Alle leden zijn gelijk, maar sommige zijn meer gelijk dan andere... 4 kanttekeningen bij de discussie over digitaal lidmaatschap

'All animals are equal but some animals are more equal than others'. Een beroemde zin uit George Orwell's 'Animal farm'. Eén van de dunste boekjes die je voor je lijst Engels mocht lezen. En om met Orwell te spreken: Alle bibliotheekleden zijn gelijk, maar sommige zijn meer gelijk dan andere...

Vandaag ga ik u laten zien dat het ene bibliotheeklid het andere bibliotheeklid niet is. Wie denkt dat bibliotheken er voor iedereen zijn, komt bedrogen uit. In de afgelopen tijd is er veel discussie of digitale klanten rechtstreeks lid mogen worden bij de Koninklijke Bibliotheek. De minister vindt van wel (tenminste als we de brieven mogen geloven) en een deel van de openbare bibliotheken vindt van niet. Ondertussen startte de Bibliotheek Rivierenland haar eigen e-reader-abbonnement en kreeg hiermee kritiek van de minister. Een kleine loopgravenoorlog is het gevolg.

Nu kan ik mij beide kanten van die discussie voorstellen. Laat daarover geen misverstand bestaan. En dat staat dan nog weer los van wie er juridisch gelijk heeft.

De kwestie is zelfs zodanig ingewikkeld dat de VOB twee verkenners op pad stuurt om het zaakje eens goed te onderzoeken. Alle reden om die verkenners een handje te helpen.

De vraag is echter: maken wij ons over de juiste zaken druk? Ik doe dat met vier kanttekeningen om die discussie eens in wat breder perspectief te plaatsen.

Kanttekening 1: Landelijk inschrijven kan allang
Mijn eerste kanttekening is dat er een bibliotheek is waar men allang landelijk lid kan worden en waar nog nooit een openbare bibliotheek over heeft geklaagd. Sterker nog, bibliotheken lijken deze leden eigenlijk liever niet te hebben.

Ik roep even in herinnering het jaar 2006. In dat jaar ondersteunde ik de VOB bij het operationeel plan 'Zicht op Samenwerking'. Het plan ging over de herstructurering van het blindenbibliotheekwerk. Bij het loket Aangepast Lezen zijn landelijk volgens mij zo'n 30.000 leden ingeschreven. Hebben we ooit iemand gehoord die vond dat al die leden bij de lokale bibliotheek ingeschreven moesten worden? Ik niet. Toch ligt daar wel een kans.

Belangrijk kenmerk bij die herstructurering was dan ook dat openbare bibliotheken veel vaker slechtzienden en dyslectici zouden kunnen ondersteunen. De groep waar naar verwachting lokale bibliotheken iets voor zouden kunnen betekenen zou een veelvoud van die 30.000 zijn. Op landelijk niveau kwam er startsubsidie beschikbaar voor zowel PSO's als lokale bibliotheken. Een aantal jaren was hier een bedrag voor beschikbaar van enkele tonnen per jaar.

In veel bibliotheken kwamen collecties Aangepast Lezen met Daisy-ROM's en instructie over de dienstverlening van het loket Aangepast Lezen.

Toen ik in 2013 de bibliotheken in Gelderland ondersteunde met Centraal Collectioneren maakte ik een rondje langs alle deelnemende bibliotheken om samen met hen hun collectieprofiel op te stellen. Ik constateerde toen dat van de 90 vestigingen die ik toen bekeek er nog een handjevol was die actief aanschaften op Daisy-ROM's. De doodsteek voor die aanschaf was de harde eis om gebruikers te registreren als 'leesgehandicapte' in de bibliotheeksystemen. Dit leidde tot te veel administratieve rompslomp waarna veel bibliotheken stopten met activiteiten op dit vlak.

Zo ziet u maar: alle leden zijn gelijk maar sommige zijn meer gelijk dan andere... Of positiever gesteld: er is al wat ervaring met een combinatie tussen lokaal en landelijk. Maar er is ook al wat leergeld betaald. Hou het dus simpel voor iedereen.

Kanttekening 2: Ieder voor zich?
De actie van de Bibliotheek Rivierenland is wel een begrijpelijke en misschien ook wel juist gestart  door de hele discussie over het digitale lidmaatschap. Als deze discussie er toe leidt dat we als Nederlandse bibliotheken hier meer tempo in gaan maken dan is de actie al geslaagd. Want laten we wel wezen, wat Rivierenland nu aanbiedt kon echt al een tijdje langer.

Er dreigt echter één gevaar: wordt het ieder voor zich? Gaan we ieder apart onze voorwaarden bepalen en de prijs? En gaan we dan concurreren met elkaar? Hebben we straks 159 digitale abonnementen en roven we elkaars digitale leden weg? Of trek je samen op, doe je samen aan marketing en zet je iets weg met alle bibliotheken gezamenlijk?

Ik denk dat ik uw antwoord wel weet.

Kanttekening 3: Waar zijn de kinderen?
Er is echter een groep waar ik me nog veel meer zorgen over maak. En dat zijn de kinderen. De jeugdleden die meer dan de helft van ons actieve ledenbestand uit maken. Waar zijn die eigenlijk in die hele discussie rond het digitale lidmaatschap?

Want op elke basisschool leuren wij nu met schoolbibliotheken. We investeren grote bedragen in fysieke collecties maar valt ook hier niet veel meer te verdienen door digitalisering? Waar is die collectie van 1.500 boeken die elke basisschool (met lidmaatschap van de bibliotheek) mag gebruiken. En uiteraard moet die collectie betaalt worden uit het landelijk budget. Sterker nog: daar is bij de behandeling van de bibliotheekwet nog een  amendement over aangenomen. Het zou gratis worden voor kinderen. Wat zou het u schelen als u niet meer in fysieke boeken voor schoolbibliotheken hoefde te investeren?

Of hebben wij stiekem op landelijk niveau toch liever volwassenen dan kinderen? En waarom eigenlijk? Alle leden zijn gelijk maar sommige zijn meer gelijk dan andere?

Kanttekening 4: Wat is het verdienmodel?
Verdienmodellen.... het is een populair woord tegenwoordig. De vraag is echter of leden nog een verdienmodel zijn. Niet omdat betalende leden stapje voor stapje minder worden. Dat zou heel defensief zijn. Maar ik zie wel dat er steeds meer burgers meewerken om die bibliotheek mogelijk te maken. En of die nu vrijwilligers heten of participerende burgers maakt mij ook niet zoveel uit. En wat denkt u: vragen we al die participerende burgers en vrijwilligers om ook nog eens betalend lid te worden of betalen zij die contributie in natura?

Met het onderzoek naar de waarde van samenwerken in de bibliotheek in Deventer lieten we zien dat er meer te 'verdienen' is met samenwerking dan met krampachtige ledenwerving.

Mijn conclusie is dat wie nog een paar centen zoekt, beter kan investeren in samenwerking dan in een gevecht over waar leden ingeschreven horen te staan.

Conclusie: geen tijd voor een loopgravenoorlog
Ik heb de wijsheid niet in pacht maar ik zie wel dat een loopgravenoorlog over digitaal lidmaatschap tot niks leidt. En dat terwijl er gezamenlijk nog zoveel werk te doen is. Op landelijk niveau kun je je afvragen of je niet veel harder op een collectie kinderboeken voor Bibliotheek op School moet inzetten. Daar is aan alle kanten winst te halen. Iets minder investeren in fysieke boeken levert voor de lokale bibliotheek gelijk een financieel voordeel op.

Lokale bibliotheken moeten zich afvragen of het klassieke contributiemodel op lange termijn wel houdbaar is. Ik denk dat inzetten op een steviger basis met participerende burgers in combinatie met een opdracht van gemeenten rond het sociaal domein meer vruchten afwerpt dan nog een ledenwerfcampagne.

Wie het digitaal lidmaatschap blijft bekijken los van alle andere werk dat we ook nog te doen hebben, zal in de loopgraven blijven zitten. Wie gaat kijken waar win-win mogelijk is, ziet nog vele gebieden braak. Wie zo kijkt, ziet dat we helemaal geen tijd hebben voor die loopgravenoorlog. Dus hup, uit die schuttersputjes en volle kracht vooruit! De samenleving wacht op ons.

Ik wens de verkenners van de VOB veel succes.

Edward - 'Street Librarian'

Dit is Edward. Edward werkt als bibliothecaris in Tanzania. Zijn bibliotheek bestaat niet uit vier muren met boeken erin. Zijn bibliotheek is de straat. Gewapend met zijn kennis en een aantal laptops trekt hij rond. Zijn doel: bestrijden van armoede door mensen kennis te geven.

Edward noemt zichzelf 'Street librarian'. Ik vind het een mooie titel.

Nederland en Tanzania zijn natuurlijk een wereld van verschil. Maar zijn wij niet evenzeer op zoek naar laaggeletterden, naar mensen die niet goed overweg kunnen met een computer, naar mensen die hulp nodig hebben met het zoeken naar werk? Mensen die de basisvaardigheden van onze samenleving nog niet helemaal onder de knie hebben?  Mensen die we met een klein beetje hulp, meer perspectief kunnen geven in hun leven?

Misschien moeten wij ook wel veel meer de straat op en hebben ook wij een flink aantal 'Street librarians' nodig.

Met dank aan Jos Debeij voor de attendering.

Het Geluid van Boeken... Het bibliotheekgebouw als muziekinstrument

Mijn vakantie zit erop. Het gewone leven begint weer. Mijn laatste vakantiedag besteedde ik met een dagje vrijwilligerswerk. De theatergroep Bot gaat een nieuwe productie maken in de serie 'Het Geluid van...' Dit keer in de oude bibliotheek van Doetinchem.

De teaser van deze productie vind je hierboven. In de serie 'Het Geluid van...' worden altijd panden gebruikt als muziekinstrument. Panden die zich in de 'tussentijd' bevinden. Hun oude functie is eruit maar de ziel van het pand is nog steeds niet verdwenen. En die ziel laat men met muziektheater nog één keer tot leven komen.

Eerder speelden ze in de oude kassen, een oude ambachtsschool, een oude boerderij, een oude silo, een oud koelhuis en nog veel mee. Een mooi beeld geeft  bovenstaande filmpje van Omroep Gelderland over de productie rond Boerderij IJzerman.

De bibliotheek in Doetinchem is een jaren '70 pand. Open en bruin. Gebouwd in de tijd waarin de verzorgingsstaat in volle opbouw was, de samenleving maakbaar en sociale mobiliteit snel groeide.

En dat is natuurlijk voor een bibliotheek een prachtig gegeven. Hoeveel mensen leenden hier geen boeken, hoeveel passies voor schrijvers of onderwerpen zijn hier niet tot stand gekomen en hoeveel mensen zijn niet gevormd door wat ze hier hebben gelezen, beluisterd of gezien.

Tegelijkertijd is veel veranderd. De bibliotheek van de jaren '70 bestaat niet meer. Sommige mensen kijken met weemoed achterom. Anderen zien gouden kansen voor de toekomst. Beiden kunnen bestaan. Nou ja, een prachtig thema om mooie liedjes bij te maken.

De bibliotheek is echter helemaal leeg. Hun vraag was of het mogelijk was om een paar duizend boeken ergens vandaan te toveren. Die vraag kreeg ik twee dagen voordat ik op vakantie ging. Via twitter stelde ik de vraag en gelukkig vond ik een vriendelijke bibliotheek die in één van de magazijnen nog veel materiaal had staan. dus toch ik een dag met de jongste dochter en een bus van eigen Rijnbrink naar Friesland. Het werd een heuse roadtrip.

Ondertussen kwamen uit onze eigen organisatie ook nog materialen beschikbaar. Alles bij elkaar iets van 5.000 tot 6.000 afgeschreven boeken die ingezet zullen worden bij deze theaterproductie.

Voor mij weer een bevestiging hoe je uit het niets met veel hulp weer iets kunt creëren. Dank aan al die mensen die geholpen hebben!

Wie er naar toe wil: de voorstelling zal zijn van 17 tot 20 september. Bestellen kan hier. Vorige edities waren snel uitverkocht dus wees er snel bij!

De bibliotheeksystemen zijn dood! Leve het bibliotheeksysteem! (tenminste... in Vlaanderen) : deel 4, slot en driepuntenplan voor Nederland

De afgelopen dinsdag bivakkeerde ik een dagdeel in Brussel, in het  het hoofdkwartier van het Vlaams bibliotheekwerk.  Johan Mijs en Peter de Keyser van Bibnet hebben mij collegiaal uit de doeken gedaan hoe alles is gelopen rondom het onderzoek 'Haalbaarheidsstudie consolidatie bibliotheeksystemen'. Waarvoor dank heren.

Provincies als sturende kracht, bestuurlijke hervorming als vliegwiel
Wat mij helder werd is dat in Vlaanderen de provincies samen met Bibnet het initiatief hebben genomen om dit onderzoek uit te voeren. Voor de goede orde: in Vlaanderen kent men geen PSO's maar zijn een deel van de taken die PSO's uitvoeren ondergebracht bij provincies.

Echter nadat het onderzoek begonnen was, kwam de Vlaamse minister met een stevige bestuurlijke hervorming die het aantal taken van provincies drastisch gaat terugbrengen. Het bibliotheekwerk hoort daar ook bij. Het onderzoek was hierbij een geluk bij een ongeluk.  De uitkomsten vallen dan ook prima in te passen in het Vlaamse beleid. .

Premie op samenwerking

Bibnet hoopt zelf dat er nog een soort stimulans komt voor samenwerken. Er was al een financiële stimulans om aan te sluiten bij het provinciale systeem en de Bibliotheekportalen catalogus die nu draait in 275 bibliotheken. Nu lijkt er ook een stimulans te komen op regionale samenwerking, regiobibliotheken zeg maar. Dat lijkt me inderdaad een aantrekkelijke gedachte. Zeker als je weet dat je het aantal koppelingen - en dus kosten - hier flink mee kunt beperken. 

Eén jaar bouwen, drie jaar implementeren
Maar het grote voordeel dat Johan en Peter zien in deze ontwikkeling is die van versnelling van innovatie. Met hun eigen woorden: 'we kunnen nu één jaar bouwen en daarna hebben we drie jaar nodig voor implementatie.  Dat is te langzaam. Het tempo van implementatie moet flink omhoog'. Ik denk dat dat zeer herkenbaar is voor Nederland. Landelijk is men net gestart met de uitrol van de NBC+  en daar drie jaar voor uittrekken lijkt nog een optimistische planning. Dus ook bij ons zou het tempo danig omhoog kunnen.

En daarmee eindigen we de inhoudelijke bespreking. Rest de vraag: Wat zouden we in Nederland kunnen?

Ik geef u een driepuntenplan.

Punt 1: PSO's 'Kraak het Vlaamse plan!'
PSO's zijn in Nederland het equivalent van de provinciale systemen in Vlaanderen. In Nederland werken PSO's eendrachtig samen en hebben ze ook een mooi ICT-platform waar contactpersonen van de Digitale Bibliotheek elkaar ontmoeten. Ik zou zeggen: Zet daar het Vlaamse onderzoek maar eens flink op de agenda, nodig de jongens en meisjes van Bibnet en M&I maar uit en kraak het Vlaamse plan.

Misschien is het Vlaamse plan een voorbeeld. En zo niet, dan scherpt het in ieder geval de gedachte wat dan wel voor Nederland interessant zou kunnen zijn.

Bedenk echter wel: in Vlaanderen komt een systeem voor 6 miljoen inwoners. Leg mij uit waarom dat ook niet gelijk voor Nederland zou kunnen werken? Als we dat doen worden we een speler op internationaal niveau. Worden onderhandelingsposities dan niet in één keer veel sterker?

Dus bespreken maar daarna toch vooral aan de slag.

Punt 2: KB 'verbind lokaal, provinciaal en landelijk in de roadmap'
Voor de KB zou ik zeggen dat het interessant wordt om aan te schuiven bij de tafel van PSO's als daar de Vlamingen komen vertellen. Want de ontwikkeling die PSO's wellicht kiezen zou naadloos kunnen worden ingevlochten in de  roadmap die de KB voor het land gaat maken. Dit gaat gebeuren met zogeheten gesprekstafels. En daarmee ontstaat ook in Nederland een momentum om grote stappen te maken in de versnipperde ICT.

En voor de KB geldt natuurlijk: zorg voor een vervolg op het Pleiade-rapport maar neem dan gelijk de uitkomsten van het Vlaamse rapport mee. En zorg vooral dat dit onderzoek aansluit bij de stappen van de PSO's.

Punt 3: Overheden 'Zet een premie op samenwerking'
De ICT wordt een stuk overzichtelijker met minder systemen. Ik denk dat als we landelijk gaan kijken wat alle bibliotheken en de KB samen betalen aan onderlinge koppelingen, dat we schrikken van het bedrag. Daar valt winst te behalen met minder systemen. Daar hebben overheden die als opdrachtgever gelden zeker invloed op. Zij kunnen samenwerking belonen met een eenmalige premie.

En samenwerking gaat uiteraard niet alleen over systemen maar ook over harmonsatie van processen, dienstverlening en tarieven. Kijk, en dan zitten we weer midden in de Nederlandse discussie over de Nationale BibliotheekPas.  Ik zou zeggen: zet op alle bestuurslagen een premie op samenwerking. Misschien een mooi agendapunt als de drie bestuurslagen toch een keer moeten bijpraten over bibliotheekwerk.

En met die drie punten, sluit ik een blogreeks af waar ik Johan en Peter van Bibnet bedank voor hun input en Karin Zwiggelaar van M&I voor de nodige correcties en aanvullingen. U hebt huiswerk en voor mij breekt bijna de vakantie aan. Het is weer goed verdeeld.

Foto: Eduardo Arcos

Een tekenfilm over bibliotheekwerk

Ooit waren bibliotheken poorten tot kennis en informatie... En tegenwoordig? Kijk maar eens naar dit filmpje. Het geeft een mooi beeld van wat werken in de bibliotheek tegenwoordig is. Het is gemaakt door de Stichting Bibliotheekwerk. Ik moest het even nakijken maar deze stichting is twee jaar geleden in het leven geroepen om als zogeheten A&O-fonds voor onze branche aan de slag te gaan.

Een A&O-fonds is er al voor veel sectoren en zorgt voor de juiste ontwikkeling van personeel in een sector. Dit kunnen ze doen door mobiliteit te bevorderen, de juiste communicatie en beeldvorming over de branche of door gezamenlijke scholingsprogramma's.

De bibliotheeksystemen zijn dood! Leve het bibliotheeksysteem! (tenminste... in Vlaanderen) : deel 3

Vandaag gaan we het eens hebben over hoe men nu in Vlaanderen verder gaat. Want ik hoor u denken: leuk zo'n rapport, maar gaan ze er ook echt wat mee doen? Dat lijkt zeker het geval te zijn. Het rapport geeft een planning van wat er de komende jaren moet gebeuren. Die ziet u hierboven. Aangezien het de Vlaamse overheid is die aan zet is - en niet de vijf provincies - kan besluitvorming relatief eenvoudig. Draagvlak kon nog wel eens een ander vraagstuk zijn maar daar kom ik nog op terug.

Medio 2019 operationeel
Als je bovenstaande planning volgt zou er eind 2016 een aanbesteding hebben kunnen plaatsvinden voor één bibliotheeksysteem in Vlaanderen. Het document 'deelrapport fase4: Uitwerking meest haalbare scenario' geeft hiervoor al een aardige aanzet. Zo is hier bijvoorbeeld in terug te vinden wat allemaal beschreven moet worden om de aanbesteding in gang te zetten (het zogenaamde lastenboek). Voor migratie wordt anderhalf jaar uitgetrokken, waarna in 2019 de reguliere beheerfase zou kunnen starten.

Voorbereidingsfase?
Parallel aan de aanbestedingsfase zit ook de voorbereiding. Voor mij is nog wel een vraag of in die voorbereidingsfase ook niet flinken stappen moeten worden gezet in het uniformeren van onderstaande processen.

Hoewel de besluitvorming voor de aanschaf van een systeem wel op centraal niveau genomen kan worden is bovenstaande uniformering iets waar vele bibliotheken een mening over zullen hebben en die flink veel extra tijd kunnen vragen. Kijk maar naar het traject voor de Natonale BibliotheekPas in Nederland.

Het rapport schrijft bijvoorbeeld over de uniformering van het lenersbestand:

Door consolidatie van de lenersadministratie ontstaat er één Vlaams lenersbestand. Indien gewenst zal geregeld moeten zijn dat de bibliotheken in eerste instantie alleen hun eigen leden zien. Het eengemaakt lenersbestand biedt in principe mogelijkheden de dienstverlening aan het publiek buiten de grenzen van de eigen bibliotheek aan te bieden, bijvoorbeeld door gastgebruik (lenen in andere bibliotheek). Verschillen in reglementen tussen de gemeenten maken dat echter voorlopig nog lastig te realiseren, tenzij zij daar afspraken over gemaakt hebben. Ook de verschillende soorten passen belemmeren het gebruik van de diensten van een andere dan de eigen bibliotheek. Op termijn zou de lenersadministratie zo ingericht kunnen worden dat een lener diensten kan gebruiken van:

• één bibliotheek (waar hij ingeschreven is);
• een cluster van bibliotheken (die onderlinge afspraken hebben);
• alle bibliotheken (als dat zo zou afgesproken worden).

Het lijkt er dus op dat men kiest voor een getrapte en groeiende vorm van samenwerking en dus niet voor een afgedwongen landelijk samenwerkingsmodel.

Nieuwe rol voor Bibnet
Het rapport staat ook goed stil bij de nieuwe verhoudingen die ontstaan doordat er een landelijk systeem komt. Het rapport geeft aan dat

'wanneer de Vlaamse overheid de provinciale bevoegdheden overneemt deze dan bij deze overdracht ook moet zorgen voor het eigenaarschap en de operationele continuïteit van de provinciale systemen en hun beheerteams die dan nog een tijdje moeten blijven werken, Vervolgens zal gewerkt moeten worden aan een centrale beheerorganisatie voor het nieuwe Vlaamse bibliotheeksysteem waarin het logisch lijkt die vanuit de huidige provinciale teams te laten ontstaan.'

Vanuit de provinciale teams wordt dus organisch een nieuw team geformeerd. In de haalbaarheidsstudie zelf wordt gemeld dat bovenstaande nog een flink opdracht voor Bibnet zal zijn. Hierbij zal het van het uiterste belang zijn dat de afstand tussen Bibnet en de lokale bibliotheken kort is en de inzet ransparant en dienstbaar.

Een ander deel van het succes van de migratie zal zijn hoe men omgaat met het verschil tussen 'innovatieve' bibliotheken en 'volgende' bibliotheken. Met name de innovatieve bibliotheken zouden het beklemmend kunnen vinden om in (nog) grotere systemen te komen en daardoor minder vrijheid te hebben voor vernieuwing. Dit wil men oplossen door nadrukkelijk (extra) ruimte te maken voor experimenten en vernieuwing, juist ook met die voorlopers.

Een ontmoeting met Bibnet
Naar verwachting volgen er nog één of twee blogjes over dit rapport. Ondertussen heb ik een afspraak met Bibnet en zal ik ze deze week treffen in Brussel en praten we bij. Mijn doel daarbij is om vooral ook te spiegelen met de Nederlandse situatie. Want dat we een indrukwekkend rapport te pakken hebben, dat mag nu al wel duidelijk zijn.

Kleine jongen

Het is middernacht als ik aankom in de stad waar ik zal overnachten. Eind van een mooie warme avond met een etentje met fijne mensen. Zo'n zeldzaam moment waarin het goede leven gevangen wordt.

Ik parkeer mijn auto en moet een eindje lopen. In het donker voor mij lopen een moeder en haar zoon. De jongen is een jaar of 10. De moeder heeft iets in haar hand. Eerst denk ik dat het een kopje koffie is. Maar ze zwalkt een beetje. Niet veel maar net genoeg om te verraden wat er aan de hand is.

De jongen vraagt aan zijn moeder: 'mama, je wordt toch niet dronken?' De moeder ontkent. In de twee minuten die ik achter ze loop, hoor ik meer ellende dan me lief is.

Ik sla af, zij gaan rechtdoor. De jongen pakt de hand van zijn moeder en verdwijnt met haar  in de nacht. 

Foto: Anthony Jauneaud