Posts tonen met het label kulturhus. Alle posts tonen
Posts tonen met het label kulturhus. Alle posts tonen

zondag 10 juli 2022

Waar een deur dicht gaat, gaat een raam open : over failliete bibliotheken en een zorgplicht voor gemeenten

Verdriet en vreugde liggen soms angstig dicht bij elkaar. Een paar dagen voordat mijn jongste dochter geboren werd, verloor een goede collega haar echtgenoot. Ik condoleerde haar met het verlies, zij feliciteerde mij met mijn dochter. Elk jaar sta ik daar bij stil als mijn jongste dochter jarig is. En ik weet zeker dat zij dat in omgekeerde richting ook doet. Het zijn momenten die je bij blijven. Waar een deur dicht gaat, gaat een raam open...

Dat verdriet en vreugde zo dicht bij elkaar liggen, overkwam me deze week weer. Al was het wel op een heel andere schaal en een heel andere manier. Op de ene plek ging bijna een bibliotheek failliet terwijl op een andere plek een motie werd aangenomen waardoor gemeenten verplicht kunnen worden tot de zorg voor een volwaardige bibliotheek. 

Er ging bijna een bibliotheek failliet

Jazeker, er ging bijna een bibliotheek failliet. Het gebeurde in Haaksbergen. Een plaats met bijna 25.000 inwoners, gelegen onder de rook van Enschede en tegen de Duitse grens. En niet onbelangrijk: in deze bibliotheek bracht ik mijn middelbare schooltijd door. Het was overigens ook de bibliotheek die tijdens onze eindexamenstunt door ons per ongeluk in de fik werd gestoken met brandende autobanden. De conrector trad op als kordate brandweerman en sommeerde ons uiteraard te stoppen met deze kwajongensstreken. Laat ik zeggen dat het vuur voor bibliotheekwerk toen al in mij brandde.

Maar goed, daar ging het niet over. Die bibliotheek in Haaksbergen is al heel wat jaren lijdend voorwerp in de Haaksbergse politiek. In 2014 werd de oplossing nog gezocht in het Kulturhus Haaksbergen, een fusie van theater en bibliotheek. De financiële problemen werden langzaam groter en de rekenkamer constateerde in 2020 dat de politiek jarenlang te weinig geld over had gehad voor deze functies. Maar de oplossing werd niet gezocht in meer geld, de gemeente was namelijk door tekorten al onder financieel toezicht komen te staan van de provincie. Nee, men zocht de oplossing in weer een andere organisatie. Het werd een coöperatie, coöperatie De Kappen, een soort burgerinitiatief. In al de jaren dat de kwestie voortsleepte, vertrok personeel of werd ontslagen. Tegelijkertijd liepen de tekorten verder op. De bibliotheek werd een financiële tijdbom. En iedereen wist het. 

De gemeenteraad weigerde in de afgelopen maand, nadat overigens de provincie in de afgelopen tijd incidenteel was bijgesprongen, opnieuw meer geld beschikbaar te stellen. Na die weigering dreigde de coöperatie zichzelf failliet te laten gaan. Tegelijkertijd meldde de provincie zich bij de gemeenteraad dat als dat zou gebeuren dat zij hun eerdere bijdrage om de bibliotheek te borgen terug zouden terugvorderen. Wat de gemeente ook zou doen, het zou geld gaan kosten. De gemeenteraad kwam op 7 juli daarom extra bij elkaar en wist een motie goed te keuren met raadsbrede steun waarbij het nieuwe college de ruimte krijgt om tot een tijdelijke oplossing te komen. Die ruimte die het nieuwe college krijgt is overigens ongeveer even groot als het bedrag dat men anders aan de provincie moet terugbetalen. 'Je gaat het pas zien als je het door hebt', zou Cruijff zeggen.

Hier kroop een organisatie door het oog van de naald. Maar het is een redding voor enkele maanden want in het najaar volgt een definitieve voorzieningendiscussie. Daarbij moet bezien worden wat het langetermijnperspectief  is voor bibliotheek en theater. 

Wie verder wil lezen, moet het artikel van Teun Staal lezen in Tubantia. Teun Staal is overigens één van die journalisten die dit soort politieke kwesties in Twente en Overijssel altijd zeer nauwkeurig volgt. Mag ook wel eens gezegd. Wie de stukken rond deze kwestie en de gemeenteraad nog eens wil terugzien, kan hier terecht.

Waar een deur dicht gaat.... naar een zorgplicht voor gemeenten

Enkele uren vóór het debat in de gemeenteraad in Haaksbergen begon, dienden de Kamerleden, Mohandis (PvdA), Werner (CDA) en Westerveld (Groen Links) de volgende motie in naar aanleiding van de hoofdlijnenbrief Cultuur van staatssecretaris Uslu. Over die brief en het debat dat daarover volgde schreef ik hier al eerder. In dat debat hadden genoemde Kamerleden al aangedrongen op een zorgplicht voor alle gemeenten om een bibliotheek in stand te houden. Deze Kamerleden dienden dan ook de volgende motie in:

PvdA, CDA en Groen Links die dat samen indienden. Twee oppositiepartijen, één coalitiepartij. Dat zou normaal gesproken geen meerderheid zijn. Maar wie het debat had gevolgd had al wel kunnen horen dat meerdere partijen bereid waren hierin mee te gaan. En dus gebeurde het dat enkele uren nadat de gemeenteraad in Haaksbergen had besloten tot het voorlopig redden van de bibliotheek, dat de motie in stemming werd gebracht in de Tweede Kamer. En een zeer ruime Kamermeerderheid stemde met 130 stemmen vóór en 20 stemmen tegen in met de motie. De tegenstemmen kwamen van de PVV en de Groep Van Haga. 

En zo werd het een dag waarbij alle overheidslagen, Rijk, provincie en gemeente zich bemoeiden met het borgen van (volwaardig) bibliotheekwerk. 

Van 'besparen en risico mijden' naar 'investeren en risico nemen'

In 2023 moet er dus een voorstel naar de Kamer voor een wetswijziging in de bibliotheekwet. Waar nu nog de vrijheid geboden wordt aan gemeenten om zelf te beslissen of zij een bibliotheek onderhouden, moet dit dus een zorgplicht worden. En ja, gemeenten zullen aangeven dat dit betekent dat het Rijk ook over de brug moet komen met extra geld. De staatssecretaris had overigens al aangekondigd in het najaar met een bibliotheekbrief te komen en bij Prinsjesdag ook inzicht te geven in hoeveel geld er extra komt voor bibliotheekwerk vanaf 2023. 

Na lange tijd van bezuinigen lijkt het harde werken aan de maatschappelijk educatieve bibliotheek ook financieel zijn vruchten af te werpen. In een sector waar we het afgelopen decennium vooral de woorden ‘besparen en risico’s mijden’ kenden, zal het van ons allen nog wel even schakelen zijn om ons denken om te zetten naar ‘investeren en risico’s nemen’. Er zijn ergere dingen om aan te wennen, zullen we maar zeggen.

7 juli 2022. Een dag waarop zorgplicht en faillissement heel dicht bij elkaar lagen. Vreugde en verdriet. Een dag waar alle overheidslagen zich inzetten voor behoud en groei van de bibliotheek.  Een dag waarop een klein stukje bibliotheekgeschiedenis werd geschreven. 

En een dag die ons nog wel even bij zal blijven.

dinsdag 13 maart 2018

Hoe bibliotheken steeds meer netwerkorganisaties worden



Ik loop al een tijdje mee in bibliotheekland en heb veel zien veranderen. Bibliotheken kantelen van klassieke naar maatschappelijk educatieve bibliotheken. In veel provincies zijn destijds basisbibliotheken gevormd en heeft opschaling plaats gevonden.

Nauwelijks opschaling
Aan Overijssel is dat destijds voorbij gegaan. Daar waren drie goede redenen voor: 1) er was een stevige netwerksamenwerking tussen de Overijsselse bibliotheken, 2) er was een ontwikkeling van Kulturhusen waarbij bredere lokale organisaties ontstonden en 3) er was net een herindeling achter de rug. Dat heeft tot consequentie dat in Overijssel met iets meer dan 1.000.000 inwoners er nog bijna evenveel bibliotheekorganisaties zijn als gemeenten (24 bibliotheken, 25 gemeenten).

Bont palet aan nieuwe samenwerking
Tegelijkertijd laat bovenstaande kaartje zien dat de bibliotheken andere vormen van samenwerking hebben gevonden.

Gezamenlijk management: de directie- of MT-functie wordt gedeeld.
Kulturhus: Organisatie waarbij meerdere cultuur, zorg of welzijnsinstellingen samenwerken onder één management, al dan niet gefuseerd.
Basisbibliotheek: Eén bibliotheekorganisatie die werkt voor meerdere gemeenten. Bijna altijd een fusie van meerdere bibliotheken
Stadkamer: Hier hebben we er nog maar één van maar in Overijssel maar dat is een gecombineerde cultuurinstelling. Vergelijkbare instellingen in Nederland zijn Cultura Ede, BplusC in Leiden en het Cultuurgebouw in Haarlemmermeer.

In het plaatje zie je de hoofdvorm terug maar er zijn zeker combinaties mogelijk. Zo zit de basisbibliotheek Salland in Olst ook het kulturhus het Holstohus.

Juiste mix van samenwerking

Het landkaartje helemaal bovenaan verandert meerdere keren per jaar. Bibliotheken zijn hard op zoek naar de juiste wijze van organiseren. Zo is de bibliotheek in Enschede bezig met een onderzoek naar samenwerking met cultuurpartners in de stad. Zelf begeleid ik een aantal stichtingen die nu nog als 'stand-alone' benoemd zijn naar gezamenlijk management. Mooie initiatieven zitten nu bijvoorbeeld bij de bibliotheken in Oldenzaal, Hengelo en Hof van Twente die naast gezamenlijk management ook gaan zoeken naar gezamenlijk organiseren. Dit alles zonder fusie.

Opschalen in de bibliotheekkolom is allang niet meer een toverwoord. Belangrijk in de huidige tijd is om zowel op de kleine schaal goed te kunnen organiseren (tot op het niveau van kleine kernen) en tegelijkertijd schaalvoordeel door samenwerking te realiseren. Samenwerken met de dorpsraad maar ook samenwerken met het provinciale netwerk van biblliotheken.

Naar hybride samenwerkingsvormen: ook met burgers en techniek


Meer en meer ontstaan daar hybride samenwerkingsvormen waarbij fusies, samenwerkingen en allianties door elkaar lopen. Wie maatschappelijk rendement wil halen, heeft niet genoeg aan klassieke organisatievormen.

Kijk maar eens naar bovenstaande staatje met samenwerkingspartners uit de rapportage basisvaardigheden. Een flink rijtje professionele partners en vrijwilligersorganisaties. Alleen door open te staan voor samenwerking met al deze verschillende vormen ontstaat een flinke massa waarmee maatschappelijk effect in zicht komt.

Individuele burgers of groepen van burgers zijn dan ook steeds vaker een onderdeel van die samenwerking. En datzelfde geldt voor slimme techniek: zonder Klik en Tik en Digisterker was het niet mogelijk om stevige digitale coalities op lokaal niveau neer te zetten. Er ontstaat een driehoeksverhouding tussen professionele partners, burgers en techniek.

Het einde van de stand-alone-bibliotheek...
Een klassieke bibliotheek die alleen het bibliotheekwerk organiseert is een organisatievorm die we steeds minder zullen zien. Als die straks nog bestaat is het bibliotheek die meerdere allianties heeft en daardoor een bouwsteentje is in een breder lokaal raderwerk om samen maatschappelijke en educatieve uitdagingen aan te gaan: iedereen geletterd, iedereen digitaal vaardig, een vangnet voor iedereen om de hoek, toegang tot relevante kennis. Deventer staat hier bijvoorbeeld nog als stand-alone-bibliotheek maar is door haar wijkwinkel-alliantie al zo'n radertje.

Maar niet het einde van de bibliothecaris
De stand-alone-bibliotheek mag misschien op zijn eind lopen maar dat geldt allerminst voor de bibliothecaris. Hoewel die wellicht vroeger tussen de kasten liep, loopt zij (en soms een hij) steeds vaker tussen allerlei organisaties en groepen burgers door. Nog altijd met informatie en kennis als belangrijke brandstof.

Toch puzzelt mij deze samenwerkingen mij nog wel. Hoe zorg je dat de horizontale lokale samenwerking en de verticale bibliotheeksamenwerking allebei goed functioneren. Welke vormen passen daar het beste bij? Het is boeiende speurtocht waar ik me tegenwoordig bijna dagelijks in begeef. Puzzelt u even mee? Ik ben benieuwd wat u allemaal tegen komt.