935 laat Drees bij de opening nog wel wat van zich horen. Hij was toen al geen wethouder meer in Den Haag maar Tweede Kamerlid.  In het archief is een briefje bewaard waarin hij zich verontschuldigd dat hij niet bij de opening kan zijn.  Dat briefje is bewaard gebleven en zien er als volgt uit. 



Hij schrijft op het briefje dat toch wat weg heeft van een bierviltje onder andere: ‘Het verheugt mij, dat tenslotte, ondanks de crisis, de uitbreiding is tot stand gekomen … waardoor het belangrijke werk, door de voortreffelijke leeszaal terecht, nog zoveel beter tot zijn recht zal kunnen komen.’

Het zijn de kleine mooie bijvangsten van archiefonderzoek voor een boek. In het boek was dit een zijweggetje maar hier kunnen we Drees even de ruimte geven die hem toekomt.

En voor alle gemeenteraadsleden die hopen ooit minister-president te worden, die weten nu waar het geheim ligt van die politieke carrière: pleit voor de bibliotheek!

Meer boeken, Kiest Drees.... Je kunt er minister-president mee worden.

En een hart onder de riem voor onze Vlaamse collega's.

Foto's en bronnen: Haags Gemeentearchief

zondag 4 oktober 2026

De staat van het Bibliotheekbestel 2026: Het gaat goed met bibliotheken maar gemeenten blijven achter

Op 10 september werden de jaarcijfers van bibliotheken over 2025 bekend. En met goed nieuws want heel veel cijfers van het bibliotheekwerk stijgen. De KB bracht al een zeer uitgebreid dossier uit bij de cijfers. Dat verdient elk jaar een pluim voor al dat harde werk. Overigens net als die pluim terecht is voor alle bibliotheken die de cijfers elk jaar aanleveren.

Net als voorgaande jaren zette ik de belangrijkste statistieken weer in een wat langer historisch perspectief. Ik doe het al een paar jaar (lees hier 2025, lees hier 2024, lees hier 2023,  lees hier 2022) en ik noem het maar onbeschaamd: de Staat van het Bibliotheekbestel 2026. 

Lees mee in dit verhaal langs negen grafieken langs de klassieke cijfers over bibliotheken. 

Bezoekers: wel groei maar weer geen record


We beginnen met de bezoekersaantallen. Onlangs publiceerde ik nog een vergelijkend overzicht met andere culturele instellingen maar ook met voetbalstadions en casino's. En dan zie je dat bibliotheken gezamenlijk heel veel bezoekers trekken. En  ja, we zijn afgelopen jaar weer gegroeid. Maar we zijn nog steeds niet terug op het pre-corona-niveau toen we ruim 60 miljoen bezoekers aantikten. 

Ik verwacht overigens dat het de komende jaren nog wel wat gaat stijgen. In de afgelopen paar jaar zijn er met rijksmiddelen het aantal vestigingen met 35 gegroeid en zijn ook de openingstijden van veel bibliotheken verruimd. Daar gaan we de komende jaren nog bij voortduring de vruchten van plukken.  Die 60 miljoen gaan we de komende jaren dus makkelijk passeren. 

Verder kunnen we nog een stijging van bezoekers verwachten door de verruiming van gratis lidmaatschappen voor vooral jong-volwassenen. We zullen het zo terug zien bij de ledenaantallen. Uit onderzoek weten we dat jong-volwassenen die lid zijn de bibliotheek oko meer bezoeken. Dus ook daar moeten nog wel een paar miljoen bezoekers te vinden zijn. Met andere woorden: we doen iets fout als deze stijging niet doorzet. En stiekem had ik al op een grotere stap gehoopt.

Kleine stapjes dus. Eén andere opmerking is daarbij nog op zijn plek. En dat is dat we weten dat de verblijfsduur van bezoekers aan de bibliotheek steeds langer wordt. Steeds meer bezoekers verblijven meer dan anderhalf uur in de bibliotheek. En daarmee leggen dezelfde aantal bezoekers een steeds grotere claim op de beschikbare publieke ruimte. Het bezettingspercentage van bibliotheken stijgt dus sneller dan alleen het bezoekersaantal.   Ik denk dat we schrikken hoeveel jaren de bibliotheken in totaal bezet is. Want als 60.000.000 miljoen bezoekers elk jaar een minuut langer in de bibliotheek blijven praat je al over 1.000.000 uur. Dat is 115 jaar bij elkaar. Elke minuut verblijfsduur telt dus. Een jaarlijks onderzoek dus naar totale verblijfsduur zou de sector kunnen helpen.

Steeds groter aandeel van de bezoekers komt voor activiteiten


Een cijfer dat ik al wat langer volg is de hoeveelheid bezoekers voor activiteiten tegenover het totaal aantal bezoekers. Het aantal deelnemers aan activiteiten in de bibliotheek steeg van 5,4 miljoen naar 5,8 miljoen bezoekers. De spectaculaire stijgingen van de afgelopen jaren vlakt wel wat af maar is nog steeds wezenlijk en groeit ook harder dan het algemene bezoekersaantal. En dus stijgt ook het aandeel van de bezoekers van activiteiten ten opzicht van de alle bezoekers. 

Vorig jaar was nog 9,2% van de bezoekersaantallen afkomstig van deelnemers aan activiteiten en in 2025 steeg dit naar 9,7%. Volgend jaar stijgen we dus boven de 10% uit. 

Dit cijfer wordt pas sinds 2019 landelijk bijgehouden. En dan zie je dat dit sinds 2019 is gestegen van 3,4% naar 9,7%. Het kenmerkt de kanteling van een klassieke bibliotheek naar een maatschappelijk-educatieve bibliotheek. 


Leden: Groei bij jeugd én volwassenen!


Hoewel we als bibliotheken steeds vaker naar bezoekersaantallen kijken, zijn we toch ook nog altijd een echte ledenorganisatie. En ook bij die leden gaat het bijzonder goed. Zowel bij de jeugd als bij de volwassenen zien we groei. Dat was vorig jaar ook al zo maar de groei bij volwassenen was toen nog bijzonder broos. Die groei bij volwassenen zet nu steviger in. Op BNetwerk wordt gemeld dat bij de leeftijdsgroep tussen 18 en 30 jaar de groei zelfs 22% was. Je hoeft geen glazen bol te hebben om te voorspellen dat dat nog een flink aantal jaren door zal gaan. Wie doorrekent komt er dan op uit dat we met een jaar of vijf, zes zijn gestegen van 1,4 naar zo'n  2 miljoen volwassen leden hebben. De komende jaren er dus minimaal 100.000 volwassen leden per jaar bij. 

Hoe dat komt? Dat heeft alles te maken met de verruiming van het gratis lidmaatschap voor (jong-)volwassen. In het voorjaar publiceerde ik hier nog de meest recente onderzoekscijfers over. In meer dan de helft van alle gemeenten wordt dit al aangeboden en steeds meer gemeenten besluiten om hun bibliotheken hier middelen voor te verstrekken. 

Dit cijfer gaan we komende jaren dus flink zien stijgen. De bibliotheek als ledenorganisatie is daarmee terug van nooit weggeweest.  U leest het goed. We gaan snel naar vier misschien wel vijf miljoen leden in totaal. We gaan naar een ledenorganisatie-nieuwe-stijl die naast uitlenen ook draait om activiteiten en bezoek. 

Uitleningen: we zijn lid maar minder om te lenen


Nou, grote woorden meneer Deckers bij die leden. En zien we dat terug bij de uitleningen? Eh, nee. Dat blijft de afgelopen jaren voor uitleningen in de fysieke bibliotheek schommelen rond de 54 miljoen. Waar we vorig jaar misschien nog iets konden mompelen over na-ijlend corona-effect, kom ik daar dit jaar echt niet meer mee weg. Het reële verhaal is: meer leden die gezamenlijk hetzelfde lenen. En per saldo leent en leest elk lid gemiddeld net iets minder dan het voorgaande jaar. In 2015 leende een bibliotheeklid nog gemiddeld 20,1 items. In 2025 waren dat er nog maar 14,1. Hoewel misschien passend bij de ledenorganisatie-nieuwe-stijl is dit natuurlijk iets waar geen bibliothecaris zich zo maar bij neer kan leggen. 

33% meer betaalde formatie in zes jaar


Een trend die al wat langer langzaam speelde is die groei van de formatie. Na jaren van bezuinigen en minder betaald personeel, begon vanaf 2020 het herstel echt in te zetten. In 2025 steeg de totale betaalde formatie naar 5.676 voltijds arbeidsplaatsen. In zes jaar tijd, dus in vergelijking met 2019,  hebben bibliotheken 33% meer formatie gekregen. Dat is een stevige groei en we kunnen ondertussen zeggen dat dat een blijvertje is. 

Het zijn de extra rijksmiddelen die vooral zorgen voor die groei, zullen we straks zien. Veel extra formatie is de afgelopen jaren gegaan naar programma's als Basisvaardigheden maar ook Boekstart en de Bibliotheek op school. Recent is door verruiming van openingstijden ook weer eens geïnvesteerd in betaald personeel in de vestigingen. Groei dus aan alle kanten maar vooral in de brede rol van bibliotheken.

De bibliotheekmedewerker wordt steeds jonger


De bibliotheeksector verjongt. Elk jaar daalt de gemiddelde leeftijd. En dat zal zeker ook te maken hebben met de groei van onze formatie. We nemen graag jonge mensen aan voor een gebalanceerde samenstelling. 

Wie kijkt naar de ontwikkeling sinds 2015 ziet hoe snel dit gegaan is. In 2015 was 65% van het personeelsbestand ouder dan 50 jaar. Dat is in 2025, tien jaar later, nog maar 45%. Elk jaar verschuift het zo'n 2% ten gunste van de medewerkers onder de 50 jaar. En daar moet je bij tellen dat de AOW-leeftijd tussen 2015 en 2024 met bijna twee jaar gestegen is van 65 jaar en 3 maanden naar 67 jaar. Ergo: De werkzame periode tussen 50 en de AOW-leeftijd steeg in die periode met bijna 11% en had bij ongewijzigd beleid dus geleid tot een stijging in die leeftijdscategorie. Om maar aan te geven dat het echt hard gaat met de vergroening van de sector. 

Verdrievoudiging van vrijwilligers in tien jaar


Er is een klassieke tegenstelling tussen betaalde formatie en vrijwilligers. En toegegeven: bibliotheken introduceerden (opnieuw) vrijwilligers in de lastige jaren van  bezuiniging tussen 2010 en 2020. In de grafiek zien we dat vanaf 2015 ook terug. Maar het had niet alleen te maken met bezuiniging. Het past ook bij het adagium om samen met de samenleving de bibliotheek vorm te geven. Met een sjiek woord noemen ze dat de community library. 

Nu sinds 2020 de betaalde formatie weer stijgt, zou je kunnen denken dat bibliotheken dan weer minder met vrijwilligers gaan doen. Dat is zeker niet het geval. De afgelopen jaren steeg elk jaar het aantal vrijwilligers. En het is inmiddels een verdrievoudiging ten opzichte van 2015.  En het tekent ook dat er geen tegenstelling zit tussen betaalde formatie en vrijwilligers maar dat er goede mix is ontstaan van een netwerkorganisatie die zich inzet voor opgaven in de samenleving. Ik hoor ook weinig bibliotheekdirecteuren roepen dat ze zonder vrijwilligers zouden willen en alleen met betaalde formatie willen werken. Vrijwilligers zorgen ook voor een brede inbedding in de samenleving. Ook dat past bij die ledenorganisatie-nieuwe-stijl. 

Financieel: meer geld maar waar blijven de gemeenten?

Zo, en na de prestaties en het personeel maar eens door naar het geld. De hoeveelheid gemeentelijke subsidie steeg vorig jaar opnieuw met ruim € 35 miljoen naar € 511,6 miljoen.


Ik neem voor deze grafiek altijd het totaal aan gemeentelijke subsidie. Dit om het totaal aan geld van gemeenten in beeld te houden. En dan zie je dat er sinds 2017 - twee jaar na de grote decentralisaties - een dieptepunt was bereikt. Daarna zette herstel in. En de laatste drie jaar ging het flink omhoog. Soms tot jaloezie van andere culturele instellingen. Maar dat is niet terecht. Want daar hoort een flinke aantekening bij. 

De stijging van gemeentelijke subsidie komt eigenlijk helemaal niet van extra middelen die gemeenten zelf beschikbaar stelden. In 2023 werden namelijk de middelen voor de Informatiepunten Digitale Overheid (IDO's en € 15,4 miljoen) niet meer via het Rijk aan bibliotheken verstrekt maar via gemeenten. En daarnaast schreven vele gemeenten in 2023 en 2024 in op de extra SPUK-regeling voor versterking van het bibliotheekwerk waar in 2023 € 17,6 miljoen voor beschikbaar kwam en in 2024 € 38,4 miljoen.  In 2025 ging deze regeling over in een decentralisatieuitkering aan alle gemeenten
van maar liefst € 60 miljoen.  Bibliotheken organiseerden dus zelf dat de koek groter werd voor de cultuursector en ging dus niet ten koste van andere cultuurinstellingen.  

Het Rijk gaf dus geld aan gemeenten voor bibliotheekwerk. Gaven alle gemeenten dat geld door en deden ze er zelf ook nog wat bij? Wie de bedragen optelt moet tot het bedroevende antwoord komen dat er in 2025 per saldo minder geld bij bibliotheken terecht is gekomen. Dat betekent dat de decentralisatieuitkering lang niet altijd bij bibliotheken terecht is gekomen, dat er gemeenten waren die niet indexeerden en zelfs gemeenten die hun bijdrage verlaagden. Hoe hoopvol de landelijk inzet ook is, dit is op lokaal niveau soms wel een flinke domper op het bibliotheekfeestje. Hoe begrijpelijk de financiële situatie op lokaal niveau soms is. Maar begrijp dan van ons ook dat het soms best lastig is om zo vertrouwen te houden in de overheid. 

Subsiede per inwoner stijgt en toch leveren bibliotheken in


Naast het totaal aan gemeentelijke subsidie, kijk ik ook nog even naar de subsidie per inwoner en de subsidie per inwoner exclusief huisvestingslasten. Dat lijkt een mooie stijging. Maar naast de kanttekening die ik hier boven maakte, is er ook hier een stevige disclaimer. 

Tussen 2015 en 2025 steeg de subsidie per inwoner met 16%. Dat lijkt veel maar is het niet. De prijzen stegen in die periode namelijk met 35%. Per saldo leverden bibliotheken dus flink wat koopkracht in, in de afgelopen tien jaar. Bibliotheken deden dus eigenlijk steeds meer met steeds minder. Fatsoenlijke afspraken over indexering zijn dus echt broodnodig. 

De afgelopen twee jaar steeg de susbsidie per inwoner in totaal met € 2,74. Waarom noem ik dat? Nou, omdat de subsidie per inwoner één van de streefwaarden wordt in de handreiking van VNG rond de zorgplicht. Dat bedrag is twee jaar geleden al uitgerekend. Dat bedrag moet dus verhoogd. 

 
Reflectie: De wind in de rug maar nog veel te doen!

Tja, wat is de afdronk als je dit alles leest? Vorig jaar gaf ik drie conclusies en die kon ik dit jaar opnieuw gebruiken maar ook aanscherpen. 

Hier zijn ze. 

Conclusie 1: De sector staat er geweldig op en heeft wind mee
Op de eerste plaats: de sector staat er geweldig op en heeft de wind mee. Alle cijfers in de plus behoudens die uitleningen die maar stabiel blijven. Die wind-mee heeft de sector vooral aan zichzelf te danken in de beweging die de afgelopen tien jaar als stelsel is gemaakt van klassieke bibliotheek naar maatschappelijk-educatieve bibliotheek. Ja, klop uzelf maar even op de schouder. Als u zicht afvraagt waar u zo moe van werd: nou, van het harde werk dat daarbij hoorde.

Conclusie 2: Maar er roept een verantwoordelijkheid en er is werk aan de winkel
Maar daar laat ik het niet bij.  Ik maak deze staat van het bibliotheekstelsel al een aantal jaren. En als ik door de analyses van de afgelopen jaren kijk, dan had ik dit jaar een sterkere stijging verwacht bij bijvoorbeeld bezoekersaantallen en ik had gehoopt dat het aantal uitleningen niet zo stabiel bleef. Dat moet ons scherp houden. Doen we dit eigenlijk wel zo goed?

En we kunnen nu al voorspellen dat ons ledenaantal de komende jaren flink gaat stijgen: wat hebben we voor al die jong-volwassenen in de aanbieding in onze winkel van een leven lang ontwikkelen? 

Vragen die we nu al aan kunnen zien komen nu het zo goed gaat. We moeten kritisch blijven op onszelf. Het gaat niet alleen om aantallen maar ook om impact. En de vraag is of we niet nieuwe wegen moeten vinden om het maatschappelijk rendement verder te vergroten. Denk aan bereik en gebruik door kwetsbare doelgroepen bijvoorbeeld.  De overheden die ons nu zo helpen willen straks het effect zien. 

Succes komt niet vanzelf. En nog meer succes vraagt nog meer aandacht. Kortom sector, begin met denken. We zijn nog lang niet klaar. Een nieuw bibliotheekconvenant moet ons opnieuw uitdagen om over schaduwen heen te springen.

Conclusie 3: Financieel lijkt het gunstig, maar groei kost geld en gemeenten blijven achter
De derde en laatste reflectie gaat over geld. Het lijkt financieel heel goed te gaan met bibliotheekwerk. Maar wie iets verder kijkt dan zijn of haar neus lang is, ziet dat de verbreding en verdieping van het bibliotheekwerk eigenlijk nog niet volledig in de pas loopt met de financiering. Dan zien we dat het een heel wankel evenwicht is en blijft. Ja, er is meer personeel maar daar staan ook heel veel extra taken en prestaties tegenover. Bij de IDO's is geknokt om geen geld kwijt te raken in plaats van er een flinke duit bij te krijgen. Maar vooral: niet alle gemeenten geven de rijksbijdragen door aan bibliotheekwerk en ook indexering is niet overal aan de orde. Op een enkele plek horen we zelfs van bezuinigingen. 

Als ik staatssecretaris was, zou ik de gemeenten toch maar stevig volgen en monitoren op dit punt. Het was natuurlijk niet de bedoeling dat deze middelen naar de bekende lantaarnpalen zouden gaan.

Voor blijvend plezier met de bibliotheek in elke stad of dorp zijn die middelen echt nodig. Stilstand is letterlijk achteruitgang. 

Hup, aan de slag

Er is dus veel om tevreden over te zijn maar klaar zijn we dus zeker niet. Er kan een glimlach op ons gezicht zitten en tegelijkertijd moeten we blijven vernieuwen. Blijf dus scherp en laat u niet in slaap sussen door het succes.

U snapt het al: Hup, aan de slag!