Hoe de boetevrije bibliotheek Nederland veroverde

De boetevrije bibliotheek wordt de norm en dat past in de trend dat de bibliotheek een basisvoorziening is waar zo weinig mogelijk drempels voor moeten gelden. Dat kan ik wel stellen na het vervolgonderzoek dat ik er de afgelopen weken naar deed samen met Hidde Stobbe van de Vereniging van Openbare Bibliotheken. Maar voordat ik naar de cijfers ga even een stukje geschiedenis. In 2009 - ja, zeventien jaar geleden - schreef ik namelijk al dat het tijd werd om de boetes af te schaffen. En dat dat ook kon. De eerste bibliotheken die het durfden waren de Bibliotheek Rivierenland en Biblioplus. We schrijven dan het jaar 2012 waarin deze dappere bibliotheken het voortouw namen. 

Steeds meer bibliotheken schaften de boetes af. Omdat boetes ervoor zorgden dat af en toe ouders het abonnement van hun kind kwamen opzeggen na een paar vervelende boetes. Tja, dat is natuurlijk het paard achter de wagen spannen. Boete geïnd, kind kwijt. En ook zagen bibliotheken dat bijna iedereen altijd netjes een boek terugbrengt en als het al te laat is, dan vaak net een paar dagen te laat. Geen onwil maar net gemist. En met digitale oplossingen als een inleverattendering of een attendering als een ander het gereserveerd heeft is dat vrij eenvoudig op te lossen. 

En dus steeg het aantal boetevrije bibliotheken na 2012 snel. In 2026 is er in meer dan 90% van alle gemeenten een vorm van boetevrij lenen mogelijk en bij ruim de helft van alle gemeenten geldt dat voor iedereen die van de bibliotheek gebruikt. Kijk maar eens naar onderstaande grafiek.

Meer dan 90% van de inwoners kan kiezen voor een boetevrije bibliotheek

De groei tellen we op drie manieren: naar bibliotheekstichtingen, naar gemeenten en naar inwonertal. Dat deed ik in het begin omdat er toen nog wel iets verschil in zat.  Een verschil dat je nog steeds deels terug ziet. In 2026 heeft 89% van de bibliotheken over naar een vorm van boetevrij. Die bibliotheken zijn actief in ruim 94% van de gemeenten en die vertegenwoordigen 95% van de inwoners.

Opvallend is de snelle groei tussen 2023 en 2026. Want wie kijkt naar de groei tussen 2017 en 2023 kon ook denken dat het aan het afvlakken was. Ik schrijf die groei vooral toe aan extra financiële middelen die beschikbaar zijn gekomen waardoor gemeenten en bibliotheken dit konden realiseren. 

Onderverdeling in boetevrij

Die ruim 90% kent wel een paar 'smaken' in boetevrij. Op de eerste plaats zijn er bibliotheken die volledig boetevrij zijn. Welke abonnementsvorm je ook hebt, niemand hoeft te-laat-geld te betalen. Deze bibliotheken zijn blauw gekleurd in het landkaartje.

Daarnaast heb je bibliotheken die slechts een deel van hun leden geen boete laten betalen. Grofweg zitten daar nog twee mogelijkheden bij: 1) bibliotheken die een topabonnement hebben waarbij tegen extra betaling geen te-laat-geld hoeft te worden betaald en 2) bibliotheken die kinderen geen boete laten betalen. Uiteraard is er ook nog een combinatie van die twee mogelijk. Deze bibliotheken/gemeenten zijn oranje gekleurd in het kaartje.

Als je dat uitsplitst met de laatste onderzoeksgegevens, zie je het volgende. 

Ik ben bij deze onderverdeling even uitgegaan van de uitsplitsing naar inwonertallen. Die komt uit op 95,0% in totaal. 51,2% is daarbij volledig boetevrij is en 43,0% is voor kinderen boetevrij of heeft een pluspakket. Slecht in 5,0% van de gevallen is er nog in alle gevallen sprake van een boete. 

Die 5,0% van de inwoners zit overigens bij 11,2% van de bibliotheekstichtingen. Daaruit kun je halen dat het nog voornamelijk wat kleinere bibliotheekstichtingen zijn.

De laatste bibliotheken zonder boetevrij

In het overzicht dat ik maakte met de VOB staan nog veertien bibliotheekorganisaties. Die veertien organisaties zitten nog in vier provincies: Utrecht, Zuid-Holland, Gelderland en Overijssel. Als ik kijk naar de lijst met bibliotheekorganisaties, zijn het vooral organisaties die het financieel niet al te ruim hebben. Een financieel zetje van de gemeente zou hier dus kunnen helpen. En ik denk dat op een aantal plekken de plannen voor boetevrij ook al in de pijplijn zitten. 

Maar het gaat hard. In de paar weken die Hidde en ik werkten aan het onderzoek moesten we opletten of er niemand overstapte. En verrek, de bibliotheek Wijchen, gestart per 1 september naar boetevrij veranderde van kleur tijdens het onderzoek. En begin volgend jaar stapt Den Haag bijvoorbeeld over op Boetevrij. De laatste hele grote bibliotheek die dat doet. 

Met andere woorden: iedereen is in beweging. Het lukte de ene eerder dan de andere. Een kwestie van tijd (en geld) dus. En oja, opvallend is ook dat alle bibliotheken die ooit begonnen aan boetevrij dit nog steeds handhaven. Niemand krabbelt dus terug. Niemand ziet dus een reden om het terug te draaien.

Hoeveel geld ging er om in boetes?

Dat cijfer is niet landelijk bekend. In de financiële cijfers die uit worden gevraagd voor de gegevenslevering wordt gevraagd om het totaal van inkomsten van gebruikers.  Een oude stelregel was dat het 2% tot 3% van een bibliotheekbegroting was. Tot een aantal jaar geleden zou dat zo'n € 10 miljoen op jaarbasis zijn geweest. Minder dan een euro per inwoner. 

Twee trends: gratis lidmaatschap en boetevrij;  drempelvrije toegang tot een basisvoorziening

Boetevrij gaat nooit meer weg en wordt een de facto standaard. En daar achteraan zien we in bibliotheken allerlei vormen van gratis lidmaatschap voor volwassen. Ook daar publiceerde ik met Hidde Stobbe van de VOB in het voorjaar nog een overzicht van.  Beide stappen passen bij de herpositionering van het lidmaatschap van bibliotheken. Sterker: ze passen bij de bibliotheek als basisvoorziening waarvoor geen drempels zouden moeten gelden. Daarbij kantelen bibliotheken van een distributiemodel voor boeken en andere media naar communitymodel rond een leven lang ontwikkelen. Wie daar meer over wil weten, kan nog eens bij dit artikel uit 2020 verder kijken. 

Trots

Het begon met een artikel in 2009. Eerste bibliotheken in 2012. En nu een de facto standaard waarbij ruim 90% een vorm van boetevrij heeft en meer dan de helft een vorm van gratis abonnement voor volwassenen. Waar ik trots op ben is dat bibliotheken in deze periode het aandurfde om een experiment aan te gaan met het meest kostbare dat ze hebben: de verbinding met inwoners in de vorm van het abonnement. We wisten wat we hadden en we wisten niet zeker wat we kregen. Dank aan al die dappere bibliotheekdirecteuren, specialisten, medewerkers en vrijwilligers die mee gingen in dat avontuur. 

En zijn we klaar?

Nee, nog lang niet.

Weten we dat we het kunnen?

Het antwoord is volmondig ja.

----------

Het dossier Boetevrij / achtergrondinformatie en verantwoording van het onderzoek

Het dossier

In 2009 schreef ik voor het eerst over de mogelijkheid dat een bibliotheek zonder boetes mogelijk moest zijn. Op 1 april 2012 was het Biblioplus (Boxmeer en omgeving) de eerste bibliotheek die bij wijze van pilot startte met een boetevrije bibliotheek. De pilot werd in 2013 grondig geëvalueerd waarna het blijvertje werd in deze bibliotheek. Op 1 januari 2014 startte de Bibliotheek Rivierenland - net voor het aflopen van de pilot bij Biblioplus - met boetevrij lenen in alle vestigingen. En daarmee waren de eerste schapen over de dam. In het najaar van 2016 volgde de eerste complete provincie die volledig boetevrij werd. Dat was de provincie Groningen. 

In november 2017 schreef ik een rapport over de boetevrije bibliotheek. Daarin constateerden we dat het niet de 'rijkste' bibliotheken waren die het invoerden en dat de bibliotheken die startten met volledig boetevrij een doelstelling hadden om 1) het lenen aangenamer te maken voor leden, 2) leden beter vast te houden en 3) om minder tijd en aandacht kwijt te zijn aan dit onderdeel en meer ruimte te maken voor programma's van de bibliotheek. Toen werd geconstateerd dat doel 1 en 3 goed gehaald werden maar dat het tweede doel (leden vasthouden) nog niet goed te meten was. 

Medio 2019 deed ik een update van het aantal boetevrije bibliotheken. In het najaar van 2019 deed ik een  update van het onderzoek van 2017 en heb ik gekeken of toen al meer bekend was over de lange termijnuitkomsten. Uit dat onderzoek bleek dat 1) bibliotheekdirecteuren nog steeds enthousiast waren over de invoering van boetevrij en dat het ze ruimte gaf om te vernieuwen en 2) dat het nog steeds lastig is om dat cijfermatig te onderbouwen. 

In 2023 kwam een volgende update uit. 

Het onderzoek

Het uitzoeken van welke bibliotheek wel of niet boetevrij is, en zo ja, op welke manier, is klus die veel tijd en aandacht vraagt. Er is geen centraal overzicht waar dit bijgehouden wordt. Sinds 2014 houd ik zelf dit overzicht bij. Voor de opzet van het overzicht van 2026 kreeg ik hulp van de VOB in de persoon van Hidde Stobbe. Hij controleerde alle websites en maakte een nieuw overzicht. Daarbij is met name heel zorgvuldig gekeken naar bibliotheken die nog niet boetevrij zijn. Sommige bibliotheken zeggen bijvoorbeeld dat je nooit meer boete hoeft te hebben door de melding van een inleverattendering maar hanteren toch nog boetes. Soms is het dus nog best lastig om er achter te komen. Voor inwonertallen en gemeenten hebben we ons gebaseerd op de opgave van de op dat moment meest recente WSOB-cijfers, die over 2024.  

Wat ik allemaal maar wil zeggen: we hebben ons uiterste best gedaan een zo goed mogelijk overzicht te geven. En toch kan er een foutje in staan. Mocht dat zo zijn, laat het mij weten en dan verander ik dat natuurlijk met alle liefde.