Nieuw overzicht: Bijna 60% van Nederland kent een vorm van boetevrije bibliotheek

Veel leners herkennen de irritatie: je bent net te laat met het terugbrengen van je boek en hebt een (kleine) boete. Je was gewoon net te laat met terugbrengen. Je snapt de boete maar vervelend is het wel. Ook kent elke bibliotheek wel een verhaal waarbij de ouders een abonnement van een kind opzeggen omdat deze een paar keer een (flinke) boete heeft gehad door het te laat terugbrengen van boeken. Maar even niet meer lenen, is dan de gedachte van deze ouders.

Steeds meer bibliotheken schaffen de boetes dan ook geheel of gedeeltelijk af. En al een flink aantal jaren volg ik die boetevrije bibliotheken. Het laatste overzicht was alweer van 2019 en verschillende journalisten en bibliotheekmedewerkers vroegen me om een update. Tijdens de afgelopen weken maakte ik  dit nieuwe overzicht.

Bijna 60% van de Nederlanders kan kiezen uit een vorm van boetevrij
En de uitkomst: bijna 60% - 58,5% om precies te zijn - van de inwoners van Nederland kan kiezen uit een vorm van boetevrij lenen.

Daar zitten wel een paar 'smaken' in. Op de eerste plaats zijn er bibliotheken die volledig boetevrij zijn. Welke abonnementsvorm je ook hebt, niemand hoeft te-laat-geld te betalen. Deze bibliotheken zijn groen gekleurd in het landkaartje.

Daarnaast heb je bibliotheken die slechts een deel van hun leden geen boete laten betalen. Grofweg zitten daar nog twee mogelijkheden bij: 1) bibliotheken die een topabonnement hebben waarbij tegen extra betaling geen te-laat-geld hoeft te worden betaald en 2) bibliotheken die kinderen geen boete laten betalen. Uiteraard is er ook nog een combinatie van die twee mogelijk. Deze bibliotheken/gemeenten zijn oranje gekleurd in het kaartje.

Forse groei

Doordat ik de boetevrije bibliotheken al een tijdje volg kan ik ondertussen ook laten zien aan welke opmars de boetevrije bibliotheek bezig is. In 2014 startte het officieel met twee bibliotheken: BiblioPlus en Rivierenland. BiblioPlus had er toen ook al een proefperiode op zitten. Na 2014 ging het snel. In 2017 kon al 34%, dit steeg in 2019 door naar 46% en in 2023 is het dus inmiddels bijna 60%. 

In het overzicht zie je dat procentueel meer gemeenten dan stichtingen een vorm van boetevrij hebben ingevoerd. Dat duidt erop dat in de regel meer grote stichtingen - die werken voor meer gemeenten - boetevrij hebben ingevoerd dan kleinere stichtingen die voor minder gemeenten werken.  Een directe verklaring heb ik hier niet voor.

Naast dat onderscheid tussen inwoners, gemeenten en stichtingen kun je ook nog onderscheid maken tussen de verschillende vormen van boetevrij: volledig of kinderen en/of pluspakket en daar waar inwoners nog altijd boete betalen. Dan ziet het er als volgt uit.

Ik ben even uitgegaan van de inwonertallen. 32% kent een situatie die altijd boetevrij is en 26,5% heeft een situatie waarbij je een pluspakket moet nemen om boetevrij te zijn of waarbij alleen kinderen boetevrij zijn. En slot heeft 41,5% van de bibliotheekleden nog altijd een situatie waarbij er altijd een boete gevraagd wordt.  

Wie kwam erbij?

Welke bibliotheken zijn er sinds 2019 zoal bij gekomen? De eerste volledig boetevrije bibliotheek in Overijssel bijvoorbeeld: Wierden. Maar ook de Lage Beemden, De Kempen en West-Brabant. Verder stapten een aantal bibliotheken over van een Pluspakket naar volledig boetevrij: AanZet bijvoorbeeld maar ook Berkel en IJssel (de fusie van Graafschap en Brummen-Voorst). 

Daarnaast volgde een hele rits van bibliotheken met een boetevrij plusabonnement. Eindelijk een bibliotheek in Zuid-Limburg: Heuvelland waardoor ook dat stukje op de kaart zichtbaar werd maar ook 

Eemland, Bibliocenter, de Westfriese Bibliotheken en Dbieb rond Leeuwarden.

Opvallend is ook dat alle bibliotheken die ooit begonnen aan boetevrij dit nog steeds handhaven. Men ziet dus geen reden om het terug te draaien.

Een bijzondere trend: Pluspakket voor kinderen?

Een bijzondere trend bij deze update is dat er een aantal bibliotheken in Noord- en Zuid-Holland een pluspakket voor kinderen hebben ingevoerd. Met dat Pluspakket, waar je wel voor moet betalen, hoeven kinderen dan geen boete meer te betalen.  Hierboven zie je een voorbeeld van zo'n 'comfort'-abonnement naast het gratis jeugdabonnement. Voor € 14,- per jaar kunnen kinderen meer rechten krijgen dan kinderen die niet betalen.

Ik weet niet zo goed wat ik hiervan moet vinden. Want op 1 juli 2022 is nou juist de bibliotheekwet veranderd waardoor jeugdcontributie officieel niet meer geheven mag worden. 

De officiële wetstekst (art. 13, lid 1 van de WSOB) luidt nu: 

1. Voor het uitlenen van gedrukte werken of overige werken door lokale bibliotheken aan personen beneden de leeftijd van achttien jaar wordt geen contributie of andere geldelijke bijdrage geheven.

De vraag wat je nu wel en niet aan bijdrage mag vragen van kinderen? Dit was overigens al eens onderwerp van een memo met met veelgestelde vragen van de Vereniging van Openbare Bibliotheken. In dat memo werd het volgende gesteld:

Mag er nog inschrijfgeld worden gevraagd aan leden onder de 18 jaar?

Nee. De wet stelt dat aan personen onder de 18 jaar geen contributie of andere geldelijke bijdrage geheven wordt voor het voor het uitlenen van gedrukte of overige werken. Inschrijfgeld valt onder de categorie van de andere geldelijke bijdrage.

Mag er nog te laat-geld of boetes worden gevraagd?

Ja. De wet beperkt zich tot het afschaffen van de bijdrage voor het lenen van gedrukte en overige werken. 

Nu bieden alle bibliotheken met een plusabonnement voor kinderen ook een gratis lidmaatschap aan. En het heffen van boetes is niet verboden maar het invoeren van een betaald abonnement is niet de bedoeling. Maar wat als dat betaald abonnement de boetes wegneemt? 

Persoonlijk voelt het voor mij raar om nu toch weer onderscheid te maken tussen jeugdleners.  Maar daar mag je met me over van mening verschillen. Het is voer voor juristen wat mij betreft. En tot slot: het is natuurlijk de lokale bibliotheek die zelf over de hoogte van de tarieven gaat. Bij het nalopen van die 140 bibliotheekwebsites ben ik dan ook alle vormen en mogelijkheden van tarieven wel tegen gekomen. En elke bibliotheek zegt dat die vorm het beste aansluit bij het eigen werkgebied.

Overigens ben ik ook nog wel een paar bibliotheken tegen gekomen die nog aangeven dat kinderen ook inschrijfgeld moeten betalen. Ik vermoed dat dat nog foutjes zijn die gewoon nog niet van de website gehaald zijn.

Hoeveel geld gaat er nog om in boetes?

Dat cijfer is niet landelijk bekend op dit moment. In de financiële cijfers die uit worden gevraagd voor de gegevenslevering wordt gevraagd om het totaal van inkomsten van gebruikers. Over 2021 was dit ruim € 48 miljoen. Een oude stelregel die ik hanteerde voordat veel bibliotheken boetevrij waren was dat 2% tot 3% van een bibliotheekbegroting uit boetes bestond en dat het ongeveer € 3,- per lid was. Het totale bibliotheekbudget van Nederland in 2021was ongeveer € 540 miljoen. Laat het nu rond de 2% zijn dan wordt er op dit moment nog altijd om en nabij de € 10 miljoen aan bibliotheekboetes betaald. Maar ik kan er een paar miljoen naast zitten hoor.  Ter vergelijking: het CJIB incasseert jaarlijks zo'n € 640 miljoen aan boetes voor verkeersovertredingen. Dan blijven bibliotheken toch klein bier.

Nederland Boetevrij, de zorgplicht en de Bibliotheekwet?

Tja, het is aantrekkelijk om hier te betogen dat boetevrij wellicht een idee is voor de eisen die het Rijk kan stellen aan de zorgplicht voor gemeenten. In 2025 moet die ingevoerd worden en dan komt er ook zo'n € 3,- per inwoner extra als rijksbijdrage beschikbaar. Bij die zorgplicht zullen dan eisen gesteld worden aan gemeenten. Denk dan aan certificering en mogelijk een aantal inhoudelijke eisen. Maar ik vermoed dat boetevrij toch niet één van die zaken zal zijn. Ik vermoed dat tarieven en alles wat daarbij hoort toch een lokale zaak zal blijven. De uitzondering zou overigens een boetevrije bibliotheek voor kinderen kunnen zijn. Zeker in combinatie met de Bibliotheek op school  zou dat nog wel een aantrekkelijke gedachte kunnen zijn. En dan blijft natuurlijk staan dat u als lokale bibliotheek die boetevrije bibliotheek wel op het verlanglijstje zou kunnen zetten als mogelijk onderdeel van een plan van wat er met die € 3,-  per inwoner zou moeten gebeuren.

Over vijf jaar iedereen boetevrij?

Nu ja, hoe het ook zij, u bent weer bij op dit dossier. In een interview met het Algemeen Dagblad in 2017 zei ik dat met het groeitempo van toen over vijf jaar alle bibliotheken in Nederland wel boetevrij zouden zijn. Die voorspelling is niet uitgekomen. 

De groei, zit er nog steeds in maar ik doe voorlopig maar even geen voorspellingen meer.

----------

Het dossier Boetevrij / achtergrondinformatie en verantwoording van het onderzoek

Het dossier

In 2009 schreef ik voor het eerst over de mogelijkheid dat een bibliotheek zonder boetes mogelijk moest zijn. Op 1 april 2012 was het Biblioplus (Boxmeer en omgeving) de eerste bibliotheek die bij wijze van pilot startte met een boetevrije bibliotheek. De pilot werd in 2013 grondig geëvalueerd waarna het blijvertje werd in deze bibliotheek. Op 1 januari 2014 startte de Bibliotheek Rivierenland - net voor het aflopen van de pilot bij Biblioplus - met boetevrij lenen in alle vestigingen. En daarmee waren de eerste schapen over de dam. In het najaar van 2016 volgde de eerste complete provincie die volledig boetevrij werd. Dat was de provincie Groningen. 

In november 2017 schreef ik een rapport over de boetevrije bibliotheek. Daarin constateerden we dat het niet de 'rijkste' bibliotheken waren die het invoerden en dat de bibliotheken die startten met volledig boetevrij een doelstelling hadden om 1) het lenen aangenamer te maken voor leden, 2) leden beter vast te houden en 3) om minder tijd en aandacht kwijt te zijn aan dit onderdeel en meer ruimte te maken voor programma's van de bibliotheek. Toen werd geconstateerd dat doel 1 en 3 goed gehaald werden maar dat het tweede doel (leden vasthouden) nog niet goed te meten was. 

Medio 2019 deed ik een update van het aantal boetevrije bibliotheken. In het najaar van 2019 deed ik een  update van het onderzoek van 2017 en heb ik gekeken of toen al meer bekend was over de lange termijnuitkomsten. Uit dat onderzoek bleek dat 1) bibliotheekdirecteuren nog steeds enthousiast waren over de invoering van boetevrij en dat het ze ruimte gaf om te vernieuwen en 2) dat het nog steeds lastig is om dat cijfermatig te onderbouwen. 

Het onderzoek

Het uitzoeken van welke bibliotheek wel of niet boetevrij is, en zo ja, op welke manier, is klus die veel tijd en aandacht vraagt. Er is geen centraal overzicht waar dit bijgehouden wordt. Sinds 2014 houd ik zelf dit overzicht bij. Voor de opzet van het overzicht van 2023 ben ik begonnen met het overzicht dat ik had van 2019. De bestaande bibliotheken heb ik gecontroleerd, inwonertallen van gemeenten heb ik geupdate en ik heb gecontroleerd of gemeenten niet samengevoegd zijn. Daarna heb ik alle bibliotheken gecontroleerd die nog niet op de lijst stonden. Dat betekent dat ik op elke website heb gezocht naar de abonnementen en de te-laat-tarieven. Om eerlijk te zijn, soms staat dat nog flink verstopt. Bijvoorbeeld als er naast de abonnementen helemaal onder aan de pagina nog staat dat je je boetegelden met een toeslag kunt afkopen. Naast mijn eigen onderzoek heb ik ook mensen via verschillende sociale media gevraagd om mij te laten weten wat er is veranderd sinds de laatste update van 2019. 

Voor de overzichten heb ik me gebaseerd op de bibliotheekgegevens uit de gegevenslevering van de KB over 2021. Het gaat dan om het aantal stichtingen, gemeenten en inwonertallen uit dat jaar zijn gebruikt.

Wat ik allemaal maar wil zeggen: ik heb mijn uiterste best gedaan een zo goed mogelijk overzicht te geven. En toch kan er een foutje in staan. Mocht dat zo zijn, laat het mij weten en dan verander ik dat natuurlijk met alle liefde. 

Uniek: alle bibliotheken in Nederland zijn op dit moment boetevrij!

Sinds 16 maart 2020 blijken alle bibliotheken plotseling boetevrij te zijn!

Nogal wiedes Deckers, hoor ik u denken. Want alle bibliotheken zijn op dit moment gesloten. Dat sluiten ging nogal abrupt. En bibliotheken hebben sindsdien massaal hun inleverdatum aangepast. Eerst tot ergens na 6 april en inmiddels allemaal tot enkele weken na 28 april. In feite kennen we nu de unieke situatie dat alle bibliotheken in Nederland boetevrij zijn. Helaas niet open, maar wel boetevrij. De kans om bovenstaande kaartje te maken laat ik dan ook even niet voorbij gaan.

Al een aantal jaren volg ik de boetevrije bibliotheken in Nederland. Het laatste overzicht dat ik publiceerde was van midden vorig jaar. Toen vermeldde ik dat 45% van de bibliotheken inmiddels een vorm van boetevrij abonnement kende. Toen zag het kaartje er zo uit.

Overigens ga ik rond juni van dit jaar weer een update maken van de boetevrije bibliotheken. Als u nu al ziet dat u bij dit kaartje ingekleurd moet worden, laat me het dan vast weten. Dan zorg ik dat u in juni in de update terecht komt.

Helaas niet open maar wel boetevrij. Om eerlijk te zijn, ik heb het toch liever andersom en het liefst heb ik het allebei: open en boetevrij.

Factcheck: Presteren boetevrije bibliotheken beter?

45% van de bibliotheken kent een vorm van boetevrij abonnement. Soms voor alle leden, soms alleen voor kinderen en soms alleen voor lezers die bereid zijn er extra voor te betalen. Net voor de zomervakantie publiceerde ik hier de nieuwe cijfers over en constateerde dat het aantal boetevrije bibliotheken weer flink gestegen was.

Mijn conclusie was toen dat de boetevrije bibliotheek 'een blijvertje' is geworden. Rivierenland en Biblioplus waren in 2014 de eerste bibliotheken die er mee startten. Nadat ik het nieuwe overzicht had gemaakt, berichtte Herman Horst, directeur in Midden-Brabant mij dat hij de ontwikkelingen met belangstelling volgt maar dat hij ook benieuwd is naar de cijfers. Presteren presteren boetevrije bibliotheken ook beter? Tijd om maar eens op onderzoek te gaan naar die cijfers.

Onderzoek in 2017: 'Een duidelijke visie maar nog te vroeg voor conclusies'

Het rapport van Route2020
In 2017 deed ik voor het project Route2020 een onderzoek naar boetevrije bibliotheken samen met Paul Adels en Guido de Gans. We onderzochten toen drie volledig boetevrije bibliotheken: Rivierenland, Eindhoven en alle bibliotheken in de provincie Groningen.

In dat onderzoek constateerden we dat de reden van invoering van boetevrij vooral te maken heeft met de transitie van klassieke bibliotheek naar maatschappelijke en educatieve bibliotheek. Door invoering van boetevrij wordt een oude irritatie in de klassieke bibliotheek weggenomen en wordt tegelijkertijd het aantal baliehandelingen teruggebracht en ontstaat meer tijd voor nieuwe taken. Meer uitlenen of meer leden was dus niet een primair doel van de invoering van boetevrij. 

In interviews met de drie bibliotheken bleek dat klanten inderdaad in de regel erg tevreden waren met boetevrij. De bibliotheken konden laten zien dat ze meer tijd hadden gekregen voor programmering door een andere inzet van personeel. Wel constateerden we toen dat er nog erg weinig onderzoek naar was gedaan. Bij een kwantitatieve analyse van ledenaantallen en uitleningen werd het volgende geconstateerd:

De voorlopige conclusie is dat invoering van boetevrij niet leidt tot een significante extra stijging of daling van het aantal betalende leden. Maar we merken op dat deze conclusie op bijzonder weinig cijfers stoelt.

Het hele rapport is nog te downloaden op innovatiebieb.nl en bevat nog steeds een actuele lijst met tips voor bibliotheken die overwegen te starten.

En hoe is dat nu, nu we twee jaar verder zijn?  Ik deed navraag bij de drie bibliotheken die destijds meededen en zette hun uitleen- en ledencijfers op een rijtje. Is er nu al meer over te zeggen?

Klanttevredenheid: 90% leden blij met boetevrij

Het meest uitgebreide klantonderzoek heeft Biblionet Groningen gedaan. Dat onderzoek werd gepubliceerd in 2018. De invoering van boetevrij eind 2016 was dus ruim een jaar aan de gang. Overigens ging het in Groningen niet alleen om de invoering van boetevrij maar om een heel nieuw abonnementensysteem. In bijgaande grafiek uit het onderzoek zie je dat ruim 90% van alle leden in Groningen tevreden of zeer tevreden is over boetevrij is.

Het hele onderzoek kun je hier overigens terugvinden.

Ook van andere bibliotheken kreeg ik in de afgelopen tijd soortgelijke reacties terug. Theek5 meldde mij dat vooral het feit dat we hier geen discussie meer over hebben voor zowel lezers als bibliotheekmedewerkers erg prettig is. Er zat vooral negatieve energie in.

Overigens meldden verschillende bibliotheken dat uit hun evaluaties blijkt dat er nog steeds leden zijn die nog niet weten dat de bibliotheek boetevrij is. Ingrid Fest van Eindhoven meldde bijvoorbeeld dat in het laatste klanttevredenheidsonderzoek nog steeds een paar mensen opmerkingen maakten over die vermaledijde boetes. En dat terwijl het al sinds eind 2016 afgeschaft is!

Cyril Crutz, directeur van BiblioPlus, meldt dat sinds de invoering van boetevrij het inderdaad gelukt is om het aantal activiteiten en programma's voor nieuwe doelgroepen te vergroten en dat daar de echte winst zit van boetevrij.

En leden en uitleningen?
Ook die cijfers heb ik van een update voorzien. Meer uitleningen of meer leden was geen doel op zich van de invoering van boetevrij. Toch is het wel interessant om naar die cijfers te kijken. Het verhogen van klanttevredenheid door invoering van boetevrij zou ervoor kunnen zorgen dat minder leden afhaken. En het ontbreken van een boete zou er ook voor kunnen zorgen dat mensen zorgelozer gaan lenen en wellicht dus wat meer meenemen.

In eerdere onderzoeken zagen dat effect nog niet maar waren er ook nog maar weinig gegevens over.

Uitleningen: Geen direct verband met boetevrij

Hierboven ziet u een update van een grafiek die we bij het eerdere onderzoek ook gebruikten. De paarse stippellijn is de landelijke benchmark van ontwikkeling van de uitleningen. De index hebben we op 100 gezet in 2014, het jaar waarin Rivierenland boetevrij werd. Groningen en Eindhoven werden pas later boetevrij.

Rivierenland volgt sinds 2014 ongeveer exact de landelijke benchmark. Eindhoven kende het jaar na de invoering een kleine dip maar herstelde zich in 2018. Groningen kende in 2017 een zware val omdat in het nieuwe abonnement verlengen niet meer mogelijk was. Die uitleningen verdwenen dus uit de statistieken. In 2018 volgde Groningen de landelijke index.

Alles bij elkaar is hier ook nog niet veel te zeggen. Ook van BiblioPlus en Theek5 heb ik cijfers gezien en ook die presteren ongeveer zoals de landelijke index.

De voorlopige conclusie die we destijds deden dat boetevrij weinig invloed heeft op het leengedrag lijkt bevestigd te worden. Maar nogmaals, het gaat nog steeds om een zeer beperkt aantal jaren en een beperkt aantal gevolgde bibliotheken.

Leden: Lijken beter te scoren dan landelijk gemiddeld?

En dan hier dezelfde grafiek maar dan voor betalende leden. Ook hier is de paarse stippellijn weer het landelijk gemiddelde. Helaas hebben we nog geen cijfers over 2018  maar als je de lijn doortrekt en vergelijkt met de drie bibliotheken zie je toch iets opmerkelijks.

Bijna elke bibliotheek die de abonnementenstructuur wijzigt kent in het eerste jaar na invoering extra uitval. Vaak vraagt de abonnementswijziging iets van leden  en daardoor wordt het een natuurlijk afhaakmoment. Wie al van plan was een keer uit te stappen, doet dat vooral op dit soort momenten. Bij Rivierenland zie je dat goed terug in 2014.  Maar daarna stijgt het aantal weer. Men heeft hier overigens redelijk consequent aan ledenwerving gedaan. Rivierenland scoort beter dan de landelijke index in de afgelopen jaren.  Ook Eindhoven kende in 2018 een groei van het aantal betalende leden na inderdaad een klein dipje in 2017 wat het jaar na de invoering was. Groningen ten slotte zit licht onder de landelijke index maar kende het afgelopen jaar wel een afvlakking.

Ook hier dus nog een enigszins diffuus beeld. Twee van de drie bibliotheken presteren beter tot aanmerkelijk beter dan de landelijke benchmark. Eén bibliotheek zit net onder de landelijke benchmark.

Zelf houd ik het er voorlopig op dat boetevrij nooit het enige 'ding' kan zijn dat uitleningen of ledentallen kan laten stijgen of dalen. Hier een complex aan factoren  aan het werk: openen of sluiten van vestigingen, prijspolitiek, veranderde leenvoorwaarden of zelfs een ander bibliotheeksysteem dat makkelijker of minder makkelijk is dan het vorige systeem.

Gratis maar niet Gratuit
Overigens is rond die ledenaantallen al een interessant nieuw initiatief gestart van een groep bibliotheken onder aanvoering van Bibliotheek Rotterdam. En dat is om een gratis basislidmaatschap te onderzoeken. Dat zou ledentallen natuurlijk weer in een heel ander daglicht zetten en ik zie dit wel als een doorgaande trend dat het lidmaatschapsmodel dat alleen nog op de klassieke bibliotheek is geënt op enig moment wel moet veranderen naar een model dat past bij de maatschappelijke en edcuatieve bibliotheek. Meer informatie over dit initiatief - dat inmiddels is gehonoreerd door de innovatieraad - vind je hier.

Factcheck: presteren boetevrije bibliotheken beter?
Terug naar de eerste vraag. Kunnen we nu zeggen dat boetevrije bibliotheken het beter doen? Het antwoord  zweeft tussen  ja en nee.

Ja, ze presteren beter
Aan de ja-kant is te noemen dat het overgrote deel van lezers inderdaad blij zijn met het wegvallen van de boetes en dat bibliotheken aangeven minder irritatie aan balies ervaren. Ook is het gelukt om meer tijd vrij te spelen voor nieuwe taken. Tot slot is het interessant de ledentallen te gaan volgen. Kennen boetevrije bibliotheken inderdaad minder afhakers?  Er zijn lichte signalen voor. De toekomst moet het uitwijzen.

Nee, je kunt nog niet zeggen dat ze beter presteren
Wie naar uitleencijfers kijkt moet constateren dat boetevrij niet zorgt voor meer uitleningen. Leden vinden boetevrij wel prettig maar doen niet drie boeken extra in hun tas.  Hoewel we hierboven zeggen dat het ledental wellicht stijgt, is dat resultaat nog wel heel dun en ook nog niet voor elke bibliotheek zichtbaar.

Of boetevrije bibliotheken beter presenteren hangt ervan af welk doel u nastreeft. De doelen die de deelnemende boetevrije bibliotheken zichzelf stelden, zijn inderdaad gehaald (tevredenheid leden, minder handelingen waardoor meer tijd voor programmatische inzet). Wie denkt dat boetevrij een deus ex machina is voor ledentallen en uitleningen kan vooralsnog beter iets anders verzinnen.

Dank aan Paul Adels (Theek5), Ingrid Fest en Lizet Bekkers (Bibliotheek Eindhoven), Alian Spelde en Jacqueline Roelofs (Biblionet Groningen) en Inge de Haas (Bibliotheek Rivierenland) voor de informatie die zij beschikbaar stelden.

Boetebarometer: ruim 45% van Nederland kent een vorm van boetevrij lenen

Veel leners herkennen de irritatie: je bent net te laat met het terugbrengen van je boek en hebt een (kleine) boete. Je  was gewoon net te laat met terugbrengen. Je snapt de boete maar vervelend is het wel. Ook kent elke bibliotheek wel een verhaal waarbij de ouders een abonnement van een kind opzeggen omdat deze een paar keer een (flinke) boete heeft gehad door het te laat terugbrengen van boeken. Maar even niet meer lenen, is dan de gedachte.

Steeds meer bibliotheken schaffen de boetes geheel of gedeeltelijk af. Al een tijdje volg ik de boetevrije bibliotheken en afgelopen maand maakte ik een nieuw overzicht.

Bijna helft van de Nederlanders kan kiezen uit een vorm van boetevrij
Ruim 46% van de inwoners van Nederland kan kiezen uit een vorm van boetevrij lenen.

Daar zitten wel een paar 'smaken' in. Op de eerste plaats zijn er bibliotheken die volledig boetevrij zijn. Welke abonnementsvorm je ook hebt, niemand hoeft te-laat-geld te betalen. Deze bibliotheken zijn groen gekleurd in het landkaartje.

Daarnaast heb je bibliotheken die slechts een deel van hun leden geen boete laten betalen. Grofweg zitten daar nog twee mogelijkheden bij: 1) bibliotheken die een topabonnement hebben waarbij tegen extra betaling geen te-laat-geld hoeft te worden betaald en 2) bibliotheken die kinderen geen boete laten betalen. Uiteraard is er ook nog een combinatie van die twee mogelijk. Deze bibliotheken/gemeenten zijn oranje gekleurd in het kaartje.

Forse groei
Doordat ik de bibliotheken al een tijdje volg kan ik ondertussen ook laten zien aan welke opmars de boetevrije bibliotheek bezig is. In 2017 kon 34%  van de inwoners gebruik maken van enige vorm van boetevrij, in 2019 is dit al gestegen tot 46%. Een fikse stijging van ruim 30% in twee jaar tijd.

In het overzicht zie je dat procentueel meer gemeenten dan stichtingen een vorm van boetevrij hebben ingevoerd. Dat duidt erop dat in de regel meer grote stichtingen - die werken voor meer gemeenten - boetevrij hebben ingevoerd dan kleinere stichtingen die voor minder gemeenten werken.  Een directe verklaring heb ik hier niet voor.

Welke bibliotheken zijn er zoal bij gekomen? De stijging van volledig boetevrije bibliotheken zit in het noorden van het land. Na Groningen is nu ook bijna heel Friesland boetevrij. Noord-Fryslan beet daar al eerder het spits af en veel andere clusters hebben het voorbeeld gevolgd. Dbieb in Leeuwarden en omgeving is daar de laatste  nog zonder enige vorm van boetevrij. Van  de andere provincies werd Altena in Noord-Brabant volledig boetevrij.

Daarnaast volgde een hele rits van bibliotheken met een boetevrij plusabonnement. Bibliotheken als Amstelland, Zuid-Kenmerland, Kennemerwaard, Oost Achterhoek, Rijn en Venen, Spijkenisse, Zoetermeer en Idea. In Hoorn, Renkum, Hoeksche Waard en bij de Graafschap bibliotheken hoefden kinderen geen te-laat-geld meer te betalen. Relatief veel groei met plusabonnementen in Noord- en Zuid-Holland.

Opvallend is ook dat alle bibliotheken die ooit begonnen aan boetevrij dit nog steeds handhaven. Men ziet dus geen reden om het terug te draaien.

Achterblijvers bij boetevrij zijn de provincies Zeeland, Drenthe, Overijssel en in mindere mate Limburg.  Volgens hebben Zeeland, Drenthe en Overijssel alledrie een provinciaal tarief en vereist boetevrij dus instemming van alle bibliotheken. In Limburg schijnt Heuvelland in het najaar van 2019 met een vorm van boetevrij te willen starten. Dan zal het programma dat nu de landkaart maakt ook Zuid-Limburg mee gaan nemen.

De opkomst van de boetevrije bibliotheek sinds 2014
In 2009 schreef ik voor het eerst over de mogelijkheid dat een bibliotheek zonder boetes mogelijk moest zijn. Op 1 april 2012 was het Biblioplus (Boxmeer en omgeving) de eerste bibliotheek die bij wijze van pilot startte met een boetevrije bibliotheek. De pilot werd in 2013 grondig geëvalueerd waarna het blijvertje werd in deze bibliotheek. Op 1 januari 2014 startte de Bibliotheek Rivierenland - net voor het aflopen van de pilot bij Biblioplus - met boetevrij lenen in alle vestigingen. En daarmee waren de eerste schapen over de dam. In het najaar van 2016 volgde de eerste complete provincie die volledig boetevrij werd. Dat was de provincie Groningen. 

In november 2017 schreef ik een rapport over de boetevrije bibliotheek. Daarin constateerden we dat het niet de 'rijkste' bibliotheken waren die het invoerden en dat de bibliotheken die startten met volledig boetevrij een doelstelling hadden om 1) het lenen aangenamer te maken voor leden, 2) leden beter vast te houden en 3) om minder tijd en aandacht kwijt te zijn aan dit onderdeel en meer ruimte te maken voor programma's van de bibliotheek. Toen werd geconstateerd dat doel 1 en 3 goed gehaald werden maar dat het tweede doel (leden vasthouden) nog niet goed te meten was. Als ik tijd en ruimte vind de komende tijd wil ik wel eens kijken of ik ook daar een update van kan maken.

Boetevrij is een blijvertje...
Voor nu: boetevrij blijkt een blijvertje en stijgt fors. En het lijkt een win-win voor zowel lezers als bibliotheek.

Blij met boetevrij? Grootschalig onderzoek in Groningen

In december 2016 waren de bibliotheken in Groningen de eerste bibliotheken die als hele provincie overstapten op de boetevrije bibliotheek. Wat deed men in Groningen? Men ging van vijftien verschillende abonnementen naar één abonnement:

• dat boetevrij is
• een leentijd kent van vier weken
• waar je 25 stuks media tegelijk mee mag hebben
• waarvan het tarief € 48,- is
• dat je per maand kunt betalen
• dat verlengen niet meer nodig is
• dat je vijf materialen tegelijk mag reserveren en 
• dat de e-books erbij in zitten.

Onlangs kwam uitgebreid onderzoek beschikbaar naar de invoering van de boetevrije bibliotheek.  Ik loop samen met u de resultaten eens even langs.

Boetevrije leners zeggen meer te lenen

Hierboven ziet u wat volwassen leners in Groningen zeggen dat het boetevrije abonnement met ze doet. Zoals u ziet geeft ruimt 20% van  de leners aan dat ze meer gaan lenen door het boetevrije abonnement en ruim 60% zegt dat men de boeken langer in huis houdt. Overigens beide feiten zijn alleen gemeten als opgave door de leden zelf. Er is niet naar het werkelijke gedrag gekeken. Men kan dus het gevoel hebben dat men meer is gaan lenen en het langer in huis houdt.

De vraag over reserveren is opgenomen in de vragenlijst omdat het aantal reserveringen  gelimiteerd is naar vijf openstaande reserveringen. Ook het verlengen is afgeschaft in Groningen . Daarover later meer.

85% van de leden zegt nog even vaak of vaker naar de bibliotheek te komen, ongeveer 15% geeft aan dat men minder vaak komt.

Wat betreft kosten zegt 75% niet duurder uit te zijn dan in de vorige situatie. Men is in Groningen van vijftien! abonnementssoorten naar één abonnementssoort gegaan. Voor nagenoeg alle abonnementen betekende dit  een verhoging van de contributie. Uiteraard moet je hierbij nog rekening houden met het gemiddelde boetebedrag dat leners per jaar betalen. Dat is ongeveer € 3,- per lener.  Leners ervaren die prijsverhoging dus maar in zeer beperkte mate.

Kinderen lezen meer!
Mooi is dat het onderzoek zich ook speciaal richt op kinderen. Iets wat nog wel eens vergeten wordt. Bij kinderen zien we ongeveer soortgelijke uitkomsten.

35% van de kinderen zegt meer te lezen door het boetevrije abonnement en 72% zegt boeken langer in huis te houden. Deze cijfers liggen een flink stukje hoger dan bij volwassenen. Ook hier geldt: dit is de opgave van de kinderen zelf en hoeft dus niet het daadwerkelijke gedrag te zijn.  20% van de kinderen geeft aan minder vaak in de bibliotheek te komen door het nieuwe abonnement.

Tevredenheid
Zoals je hierboven al kunt zien is er grote tevredenheid onder de Groningers over het nieuwe abonnement. Met geeft het een 7,8. Een prima cijfer!

Ook heeft men leners gevraagd of men nieuwe abonnement beter vindt dan het oude abonnement. Bij volwassenen geeft 54,5% aan dat men het beter vindt dan het oude. Bij de jeugd is dat 70%. Gevraagd naar de reden naar wat er goed is in het oude e nieuwe abonnement worden onderstaande redenen gegeven.

Als iets goeds van het oude abonnement werd met name de mogelijkheid tot verlengen genoemd. Tja, is verlengen nog nodig bij een boetevrij abonnement, kun je afvragen? Bij de goede punten van het nieuwe abonnement wordt namelijk genoemd dat verlengen niet meer nodig is. Te lang in huis houden, levert namelijk toch geen boete op. Die vraag zou je dus lachend kunnen wegwuiven maar er zit een klein addertje onder het gras. Wie namelijk kan verlengen kan het moment uitstellen waarop de bibliotheek het uitgeleende materiaal toch weer terugvraagt. Navraag van mijn kant levert echter op dat het moment dat door de bibliotheken het boek nu weer wordt opgevraagd bij een lener hetzelfde moment is dat men vroeger maximaal kon verlengen.
.
Sommige leners vertrouwen de andere leners niet
Ook vinden de leners die het oude abonnement beter vonden dat er toch een prikkel moet zijn om boeken terug te brengen. Het is wel grappig dat de groep die zegt dat boeken verlengd moeten kunnen worden, tegelijkertijd zegt dat er een prikkel moet zijn om terug te brengen. Blijkbaar leeft er bij een deel van de leners zelf ook een diep gevoel dat uitleningen gewoon goed geregistreerd moeten zijn en dat je niet 'te laat' moet zijn. Met andere woorden: men vertrouwt elkaar als lener niet helemaal en vindt dat er vooral voor 'die ander' natuurlijk wel regels moeten zijn, want anders loopt het in het honderd.

En loopt het in het honderd?

Hebben die leners gelijk? Wordt er inderdaad niks meer teruggebracht waardoor de actualiteit van de collectie of de keuze binnen de collectie zou verminderen? Nee, is het antwoord. Ook dat is onderzocht. Ook een jaar na invoering ervaart men dat de actualiteit van de collectie en  keuze binnen de collectie ruim voldoende is.

De prijs/kwaliteit van het abonnement wordt door velen als zeer gunstig ervaren.



Lid zijn, lid blijven en lid worden

Groningen heeft ook onderzocht of leden volgend jaar de intentie hebben om lid te blijven. Dit levert mooie cijfers op. 98,3% van de volwassenen blijft lid. Helaas weten we niet wat dit cijfer vorig jaar was. Zou interessant zijn om te weten.  En interessant om te volgen of inderdaad 98,3% lid blijft.

Groningen volgt een twee-stappen-strategie: 1) eerst bestaande leden over naar boetevrij en 2) daarna nieuwe leden werven. Het ledenaantal is het afgelopen jaar dan ook niet gestegen maar minder gedaald dan verwacht.  Gezien de tevredenheid van de bestaande leden, ligt een grote ledenwerfactie dan ook voor de hand. Het onderzoek laat zien dat men een goed verhaal heeft waar veel Groningers blij van worden. Die ledenwerfactie gaat dan ook nu van start. Dat doet men overigens met bijgaande filmpje. Wellicht ook een aardig idee voor andere bibliotheken.

Complimenten aan Groningen
Ik ben bijzonder content met het onderzoek van de Groningse bibliotheken. In het afgelopen jaar namen we ze al mee in het onderzoek in het kader van Route2020. Toen constateerden we nog dat er na de pilot bij BiblioPlus in 2014 er eigenlijk geen goed onderzoek meer is geweest onder  gebruikers bij boetevrije bibliotheken. Biblionet vult die leemte goed in met hun onderzoek.

Het enige minpuntje dat je kunt maken bij hun onderzoek is dat een 0-meting soms ontbreekt: soms zou je willen weten hoe gebruikers dachten over iets voordat het ingevoerd werd. Om het vervolgens na de invoering nog eens te vragen. Maar goed, er valt altijd wat te wensen. En verder is het aardig om in het vervolgtraject ook weer eens te kijken wat er gebeurt met de ledenaantallen.

Maar voor nu hulde aan onze Groningse collega’s!Groningen komt met een mooi onderzoek en het is mooi voorbeeld voor andere bibliotheken die het ingevoerd hebben of die invoering overwegen.

Voor wie het hele onderzoek wil zien, moet hier even klikken, er is ook een mooie infographic van het onderzoek. Die vindt u hier.

Vlaams artikel over boetevrij
Ter afsluiting verwijs ik nog even naar een artikel dat ik schreef voor META, het Vlaamse bibliotheektijdschrift met een samenvatting van ons onderzoek van vorig jaar. Wie hier klikt, komt daar op uit.

De update van de boete-barometer
En nu ik toch bezig ben…. Ik ga binnenkort weer een nieuw overzicht maken van de boetebarometer. De laatste update is van juni 2017. Bent u na die periode boetevrij geworden, laat het mij dan weten!

Voor nu: snel dat mooie rapport van Groningen lezen!

Leren van de dappere boetevrije bibliotheken...

Deze zomer werd ik benaderd door Paul Adels van de Bibliotheek Rotterdam en Guido de Gans van Bibliotheek Rivierenland. Beiden spelen een actieve rol in het traject Route2020 van de Vereniging van Openbare Bibliotheken. Hun vraag was ik of ik hen wilde helpen met een onderzoek naar boetevrije bibliotheken.

Van 0% naar 35% van alle inwoners in acht jaar tijd
Ik maakte een klein vreugdesprongetje toen ik het hoorde. Want het is een onderwerp waar ik exact 8 jaar geleden over begon te schrijven: een boetevrije bibliotheek zou best eens mogelijk kunnen zijn. Twee jaar later trok Ton van Duren als projectleider bij BiblioPlus de stoute schoenen aan en pakte de handschoen op. In twee vestigingen, Boxmeer en Wanrooij, werd een experiment gedaan met boetevrij. Het experiment slaagde en  eindigde begin 2014 gingen alle vestigingen van BiblioPlus over naar boetevrij. Ook Rivierenland was inmiddels een begonnen met alle vestigingen boetevrij. En daarna ging het hard. Inmiddels kennen meer dan 20% van alle bibliotheekstichtingen een of andere vorm van boetevrij en beslaan deze stichtingen zo'n 35% van alle inwoners en gemeenten. Boetevrij is daarmee een fenomeen geworden dat niet meer weggaat.

Presentatie van het rapport
Veel bibliotheken vragen zich dan nu ook af: moet ik ook geen boetevrije bibliotheek worden? Waarom eigenlijk en hoe? Op die vragen zou een onderzoek antwoord moeten geven. En dus ging ik samen met Paul en Guido op onderzoek uit. En gisteren op de conferentie van Route2020 presenteerden we de uitkomsten in een drietal interactieve sessies.

Onderzoek
In het onderzoek zijn drie zeer verschillende bibliotheekorganisaties onderzocht die zijn overgegaan op volledig boetevrij: Rivierenland, Eindhoven en de bibliotheken in de provincie Groningen. Naast allerlei praktische tips over hoe boetevrij ingevoerd kan worden was het met name een eye-opener hoe elk van de drie bibliotheken boetevrij hadden ingepast als randvoorwaarde om te komen tot een maatschappelijke en educatieve bibliotheek.

Elk van de organisaties heeft te kampen gehad met flinke bezuinigingen op vaak al niet erg ruime budgetten. Niet gelijk de ideale voedingsbodem om ook nog eens een deel van de gebruikersinkomsten te gaan schrappen. Toch zal deze schaarste juist hebben bijgedragen aan het vinden van onconventionele oplossingen om toch te kunnen investeren in een innovatieve en brede bibliotheek.

Visie op boetevrij

Want boetevrij wordt in eerste aanleg ingezet om bestaande leners prettiger te laten lenen. Voor de leners prettig en het blijkt dat angsten als 'materialen komen niet meer terug'   of 'we kunnen de inkomsten niet missen' in het geheel niet uitkomen.

Maar achterliggend aan boetevrij is dat het leidt tot een drastische reductie van kashandelingen in bibliotheken. Dit leidt tot minder inzet van personeel voor deze taken en meer personeel dat kan worden ingezet in nieuwe programma's als bibliotheek op school  en basisvaardigheden. Bij deze verschuiving wordt ook vaak gekeken of in vestigingen verder invoering van zelfbediening kan plaatsvinden of dat er samen met partners of vrijwilligers tot ruimere openstelling kan worden overgegaan.

Iemand vertelde mij ooit dat hij dat boetevrij maar niets vond. Hij vond dat bibliotheken vooral bezig moesten zijn met die nieuwe taken. Dat boetevrij vond hij toch vooral iets van de 'oude bibliotheek'. Die oude bibliotheek heeft overigens nog steeds bijna 4 miljoen leden en kent ruim 70 miljoen uitleningen dus zomaar daar mee stoppen lijkt me niet de beste strategie. Maar dat we steeds meer energie zullen steken in nieuwe taken lijkt me evident. En de boetevrije bibliotheek kan u - binnen dit bredere kader - helpen om daar juist ruimte voor te maken.

Download het rapport
Geïnteresseerd geworden? Dan kun u op innovatiebieb.nl het hele rapport downloaden en de resultaten nog een rustig teruglezen. Ook de interviews met de gedreven bibliotheekmensen vindt u daarin terug en ik krijg daar zelf elke keer als ik het teruglees weer energie van.

Acht jaar geleden dachten we nog dat we nooit van boetes af zouden komen. En vandaag denken veel bibliotheken erover na. Misschien kenmerkt dat ook wel de bijzonder tijd waar bibliotheken op dit moment in acteren.

Veel leesplezier!

Breng dat boek terug of sterf!

'Breng dat boek terug of sterf!'. Is dat niet wat te heftig? Zijn kwartjes en dubbeltjes boete niet voldoende? En kan het niet helemaal zonder die boetes? Dat boetes diep in het DNA van de bibliotheek zitten bewijst bovenstaande plaat.

De plaat komt uit de laatste bladzijde van 'Der naturen bloeme' dat in bezit is van de British Library. Met de hand is op de laatste bladzijde er later in  middelnederlands bij gezet dat degene die dit boek leende zwoer  bij het kruis dat ze dit boek zou terugbrengen en dat men anders haar leven mocht nemen.

Als ik het goed lees staat er zoiets als:

Bij het kruis dat hier staat
Doe ik een dure eed
....
Dat ik dit boek zal weder geve
Of het gebied mijn leven

Dat het een dame was die het boek leende is  te halen uit de onderstaande afzender die eindigt met 'heifmoeder'.

Een bijzondere uitlening dus. Ik stel me zo voor dat ik aan een gemiddelde bibliotheekbezoeker dit ook eens ga vragen: 'Prima dat u dit leent, maar als u het niet terug brengt, kost het uw leven. Akkoord?' Nou, de kinderboekenweek met het thema 'gruwelijk eng' zit er net op. Maar dit had er prima in gepast.

Het boek dat geleend werd is overigens rond 1270 geschreven door Jacob van Maerlant en is een planten- en dierenencyclopedie. De uitlening zou van de viertiende of vijftiende eeuw zijn.  Meer informatie over het boek en de bijzondere uitlening vind je op het blog van de Britisch Library.

Boetebarometer juni 2017 : 34% van Nederland leent boetevrij (op één of andere manier)!

Laatste update: 3 juni  2017

Op 9 januari 2017 publiceerde ik voor het eerst een overzicht over boetevrije bibliotheken. Ik besloot toen om een boetebarometer van Nederland bij te houden en die regelmatig te updaten. Onlangs belde het Algemeen Dagblad voor een artikel. Een goede reden om de update maar eens te maken.

Actuele stand
Op dit moment kent 34% van de inwoners een vorm van boetevrij lenen. Deze inwoners zitten bij 35% van de gemeenten en bij 21% van de bibliotheekstichtingen. Daaruit valt af te leiden dat er meer grote bibliotheekstichtingen boetevrij zijn dan kleine.

Wie echter kijkt naar wie geheel boetevrij is en wie gedeeltelijk, ziet weer een omgekeerd beeld: het zijn vooral de kleine stichtingen die geheel boetevrij worden terwijl de hele grote (vooralsnog) gedeeltelijk boetevrij zijn.

Verder is te zien op de landkaart dat een aantal provincies die een gezamenlijk abonnementenbeleid voert nog relatief achter blijft: Drenthe, Overijssel en Zeeland. Maar zodra deze overstappen op boetevrij zal dit dus ook met een hele provincie tegelijk zijn.  Groningen is daar een positieve uitzondering.

In 2022 laatste boete in bibliotheken?
Hoe lang zou het duren voor alle bibliotheken de boetes hebben afgeschaft. In 2013 was het BiblioPlus die een pilot deed en 2014 waren BiblioPlus en de bibliotheek Rivierenland de eerste twee bibliotheken. In drie jaar tijd is meer dan 30% van de bibliotheken overgegaan op een vorm van boetevrij lenen waarvan mijn schatting is dat de helft hiervan in het laatste jaar is overgegaan. Zo'n 15% van de bibliotheken stapt dus nu elk jaar over naar boetevrij. Als we nu op 35% zitten hebben we dus nog zo'n vijf jaar te gaan met dit tempo. Lijkt mee een reële schatting.

Verschillen ten opzichte van januari 2017
Meestal voeren bibliotheken abonnementswijzigingen door per 1 januari van het jaar. Ten opzichte van de update van januari heb ik nog drie wijzigingen ontdekt. De bibliotheek Theek 5 (Oosterhout en omgeving),  de Bibliotheek Lek en IJssel (m.u.v. gemeente Houten) en de Rozet Arnhem. Deze laatste was per 1 januari al over maar die had ik gewoon gemist.

Opmerkingen, wijzigingen, 
Een fout is in dit soort overzichten zo gemaakt. Mocht u die zien of mocht wijzigingen of opmerkingen willen doorgeven dan kun je die aan mij doorgeven: mark.deckers-at-rijnbrink.nl of via het opmerkingenveld onder dit bericht.

Wie interesse heeft in mijn actuele excel-bestand met alle onderzoeksgegevens kan deze ook bij mij opvragen.

De actuele boetebarometer van bibliotheken

Laatste update: 11 januari 2017

Op 9 januari 2017 publiceerde ik voor het eerst een overzicht over boetevrije bibliotheken. Dat deed ik op deze plek. Omdat er nogal wijzigingen kwamen na afloop en omdat ik vermoed dat er in de toekomst nog meer volgen, heb ik besloten er maar een dynamische barometer van te maken die je bovenaan in het tabbladen-gedeelte van mijn website ook direct terug kunt vinden.

De boetebarometer geeft de actuele situatie aan bij Nederlandse bibliotheken als het gaat om boetevrije abonnementen. Daarbij wordt in de landkaart onderscheid gemaakt tussen geheel boetevrij of gedeeltelijk boetevrij (alleen kinderen bijvoorbeeld of alleen 'top'-abonnementen).

Opmerkingen, wijzigingen, 
Een fout is in dit soort overzichten zo gemaakt. Mocht u die zien of mocht wijzigingen of opmerkingen willen doorgeven dan kun je die aan mij doorgeven: mark.deckers-at-rijnbrink.nl of via het opmerkingenveld onder dit bericht.

Wie interesse heeft in mijn actuele excel-bestand met alle onderzoeksgegevens kan deze ook bij mij opvragen.

Klik hier voor een directe link naar bovenstaande afbeelding.

Inwoners, stichtingen en gemeenten die boetevrij zijn

Boetevrij per provincie

In dit overzicht wordt het percentage inwoners per provincie weergegeven dat gebruik kan maken van een boetevrij abonnement. Daarbij is onderscheid gemaakt tussen volledig boetevrij of gedeeltelijk boetevrij.

De boetevrije bibliotheek rukt op: 26% van alle Nederlanders is nooit meer te laat!

Na de eerste publicatie op 9 januari kreeg ik van verschillende bibliotheken nog een update. Er zijn vooral bibliotheken bij gekomen met een top-abonnement dat boete vrij is. De  uitkomsten zijn op 10 januari aangepast.

De boetevrije bibliotheek is aan een onstuitbare opmars bezig. Ruim 26% van alle Nederlanders woont in een gemeente waar een geheel of gedeeltelijke boetevrije bibliotheek. Dat kan geconcludeerd worden na een inventarisatie die ik afgelopen week maakte en waar ik na een weekendje knutselen ook bovenstaande kaart van had.

De groene gebieden zijn gemeenten waar elk lid bibliotheek boetevrij kan lenen. De oranje gebieden laten gemeenten zien waar leden alleen met een zogenaamd pluspakket of alleen kinderen nooit meer te-laat-geld hoeven te betalen.

De opkomst van de boetevrije bibliotheek
In 2009 schreef ik voor het eerst over de mogelijkheid dat een bibliotheek zonder boetes mogelijk moest zijn. Op 1 april 2012 was het Biblioplus (Boxmeer en omgeving) de eerste bibliotheek die bij wijze van pilot startte met een boetevrije bibliotheek. De pilot werd in 2013 grondig geëvalueerd waarna het blijvertje werd in deze bibliotheek. Op 1 januari 2014 startte de Bibliotheek Rivierenland - net voor het aflopen van de pilot bij Biblioplus - met boetevrij lenen in alle vestigingen. En daarmee waren de eerste schapen over de dam.

In het najaar van 2016 volgde de eerste complete provincie die volledig boetevrij werd: Groningen! En per 1 januari 2017 hebben opnieuw een aantal bibliotheken de boetes afgeschaft. Een goede tijd dus om maar eens de balans op te maken.


26% van de inwoners, 32% van de gemeenten en 18% van de stichtingen

Wie de lijst met alle bibliotheken doorloopt, ziet dat het vooral stichtingen zijn met relatief kleine gemeenten. Uitzonderingen zijn Eindhoven, Groningen, Rotterdam en Almere waarvan de laatste twee het alleen in een pluspakket aanbieden en niet voor alle leden. Het is echt opvallend dat grote steden hier niet voorop lopen. Hoewel ik hoorde - maar ik weet niet of het waar is - dat Amsterdam ook bezig is met voorbereidingen om boetevrij lenen mogelijk te maken.

Verder kun je stellen dat het gaat om basisbibliotheken zijn die voor relatief veel gemeenten werken. Denk aan Biblionet Groningen, Bibliotheek Rivierenland of Bibliotheek Noord Fryslân. 18% van de stichtingen rekent geen te-laat-geld meer maar zij werken gezamenlijk voor 32% van het aantal gemeenten.

Iemand merkte op dat boetevrij lenen wel gekoppeld is aan het financieringsniveau van de bibliotheken. Met andere woorden: alleen bibliotheken die veel geld per inwoner krijgen zouden dit kunnen doen.  Het lijkt een zeer logische redenering maar op het eerste gezicht lijkt die opmerking niet te kloppen. Bibliotheken die voor kleinere gemeenten werken, kennen in de regel een lagere financiering per inwoner.

Sterk verschil per provincie

Groningen was de eerste provincie die als geheel de boetes vaarwel zei. 100% van de inwoners kan daar gebruik maken van een boetevrije bibliotheek. Ook Flevoland is voor 100% ingevuld, zij het dat het daar alleen gaat om 'top-abonnementen'. Hoewel ze allebei op 100% staan, zullen in Flevoland maar relatief weinig mensen echt 'boetevrij' zijn. Misschien dat ik daar in een volgend blogje nog wat inzicht in kan geven. .

Verder valt op dat  provincies die nu al afspraken hebben over gezamenlijke tarieven in de provincie wat achter lijken te lopen op deze ontwikkeling. Denk dan aan Drenthe, Overijssel en Zeeland. Daar moet met meerdere bibliotheken overeenstemming komen om boetevrij lenen door te voeren. En dat kost natuurlijk extra tijd. Maar ik kan me niet voorstellen dat men daar al niet mee bezig is of dat men op basis van dit onderzoek zich nog eens achter de oren krabt.

Trend?
Bibliotheken gezamenlijk laten komen tot één bibliotheekabonnement is knap ingewikkeld. Maar hier tekent zich toch onvermijdelijk een trend af. Hoewel bibliotheken er ook wel meesters in zijn om weer allerlei varianten te verzinnen. Vooral bij de 'top'-abonnementen zien we allerlei variaties terug.  Een mooie vind ik bijvoorbeeld het pluspakket van de Bibliotheek Zuidoost Fryslân. Daar kent men het 'Comfort'pakket waarbij je de materialen een jaar mag lenen, waarna je het overigens ook weer mag verlengen. Aangezien er toch te-laat-geld wordt gevraagd na een jaar, heb ik deze bibliotheek toch maar buiten beschouwing gelaten. Maar het is ook wel een beetje welke definitie je hanteert. Je zou hem er ook wel onder kunnen laten vallen.

Ingroeien
Verder toont het onderzoek aan dat een bibliotheek kan 'ingroeien' naar boetevrij. Door bijvoorbeeld eerst alleen de 'kinderen' niet meer te laten betalen of door het in het 'duurdere' abonnement te doen. Barneveld en Ede hebben er bijvoorbeeld ervoor gekozen om kinderen als eerste boetevrij te maken. En dat vind ik een mooie gedachte: laat kinderen niet afhaken door boetes.

Voor wie wil beginnen is de evaluatie van Biblioplus een prima aanknopingspunt omdat men veel zaken waar men bang voor was heeft onderzocht: komt het boek wel terug, geven bibliotheekleden de bibliotheek een hoger cijfer hierdoor en neemt het aantal kashandelingen wel echt af? Op al die vragen geeft de pilot antwoord.

Blijft over dat je als bibliotheek er de financiële ruimte voor moet zien te vinden. Boetes zijn naar schatting zo'n 2 a 3% van de begroting van een bibliotheek. Dat is niet niks maar ook geen onmogelijkheid.  Doordat ook steeds vaker inleverattenties worden verstuurd voor het aflopen van de uitleentermijn, lopen deze inkomsten ook nog terug.

Wellicht  is het met het kaartje van Nederland in de hand wel mogelijk om er met uw gemeente over te spreken. Nederland komt langzaam uit de crisis en verkiezingen komen er ook weer aan....En anders is een telefoontje naar een bevriende bibliotheekcollega die het al heeft ingevoerd om eens te vragen hoe zij het financieel rond hebben gekregen misschien wel een goed plan.

In 2009 discussieerden we er met elkaar over. In 2012 durfde BiblioPlus de pilot aan. In 2014 startten BiblioPlus en Rivierenland er volledig mee. Binnen drie jaar na de eerste start heeft 16% van alle inwoners en 20% van alle gemeenten een boetevrije bibliotheek.

Ik neem mijn petje af. Volgend jaar de peiling maar eens herhalen?

Verantwoording van de onderzoeksgegevens
Mijn inventarisatie vond plaats via een oproep via Twitter en Facebook. De gegevens die ik op deze wijze kreeg heb ik verwerkt. Hoewel ik het gevoel heb dat ik een redelijk compleet heb, kan het zijn dat ik bibliotheken niet vermeld heb. Laat het mij weten via het reactieveld of via een e-mail en ik neem ook uw gegevens mee. Als er veel wijzigingen komen, zal ik een update van dit artikel maken. 

Wie het bronbestand van mijn onderzoek wil hebben, kan het hier downloaden.

Reden om geen lid te zijn.... boetes

Mijn tirade tegen boetes in bibliotheken kent u inmiddels. Toch verschijnt dit argument telkens in de top-3 van ergernis en afhaken. Ditmaal in de top-5 van reden om niet lid te zijn van de bibliotheek.

Dit staatje komt uit de mooie infographic van het BiebPanel van Probiblio. Zeker een kijkje waard.

Verder zijn de uitkomsten tussen jong en oud wel aardig. Het zijn vooral de ouderen die de eBooks illegaal weer ergens anders vandaan halen..... Jongeren klagen meer over het gebrek aan tijd en de prijs van het abonnement.

Maar bovenal, gebruik de gegevens om uw beleid te verbeteren.

Alle argumenten voor boetes aan flarden..... met dank aan de helden van BiblioPlus

Boetes. Ik blogde er al vaker over en altijd met twee kampen aan het einde: mensen die vinden dat we de boetes per direct moeten opheffen en mensen die vinden dat we echt niet zonder boetes kunnen.

Beide kampen bedienen zich van aannames. Want een bibliotheek zonder boetes bestond niet.... Tot voor kort. BiblioPlus (de bibliotheek van Boxmeer en omgeving) heeft het afgelopen jaar een uitgebreide pilot gedaan met het uitlenen zonder boetes. Van projectleider Ton van Duren kreeg ik netjes het rapport over de pilot. En om eerlijk te zijn: het schiet (bijna) alle argumenten om boetes te handhaven aan flarden.

Kashandelingen
Eén van de uitkomsten die ik in het oog vond springen was het terugdringen van het aantal kashandelingen. Die bedraagt tussen de 30% en 80%. Dat is een nog wezenlijke besparing op inzet van personeel. Inzet die nu besteed kan worden aan klanten in plaats van aan het tellen van centen.

Tevredenheid
Ongeacht of mensen veel of weinig boetes hadden: een  overgroot deel van de klanten is enthousiast over het afschaffen van de boetes. Tegelijkertijd zie je wel dat er een groep is die neutraal is of zijn mening nog niet heeft gevormd. Ik ben benieuwd hoe die groep er over een jaar over denkt. Ik vermoed dat de herinvoering van boetes vervolgens op bezwaar stuit over de hele linie. Terugdraaien, en herinvoering van boetes lijdt straks tot reacties. Let maar op.

 

Boeken kwijt?

Ook zo'n argument: als we boetes afschaffen krijgen we onze boeken niet meer terug. Ook dat is onderzocht. Een kleine groep mensen geeft aan dat ze boeken inderdaad langer houden. Het overgrote deel brengt ze op tijd terug. Dat heeft BiblioPlus nog weer gestaafd met uitleencijfers en het blijkt inderdaad te kloppen. Vooral het sturen van een inleverherinnering werkt erg goed en vervolgens komen materialen gewoon terug. Leden van bibliotheken zijn in de regel gewoon hele brave burgers.

 

Meer lenen en meer tevredenheid?

Klanten geven in het onderzoek aan dat het afschaffen van boetes het aantrekkelijk maakt om meer te lenen. Tevens is gedurende de pilot de klanttevredenheid gestegen van 8,1 naar 8,2.  In de uitleencijfers is nog niet te zien dat er meer geleend wordt. En dat laat de onderzoekers van Cubiss even in verwarring achter. Gesuggereerd wordt dat dit kan komen door het wegvallen van verlengingen. Dat lijkt mij een plausibele verklaring. In veel bibliotheken is 20% tot 30% van alle uitleningen een verlenging.

 

Het geld

En dan de troefkaart van het kamp dat zegt dat je boetes niet af kunt schaffen: we kunnen het geld niet missen. Daar doet het onderzoek geen uitspraak over. In eerdere stukjes over boetes heb ik hiervan gezegd dat ik een stijging van contributie legitiem zou vinden tegenover het afschaffen van boetes. 

 

Kinderen eerst?

En wat betreft dat geld: het boetes komt voor een deel van kinderen. En eerlijk is eerlijk: er zijn nog steeds kinderen die door hun ouders - na een aantal boetes - het bezoek aan de bibliotheek ontzegd wordt. Dat steekt mij ontzettend. Dus misschien moeten we eens beginnen met de kinderen?

 

Misschien een aantrekkelijke gedachte om bijvoorbeeld samen met scholen eens bij stil te staan?

 

Alle lof!

En op deze plek breng ik ten slotte graag nog alle lof aan Ton van Duren en alle medewerkers van BiblioPlus. Ik vind het helden. Het aandurven om één van de heilige principes van de bibliotheek eens een tijd te wijzigen. Daar is moed voor nodig. Want ga even bij u zelf na: zou u het durven met uw bibliotheek? Precies, dan weet u dus nu dat het ook echt helden zijn.  

 

Vervolgens hebben ze hier heel goed onderzoek naar laten verrichten. Een keurige nulmeting vooraf en keurige éénmeting na afloop. Dat onderzoek kan ik iedereen aanbevelen. Iedereen die graag meer informatie wil verwijs ik graag naar  Ton van Duren. (t.vanduren-at-biblioplus.nl)



Vier waarnemingen en één conclusie bij de eerste boetevrije bibiotheek van Nederland

In de top-3 van bibliotheekergernissen prijkt al jaren het krijgen van een boete bij het te laat terug brengen van je boeken. Een paar keer een flinke boete en je stopt met lenen. De vraag is, kunnen we dat niet klantvriendelijker doen? Ik ben er van overtuigd dat dat kan. En ik was dan ook blij toen ik hoorde dat  op 1 april van dit jaar BiblioPlus mede namens het Brabants Netwerk van Bibliotheken gestart was met twee boetevrije vestigingen. Ik schreef er al eerder over.

Pilot Biblioplus
De pilot bij Biblioplus is een hele zuivere pilot. Alleen de boetes zijn weggenomen en de pilot is ook echt bedoeld om te onderzoeken wat er gebeurt. Dat is dus iets anders dan een campagne waarbij een soort verbeterpakket aan alle klanten wordt voorgelegd.

Ton van Duren - projectleider van BiblioPlus publiceerde deze week wat eerste tussenresultaten. Later heb ik hem ook nog even telefonisch gesproken voor wat achtergrondinformatie.

Tussenresultaten
Ik citeer even uit de eerste resultaten:

De belangrijkste resultaten van het medewerkersonderzoek waren:

• De meningen over de proef zijn zeer verdeeld.
• Medewerkers die in de vestigingen Wanroij en Boxmeer werken, staan positiever ten opzichte van de proef dan andere medewerkers.
• Meest genoemde negatieve consequentie: verlies aan inkomsten.
• Meest genoemde positieve consequentie: verhoging van de klanttevredenheid en imagoverbetering van de deelnemende vestigingen.

De belangrijkste resultaten van het klantenonderzoek waren:

• 979 klanten van Boxmeer en Wanroij hebben aan het onderzoek deelgenomen.
• Leden zijn zeer verdeeld over de proef Boetevrije bibliotheek. 63% staat er (enigszins) positief tegenover. 37% ziet het niet zitten.
• Genoemde voordelen: klantvriendelijker, financieel voordeliger, en een voordeel is dat de drempel wordt verlaagd om (meer) boeken te lenen.
• Genoemde nadelen: boeken zullen vaker en langduriger niet worden ingeleverd.
• 90 procent van de mensen die regelmatig een boete heeft, verwacht de materialen op tijd in te leveren als er een brievenbus zou zijn waar materialen ook buiten openingstijden zouden kunnen worden ingeleverd.

De uitkomsten frappeerden mij een beetje. Met name dat 1/3 van de klanten van de bibliotheek het niet ziet zitten. Ook medewerkers lijken verdeeld te zijn. Het afschaffen van boetes in tijden van bezuiniging lijkt een tegengestelde boodschap te zijn en zowel klanten en medewerkers lijkt daar moeite mee te hebben. Ook vrezen klanten dat een boek waar zij op zitten te wachten niet terug komt.

Resultaten uit Overijssel
Ik heb wat financieel tegenonderzoek gedaan in Overijssel. Ik heb de boete-inkomsten van Deventer, Zwolle en Hengelo van de afgelopen jaren eens op een rijtje gezet. Deventer en Zwolle voerden in repsectievelijk 2009 en 2011 de zogeheten inleverattendering door. Een inleverattendering is een mailtje dat je krijgt als je uitleentermijn bijna verstreken is en met de mogelijkheid om eenvoudig te verlengen. Daarnaast verhoogde Deventer de uitleentermijn van vier naar zes weken. Bij beide bibliotheken zie je in dat jaar een sterke knik naar beneden. Het doorvoeren van de inleverattendering betekent een vermindering van boete-inkomsten van ongeveer 25%. In Hengelo gebeurde in die periode niet iets bijzonders. Maar ook daar zie je een licht dalende trend. Dit ondanks het feit dat het aantal uitleningen bij elk van deze bibliotheken in deze periode sterk steeg. Die dalende trend is te wijten aan het feit dat mensen steeds makkelijker hun boeken kunnen verlengen en zelf die weg ook vinden.

Verder heeft de Bibliotheek Deventer destijds onderzoek gedaan naar het terugbrenggedrag van klanten bij het verruimen van de uitleentermijn naar zes weken. Mijn eigen angst was ook dat klanten daardoor de materialen veel later terug zouden brengen. Dat bleek niet het geval te zijn. Het merendeel van de materiaal bleef gewoon na vier weken terug komen.

Wat kunnen we nu al leren?
Als ik deze uitkomsten achter elkaar leg, kom ik tot vier waarnemingen.

Waarneming 1: Klanten hebben een hekel aan boetes
Niemand betaalt graag boete. En op het moment dat je moet betalen, ben je accuut voor het afschaffen van die boete. Elke maatregel om boete te voorkomen wordt om die reden toegejuicht.

Waarneming 2: Klanten snappen de boetes
Tegelijkertijd laat de pilot iets anders zien. Klanten snappen de reden waarom ooit boetes zijn ingesteld: namelijk boeken op tijd terug krijgen en snel laten rouleren onder lezers. Het laten wegvallen van boetes doet klanten beseffen dat die boeken dus misschien niet snel terug komen. En ook denken bibliotheekgebruikers dat het wegvallen van boetes het belonen van slecht gedrag is.

Waarneming 3: Wie boetes laat wegvallen moet naar een ander model
Bij BiblioPlus is sprake van een hele 'schone' pilot. Dat wil zeggen dat er verder niets verandert maar ook dat de maatregel geen deel uitmaakt van een groter geheel.

Het alleen laten wegvallen van boetes is niet de oplossing. Er moet meer gebeuren. Bijvoorbeeld: het laten wegvallen van boetes maar een regel invoeren dat je niet meer dan tien materialen in huis mag hebben. Als je het elfde boek wilt lenen, moet er eerst één terug. Online DVD-verhuurders werkten lang op die manier. En verder is het afschaffen van boetes een serviceverbetering die je wat mij betreft mag doorberekenen in de contributie.

Waarneming 4: Inleverattendering als tussenstap
De inleverattendering kun je zien als tussenstap in het afschaffen van de boetes. Klanten wennen er aan om hun materialen te blijven registreren en de bibliotheek laat de afhankelijkheid van boete-inkomsten dalen.

Voorlopige conclusie: Het verhaal over je dienstverlening
Duidelijk is voor mij dat je met een inleverattendering of het afschaffen van boetes je dienstverlening goed kunt verbeteren. Maar het kan geen maatregel op zich zijn. Zo maar afschaffen snapt ons trouwe lid niet zo maar. De maatregel moet passen in je verhaal over dienstverlening. Het verhaal over hoe we alles steeds makkelijker maken. Steeds minder drempels en steeds meer plezier. Het verlagen of zelfs wegnemen van boetes past daar prima in. En voor betere diensten hebben onze gebruikers best een iets hoger bedrag over.

Ik blijf van mening dat onze boetes eigenlijk een overbodig fenomeen zijn. En hulde voor de helden van BiblioPlus om dit zo uit te testen! En hulde voor elke bibliotheek die op dit moment al een inleverattendering stuurt! U kunt zich voorstellen wat er op mijn verlanglijstje in Hengelo staat.