De bibliotheek: Bron voor vooruitgang

In het filmpje ziet u Wilma van Wezenbeek. Zij is de directeur van de KB Nationale Bibliotheek. Het filmpje werd deze week getoond bij de presentatie van hun nieuwe beleidsplan 'Ruimte voor vooruitgang'.  Het vat goed samen waar deze organisatie de komende tijd prioriteit aan gaat geven omdat vrije toegang tot informatie flink onder druk staat.

 

Een missie die iedereen kan gebruiken

De KB is natuurlijk een belangrijke speler in het netwerk van openbare bibliotheken en dus is het de moeite waard om eens goed door het plan heen te lezen. Al was het maar omdat de KB er een ster in is om de juiste woorden te vinden voor veel wat er speelt. Lees hun missie maar eens: 

Als bron voor vooruitgang dragen we bij aan een slimmer, vaardiger en creatiever Nederland. Nu en in de toekomst.

 Deze missie zou je zo maar kunnen aanpassen voor elke partner in het stelsel: vervang Nederland door je eigen plaatsnaam of naam van de provincie en het zou de missie van de lokale bibliotheek kunnen zijn of de doelstelling van een provinciale ondersteuningsinstelling voor bibliotheekwerk. 

De presentatie van het beleidsplan afgelopen week werd opgeluisterd door Maxim Februari en David van Reybrouck die beiden vooral een beschouwing over AI hielden.  Als we bedenken dat ChatGPT pas eind 2022 gelanceerd is - en dus al niet meer kon worden meegenomen in het vorige beleidsplan - zien hoe snel deze ontwikkeling is gegaan. Een ontwikkeling die zowel een zegen als een vloek in zich houdt. Heel waardevol om die bespiegeling te horen als opmaat naar het lezen van het beleidsplan.  

Ik las dat beleidsplan en legde het ook naast hun vorige beleidsplan 'Woorden verbinden mensen'. 

Mij vielen daarbij vier punten op. En die deel ik graag met u. 

Punt 1: Vrije toegang onder vuur: Weerbaarheid en democratische waarden

'Oorlog is terug in Europa. Internationale verbanden die decennialang stabiel waren, staan onder druk. Landen zetten informatie bewust in als wapen. Nepnieuws en desinformatie beïnvloeden verkiezingen en vergroten tegenstellingen, die tot zichtbare spanningen in de samenleving leiden.' 

Het zijn zo ongeveer de eerste zinnen uit het beleidsplan en ze sluiten goed aan bij de woorden die Wilma van Wezenbeek uitspreekt in het filmpje. Vrije toegang tot informatie staat op verschillende manieren onder druk: door opkomende censuur, door geopolitieke dreiging en beïnvloeding en door technologische privatisering van informatie met verdienmodellen. Burgers hebben recht op die vrije toegang en het is een overheidstaak om hier op verschillende manieren op in te zetten. Instellingen als de KB, maar ook openbare bibliotheken, onderwijs en erfgoedpartners moeten dus tegenwicht bieden aan het grote geld van de techbro's die via duistere algoritmes bepalen wat we te zien krijgen. Publieke financiering voor vrije toegang is dus van levensbelang.

Daarnaast geeft de KB aan, in de lijn Lezen, leren en onderzoeken dat: 'Democratie vraagt om meer dan vrije toegang tot informatie. Een democratische samenleving staat of valt met burgers die informatie kunnen vinden, begrijpen en op waarde schatten.' De inzet op basisvaardigheden wordt dus geplaatst binnen een goed functionerende democratie. Niet alleen het individu profiteert van betere vaardigheden maar ook de maatschappij als geheel. 

De KB verbreedt hiermee het perspectief van basisvaardigheden naar een essentiële voorwaarde voor de democratische samenleving. Want wie de democratische weerbaarheid wil versterken, moet ook investeren in de publieke infrastructuur die daarvoor nodig is. Het alles toont aan hoe scherp de KB Nationale Bibliotheek de rol rond vrije toegang, weerbaarheid en democratische waarden ziet. Vanuit dat oogpunt van weerbaarheid zou je de KB zelfs met geld van het ministerie van Defensie kunnen financieren. De bibliotheek dus als (onderdeel van de) verdedigingslinie van de democratie.

Openbare bibliotheken vormen met hun vele fysieke plekken natuurlijk ook onderdeel van die publieke infrastructuur. De openbare bibliotheek is een van de weinige plekken waar mensen zonder commercieel belang toegang krijgen tot informatie, waar ze leren omgaan met informatie en waar verschillende perspectieven naast elkaar mogen bestaan. En dat brengt mij gelijk bij punt twee.

Punt 2: De waarde van fysieke ruimte

In de lijn 'Bouwen aan publieke ruimtes' schrijft de KB: 

'In een tijd van overvloedige informatie en vluchtige digitale prikkels neemt het belang toe van fysieke publieke ruimtes. Een derde plek, tussen thuis en werk of school, waar mensen veilig kunnen samenkomen rond kennis, cultuur en maatschappelijke dialoog. Een publieke ruimte is meer dan een gebouw: ze staat open voor iedereen, zonder commerciële drempel of voorwaarde, en wordt gevormd door publieke waarden in plaats van verdienmodellen. Het belang van dergelijke ruimtes als plek voor publieke kennisdeling en cultuurbeleving neemt alleen maar toe, en daarmee ook het belang van de nationale bibliotheek.'

In hun ambitie geven ze aan dat men niet alleen dit tot uitdrukking wil brengen in hun eigen gebouw maar dat men dat ook samen met haar partners tot een landelijk dekkend netwerk van plekken wil komen waar mensen terechtkunnen voor kennis, cultuur en ontmoeting. 

Dat de KB vanuit haar wettelijke netwerktaak verbonden is met openbare bibliotheken, is logisch. Nieuw is vooral dat ze die verbinding nadrukkelijker koppelt aan de ontwikkeling en versterking van fysieke publieke ruimte.  Ik vind het overigens wel passend, juist omdat die fysieke plekken dichtbij burgers zo essentieel zijn. Het sluit aan bij het motto in het bibliotheekconvenant bij de opgave rond een Leven Lang Ontwikkelen waar staat: 'Voor iedereen een openbare, neutrale en laagdrempelige leer-, ontmoetings- en ontwikkelplek.'

Door fysieke publieke ruimte op te nemen in het beleidsplan wordt het ook makkelijker denk ik om alle digitale taken die ze uitvoeren te vervlechten met de fysieke bibliotheek en daarmee tot een betere invulling van het begrip hybride bibliotheek te komen. 

Punt 3: Meer financiering nodig voor digitale taken

Een beetje ambitie rond digitalisering kost geld. Veel geld. Want digitalisering is een hongerig beest dat gevoerd wordt met investeringen en exploitatielasten. De diepe zakken die daarvoor nodig zijn hebben de techgiganten vaak wel maar een publieke organisatie heeft het hier maar moeilijk mee. Zeker als de begroting van de overheid nogal volatiel is en er dan weer wel indexering is en dan weer niet. Dan weer wel geld voor iets extra's en dan weer een bezuiniging. Dat maakt investeren lastig. 

Het beleidsplan geeft aan dat er een structureel tekort zit in de financiering van digitale taken. Wie een beetje kijkt hoe we steeds meer systemen aan elkaar koppelen, dat er steeds krachtiger systemen nodig zijn met steeds meer beveiliging, weet ook dat alleen indexeren niet voldoende is. De KB Nationale Bibliotheek is een essentiële drager van de infrastructuur van openbare bibliotheken. Als het licht uitgaat bij de KB zitten de bibliotheken morgen zonder websites en digitale content. En er zijn extra investeringen nodig bijvoorbeeld om rond ebooks om tot een oplossing te komen rond gratis lidmaatschappen of  denk aan de exploitatielasten die straks voortvloeien uit de investeringen die nu met WaU-gelden worden gedaan voor openbare bibliotheken. De openbare bibliotheeksector kan die oproep om extra financiering dus wel ondersteunen. Al was het maar omdat anders kosten terug zouden kunnen kaatsen naar lokaal niveau. 

Punt 4: Van verschillende netwerken naar netwerksamenwerking

De vierde observatie die ik had bij het lezen van het plan gaat over de netwerksamenwerking. De KB Nationale Bibliotheek vindt voor haar taken een grondslag in twee wetten. De eerste is de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek (WHW) en de tweede is de Wet stelsel openbare bibliotheekvoorzieningen (Wsob). Het is niet dat het twee afzonderlijke gebieden zijn binnen de KB maar het nieuwe beleidsplan ademt op veel plekken dat ook de verschillende netwerken waar men voor werkt betere met elkaar verbonden kunnen worden. De wetenschappelijke bibliotheekwereld is hard bezig met zorgdragen voor goede en betrouwbare wetenschappelijke bronnen. Dat is iets waarin de openbare bibliotheken meer mee te doen is. Hetzelfde geldt voor erfgoedinstellingen. Lokaal zien we soms al dat het multifunctionele organisaties worden. Landelijk moet ook daar meer mee te doen zijn. En een Leven Lang Ontwikkelen vraagt natuurlijk om een bredere verbinding met onderwijs en zou ook boven het niveau van basisvaardigheden een verrijking kunnen en moeten zijn. En omgekeerd: vele studenten uit het hoger onderwijs bivakkeren dagelijks in openbare bibliotheken.  

Die netwerksamenwerking klinkt misschien eevnvoudig maar dat is het niet. Om twee redenen. Reden één is dat we met z'n allen graag praten over samenwerking maar zodra het concreet wordt toch weer allemaal ons eigen erf afperken. En de tweede reden is natuurlijk ook de KB zelf. Dat draagt natuurlijk wel het grote institutionele verleden met zich mee. Maar wie bedenkt dat de KB zich nog maar iets meer dan tien jaar aan openbare bibliotheken verbonden heeft, ziet ook dat men al hele grote stappen heeft gemaakt. Netwerksamenwerking vraagt dus niet alleen om bereidheid van partners, maar ook om een KB die zelf bereid is over de grenzen van de eigen organisatie en wettelijke taken heen te kijken.

Wie kijkt naar netwerksamenwerking in ons stelsel kan rustig stellen dat de landelijke politiek nog veel van ons kan leren. En om het met een politieke kreet te onderstrepen: Samenwerken? Het kan wel!

Wij hebben elkaar nodig

Tot zover mijn observaties. Natuurlijk, zo'n beleidsplan is atlijd hoog op hoofdlijnen en je kunt er geen directe actielijstjes van maken. Maar de richting die er staat is denk ik iets waarmee openbare bibliotheken prima verder kunnen. Er is stevige aandacht voor de vrije toegang van informatie en weerbaarheid, aandacht voor de fysieke plekken die bibliotheken zijn en een nog bredere inzet op samenwerking. In alles zegt de KB Nationale Bibliotheek in het beleidsplan dat zij hun partners net zo hard nodig hebben als omgekeerd. En dat is volgens mij een waarheid als een koe. En hoewel de KB natuurlijk een instituut is van het woord, draait het hier natuurlijk om de daad.

En tot slot: kijk nog eens naar die missie, die is zo te gebruiken voor uw eigen bibliotheek. En: de bibliotheek, bron voor vooruitgang. Ik ga ze gebruiken!

Genoeg mooie woorden. Daden hebben we nodig. Dus: hup, aan de slag!