De Staat van het Onderwijs 2025 voor bibliotheken in vier grafieken

Je zal maar minister van Onderwijs zijn, dacht ik na het lezen van de Staat van het Onderwijs 2025.  De Staat van het Onderwijs is eigenlijk het jaarlijkse schoolrapport over het hele onderwijs. Want tjonge, wat een opgave heeft dat onderwijs! En dat bedoel ik niet negatief. Ik bedoel dat dat onderwijs zo ontzettend veel moet doen en ook nog in heel veel varianten moet bestaan. Ik neem bij voorbaat mijn petje af voor die hele sector inclusief de bestuurders die de lijnen mogen uitzetten. 

Maar ok, daar houden de complimenten ook op. Want ja, er ligt voor dat onderwijs nog een flink aantal opgaven. Overigens is de inspectie - die de Staat van Onderwijs opstelt - milder dan voorgaande jaren over het handelen van het onderwijs. Kregen scholen in vorige rapporten nog wel flink ervan langs, nu is er waardering voor de resultaten die zijn bereikt, terwijl ook helder is dat er nog veel te doen is. Het satirisch programma 'Even tot hier' maakte er zelfs een lied over deze aanpak.  

En omdat bibliotheken steeds vaker samenwerken met het onderwijs in de Bibliotheek op school is het toch goed om dit soort rapporten te volgen. Ik las het voor u en pikte er vier grafieken uit waarvan het handig is dat u ze als bibliotheekdirecteur of onderwijsspecialist ze eens gezien hebt. Uw onderwijspartner kan in ieder geval de indruk krijgen dat u de sector toch redelijk op de voet volgt met deze grafieken. Dus doe er uw voordeel mee. 

Grafiek 1: Het lijkt best goed te gaan met taal en lezen

De eerste grafiek is bovenstaande over taal, lezen en rekenen. Basisvaardigheden is een belangrijk onderwerp in het rapport. Maar bij de grafiek is wel wat ondertiteling bij nodig. Ik neem u even mee. Het basisonderwijs moet ervoor zorgen dat leerlingen het 1F-niveau halen. Dat is het meest fundamentele niveau als het gaat om lezen en schrijven. 99% van de leerlingen haalt dat ook in het reguliere basisonderwijs (bo) als het gaat om lezen. De percentages bij het speciaal basisonderwijs (sbo) en speciaal onderwijs (so) liggen gezien de extra opgave in dit type onderwijs logischerwijs lager.  

Het 2F-niveau wordt gezien als basisniveau om in te stromen op vmbo-t, havo en vwo. Ook hier zien we dat dat bij lezen best goed lukt in het reguliere basisonderwijs. 75% behaalt bij lezen ook dat niveau. 

In die zin is er bij rekenen en taalverzorging meer werk aan de winkel. Maar dan kijken we toch te oppervlakkig. 

Grafiek 2: Want kwetsbare groepen blijven achter

Deze grafiek geeft de uitsplitsing van bovenstaande tabel. Hier wordt alleen gekeken naar de leerlingen die het schooladvies Praktijkonderwijs (Pro) of Vmbo-basis (Vmbo-b) krijgen. Van de 164.479 leerlingen in het reguliere basisonderwijs die we in de eerste tabel hadden, blijven er nu nog 3.622 over. Het gaat hier dus over de kinderen die het meeste moeite hebben met leren en ja, ook met lezen. 

Hier zien we dat 55% van de kinderen  die Praktijkonderwijs geadviseerd krijgen, het 1F-niveau niet halen bij taalverzorging en 35% van de leerlingen die Vmbo-b geadviseerd krijgen.  Voor lezen liggen de percentages met 30% en 12% wel wat lager. Nu gaat het hier om een kleine groep die aan de onderkant van het schooladvies zitten maar wie verder zou kijken naar bijvoorbeeld Vmbo-kader en Vmbo-gt dat we ook dan nog altijd redelijke hoge percentages zie van kinderen die met een te laag taal of leesniveau doorstromen. Met andere woorden: er is een grote spreiding tussen leerlingen in de de resultaten. 

Hoewel in de breedte scholen dus goed scoren is er een smaldeel waar het echt niet zo goed mee gaat. En dat is ook wat de inspectie zelf constateert. Die conclusie geef ik u aan het eind. Want eerst kijken we we nog naar het Voortgezet Onderwijs.

 

Grafiek 3: De onderbouw van het VO leest steeds slechter 

Als u dit artikel leest op een mobiel - grote kans - dan is dit waarschijnlijk een slecht leesbare grafiek. Maar het toont de gemiddelde leesvaardigheid door de jaren heen in de verschillende onderwijsvormen. Maar wat u zeker kunt zien: de weg leidt naar beneden. Waar de inspectie door veranderde toetsvorm geen vergelijking door de jaren kan maken bij het basisonderwijs, is dat wel mogelijk in het voortgezet onderwijs. En dan zie je toch een zorgelijk beeld. In een paar jaar tijd daalt het leesniveau met zeker een leerjaar. 

Ik geef u ook even de ambtelijke tekst van de inspectie bij deze grafiek: 

'De conclusie uit het peilingsonderzoek dat leerlingen in vmbo-g/t, havo en vwo functioneren op het niveau dat past bij de schoolsoort is positief. Maar tegelijkertijd constateren we dat die vaardigheid in elk geval sinds 2018 afneemt. Dat blijkt onder meer uit gegevens uit het leerlingvolgsysteem van Cito voor het vo (figuur 2.2.2b) (Seton et al., 2024). Die laten zien dat de leesvaardigheid van de leerlingen in de onderbouw al sinds het schooljaar 2018-2019 daalt. Datzelfde geldt voor de woordenschat van de leerlingen. Ook in internationaal onderzoek (PISA) onder 15-jarigen werd een afname geconstateerd van de leesvaardigheid in vergelijking met 2015 en 2018 (Meelissen et al., 2023). De PISAtoets meet meer dan de Nederlandse toetsen hogere-ordeleesvaardigheden, zoals het reflecteren op en het evalueren van teksten. Nederlandse leerlingen presteren juist in die vaardigheden internationaal gezien slechter.'

Het is fijn dat de inspectie constateert dat het niveau voldoet voor de onderwijssoort. Maar wie de daling tussen 2018/2019 tot 2023/2024 ziet, die kan ook constateren dat wat in 2018/2019 nog het startniveau was in leerjaar 1, dat dat in nu soms dicht bij het eindniveau zit in leerjaar 3. Met andere woorden: ondertussen moet je in leerjaar 1 dus nu eigenlijk het programma van groep 8 van de basisschool draaien... 

En aan de bovenkant van de onderwijspiramide kan men wellicht wel met een paar woorden minder in het vocabulaire maar aan de onderkant is iets missen in de woordenschat of taalvaardigheid natuurlijk sneller een belemmering. En dat brengt ons dan ook bij de conclusie van de inspectie.  

Conclusie inspectie: Kwetsbare groepen leerlingen lopen grote kans op laaggeletterdheid

En die conclusie op van de inspectie op dit vlak luidt dan ook: 

'We maken ons zorgen over de beperkte groei in taalvaardigheid van leerlingen die vanuit het bo en speciaal basisonderwijs (sbo) met een leesvaardigheidsniveau onder 1F naar het vo gaan. In alle lagen van het reguliere vo dalen de taalvaardigheidsniveaus in de onderbouw. Deze zijn vooral te laag in vmbo-b en vmbo-k. Zeker deze opleidingen moeten zorgen voor uitstekend taalonderwijs zodat leerlingen voldoende taalvaardig kunnen starten in het mbo op niveau 2. Ook is het van groot belang dat het praktijkonderwijs (pro) blijft streven naar 1F voor hun leerlingen. Op deze manier is niveau 2F voor leerlingen aan het eind van het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) op niveau 2 haalbaar. Dit niveau is absoluut noodzakelijk om in de maatschappij te kunnen functioneren of om door te kunnen stromen naar hogere mbo-niveaus met betere kansen op de arbeidsmarkt. Het risico op laaggeletterdheid wordt daarmee aanzienlijk verminderd. Toch verlaat een groot aantal studenten het mbo zonder het niveau 2F lezen en luisteren te beheersen. De groep laaggeletterden in onze samenleving is nog altijd te groot. Daarom moet goed taalvaardigheidsonderwijs in het funderend onderwijs en het mbo een prioriteit blijven.'

Een paar jaar geleden schreef de inspectie bij soortgelijke uitkomsten nog dat scholen die binnen een paar jaar op orde moesten hebben. Nu wordt iets diplomatieker gezegd dat het een prioriteit moet blijven. Maar de insteek is hetzelfde: niet achterover leunen maar hard aan het werk met zijn allen! Niet alleen als scholen, ook als bibliotheken. Het zijn beleidsteksten die goed passen bij alle investeringen die we als bibliotheeksector nu doen in de Bibliotheek op school. Ook dit rapport is weer een onderbouwing dat hier inspanningen nodig blijven en dat - naast een samenwerking met alle basisscholen en speciaal onderwijs - juist ook dat Vmbo erg belangrijk is. En dat sluit aan bij de impulsregelingen die nu actief zijn. 

Dus hup, aan de slag! Doe er uw voordeel mee zou ik zeggen.

Maar eh....

Ja?

Je zou toch vier grafieken doen?

Oja. Daar komt ie.

Grafiek 4: Boeken, handelperspectief en burgerschap 

Ja, ook dit grafiekje zal op uw mobiel nog niet al te best te lezen zijn. Maar het geeft aan wat thema's zijn rond sociale veiligheid in scholen en waar scholen vaak niet goed in weten te handelen. Het gaat dan om thema's als pesten op social media, (offline) pesten, discriminatie, polarisatie en nog zo wat  thema's. 

Scholen weten vaak niet goed hoe te handelen, blijkt uit het onderzoek van de inspectie. Ik zie hier gelijk een lijst in van thema's die tegenwoordig met regelmaat in kinderboeken en young adult literatuur voorkomen. Boeken moeten op dit vlak zeker wat kunnen betekenen. Ik zeg niet dat je pesten oplost met boeken maar ik ben er wel van overtuigd dat verhalen en boeken zeker wat kunnen betekenen in de bewustwording van kinderen. En wellicht worden thema's op die manier wel beter bespreekbaar. 

Het bijzondere is dat de inspectie in het rapport ook burgerschap als thema noemt waar beter invulling aan gegeven moet worden. Volgens mij liggen beide onderwerpen in elkaars verlengde en kun je met boeken en praten over boeken juist op deze thema's veel met elkaar doen. 

Nou, ook dat lijkt me dus een grafiekje om als bibliotheek even in je achterzak te steken. 

Grafieken in de rugzak en aan de slag

De inspectie heeft zijn goede werk weer gedaan. Ik benijd ze niet. Eerst zijn ze niet streng genoeg en nu wordt weer gezegd dat ze te soft zijn. Nou, u en ik weten dat er op al die plekken in het onderwijs gewoon knetterhard gewerkt wordt. En u en ik weten ook dat bibliotheken met leesplezier kunnen bijdragen aan de grote opgave die er ligt. 

Het is fijn dat het ministerie dat ook ziet en met stimuleringsbijdragen hier tot 2026 op inzet. Het wachten is natuurlijk nog op de structurele financiering voor bibliotheken op dit vlak. Maar wie de opgave ziet en de goede inzet van bibliotheken, moet toch hoop hebben dat ook dat binnenkort wel een keer aan de orde is. 

Tot die tijd: deze grafieken in de rugzak en hop: aan het werk! 

Kom op met dat leesoffensief! En waarom het volgende PISA-rapport weer meer laaggeletterde jongeren laat zien.

De afgelopen week verscheen rapport 'De staat van het onderwijs 2022' dat de onderwijsinspectie opstelt. Een lijvig rapport van 214 pagina's dat voor een groot deel gaat over lezen en schrijven. Het woordje 'bibliotheek' of 'bibliotheken' komt overigens niet voor in dit rapport. Een gemiste kans? Ik denk het wel. Ik neem u mee door de resultaten. En de eindconclusie is opnieuw: Waar blijft dat leesoffensief?

Op de eerste plaats: het onderwijs heeft een zware opgave. Ik heb een mateloos respect voor leraren in welke onderwijsvorm dan ook. Men heeft een zware last op de schouders. Het onderwijs in Nederland stelt zichzelf  namelijk het volgende ten doel: 

• Elke leerling en student verlaat het onderwijs geletterd en gecijferd.

• Elke leerling en student kent zichzelf en heeft geleerd zelfstandig keuzes te maken.

• Elke leerling en student draagt bij aan sociale samenhang in de samenleving.

• Elke leerling en student slaagt in het vervolgonderwijs en op de arbeidsmarkt.

• Elke leerling en student krijgt gelijke kansen en een passend aanbod.

Nergens in het onderwijs halen we het gevraagde niveau

Om die doelstellingen te meten worden per onderdeel referentieniveaus opgesteld. Voor lezen zijn dat niveaus als 1F, 2F, 3F en 4F. Je hebt ze vast wel eens gehoord. Elke schooltype heeft een doelstelling op die referentieniveaus. Hierboven zie je de score per onderwijstype. 

Daar vallen wel een paar zaken bij op. Op de eerste plaats, veel schooltypen kunnen niet aangeven of ze de doelstelling halen. En lees even mee hoe dat komt:

"Tot enkele jaren terug werd het jaarlijkse beeld van de prestaties op stelselniveau in het primair onderwijs gebaseerd op de referentieniveaus zoals gemeten in de eindtoets. Echter, sinds de komst van meerdere toetsaanbieders in 2015 is er sprake van diversiteit in de eindtoetsen en hun normering. Het is nog niet gelukt om te komen tot vergelijkbaarheid. Dit betekent dat er geen actueel landelijk zicht is op wat leerlingen aan het einde van de basisschool kunnen op het terrein van lezen, taalverzorging en rekenen. Vanaf schooljaar 2017/2018 ontbreekt jaarlijkse informatie over het aandeel basisschoolleerlingen dat de referentieniveaus heeft gehaald. Voor de andere sectoren is dit landelijk zicht op de referentieniveaus bij uitstroom er nooit geweest (zie figuur 2)." 

Daar waar wel zicht is op de referentieniveaus zie je dat nergens de doelstelling wordt gehaald. Het onderwijs haalt dus, waar het bekend is,  nergens het niveau dat men zichzelf als doelstelling geeft als het gaat om taal- en leesvaardigheid. En als je er zo door heen kijkt, zie je dus ook dat waar geen gegevens bekend zijn ook niet aan de doelstelling voldaan kan zijn. Een achterstand in het basisonderwijs wordt niet meer ingelopen op het voortgezet onderwijs. 

En dat is al voor de vijfde keer zo

Nu kunt u denken. Ach, het was corona en we moeten wat coulanter zijn. Maar in haar presentatie is Alida Oppers, de hoofdinspecteur van de onderwijsinspectie snoeihard. Want het ligt niet aan corona. Het is al voor de vijfde keer op rij dat de prestaties dalen. Jaar naar jaar. En het hardst daalt de leesvaardigheid. In de toelichting prijst ze dan ook vooral de veerkracht van de leerlingen de afgelopen crisisjaren en pas een hele tijd later prijst ze het onderwijs.

Kijk ook nog even naar onderstaande staatje en zie hoe snel het aantal leerlingen op of onder 1F-niveau oploopt. 

Wie deze cijfers ziet, weet nu dus al dat Nederland het in het volgende PISA-rapport niet beter zal scoren. Voor de goede orde: toen schreeuwden we moord en brand dat 24% van de 15-jarigen in het voorportaal van de laaggeletterdheid zat. In de volgende rapportage is dat dus nóg meer...

Zien lezen, doet lezen

Waarom is de hoofdinspecteur zo zuinig met complimenten? Dat komt omdat ze aangeeft dat er een gereedschapskist bestaat die vol zit met bewezen interventies. Het kan echt anders... En daar zijn ook voorbeelden van. Alida Oppers volgt de lijn die we eerder zagen bij het rapport van de Universiteit Leiden in de Tweede Kamer: het onderwijs weet wat er moet gebeuren maar legt te weinig prioriteit. Ook Eliane Segers, wetenschappelijk specialist op het gebied van lezen verkondigde dit ook zaterdag bij de Taalstaat. En het allerbelangrijkste is het voorbeeldgedrag van de omgeving: van leraren maar ook van ouders. Als leraren zelf niet meer lezen of als je dat leesgedrag niet bij ouders, broers, zussen of vrienden ziet, dan wordt het vechten tegen de bierkaai. Ik geef direct toe: er is nog een hoop theorie omheen maar heel veel draait om leeskilometers. Lezen, lezen, lezen. 

Veranderen kan

 Alida Oppers geeft in haar presentatie daarbij aan dat de omgeving van het onderwijs daar veel invloed op heeft. Ze haalt voorbeelden uit Zweden en Ierland aan waar op nationaal niveau plannen gemaakt zijn om de leesvaardigheid te verbeteren. Versterking van de kracht van leraren en inzet van de directe omgeving zoals ouders, zijn kernpunten die ze aanhaalt. In Zweden wordt bijvoorbeeld gewerkt met expert-leraren op het gebied van lezen. Een supercombinatie van leraar en leesconsulent zeg maar. 

Maar ook binnen Nederland haalt ze aan dat scholen veel beter kunnen presteren. Vooral als ze onder druk gezet worden door de onderwijsinspectie met een kwalificatie 'onvoldoende'. Met voorbeelden uit Vlaardingen en Eindhoven laat ze zien dat dit echt binnen een paar jaar mogelijk is. 

Frank Kalshoven in de Volkskrant zegt dan ook dat de inspectie dus vooral ook strenger moet worden in het onderwijs. Pas als de inspectie een label 'onvoldoende' plakt, lijken scholen pas echt de urgentie te voelen. De politiek moet goed voor het onderwijs zorgen maar mag de eisen dus ook best opschroeven langs die weg. 

Masterplan Basisvaardigheden

Minister Wiersma zal binnenkort met een masterplan basisvaardigheden komen om de resultaten te verbeteren. In de beleidsreactie op de Staat van het Onderwijs schrijft hij aan de Tweede Kamer:

"Het kabinet wil de onderwijskwaliteit versterken en de basis op orde krijgen, en komt daarom op korte termijn onder meer met een masterplan basisvaardigheden. We willen met iedereen in het onderwijs aan de slag om ervoor te zorgen dat de resultaten op taal, rekenen/wiskunde, burgerschap en digitale geletterdheid aantoonbaar verbeteren. Op zeer korte termijn werken we samen met het onderwijsveld plannen uit, zodat ze werkbaar zijn voor de praktijk en de gewenste kwaliteit leveren. Hierbij zal in elk geval aandacht zijn voor beter gebruik van bewezen effectieve methodes, aansluiting tussen de school en de omgeving om de school."

Het refrein van dit lied luidt: Kom op met dat leesoffensief! 

Alle alarmbellen gaan weer af en iedereen is weer wakker. Er is een gereedschapskist met bewezen interventies. En daarvan is de belangrijkste: Lezen, lezen, lezen. En zien lezen, doet lezen. Maak leeskilometers! Zorg voor plezier in lezen.... Het kan. En help leraren om dat mogelijk te maken.

Beste minister, bibliotheken doen graag mee en zijn leesexpert. Geef ze een plek in dat masterplan, zorg voor de bibliotheek op elke school en een enthousiaste leesconsulent met een mooi (en bewezen) programma. 

Kom dus door met dat leesoffensief! 

Of zoals de inspectie het zelf iets bedaarder stelt:

Onvoldoende toerusting op deze punten veroorzaakt niet alleen persoonlijk leed in iemands leven, de optelsom ervan is een groeiende groep Nederlanders die niet mee kan doen, zich buitengesloten voelt of het eigen leven moeilijk op orde krijgt. Dat veroorzaakt ook veel schade voor de kwaliteit van onze samenleving - we zijn daar nu al dagelijks getuige van. Voldoende toerusting bieden, dat is de kernfunctie van het onderwijs.

En lezen is daarbij essentieel. Het refrein van dit lied luidt (allen): Kom op met dat leesoffensief!