Posts tonen met het label rijnbrink. Alle posts tonen
Posts tonen met het label rijnbrink. Alle posts tonen

dinsdag 18 augustus 2026

Chauffeur-voor-een-dag: een dag op stap met Jan


Dit ben ik met Jan. We staan hier aan het water in Giethoorn. Jan is een vrolijke en positieve kerel en werkt zo'n tien jaar bij Rijnbrink als chauffeur. Ikzelf werk inmiddels ruim 25 jaar bij deze provinciale ondersteuningsinstelling in vele functies. Als er nieuwe managers kwamen bij onze organisatie zei ik vaak: 'ga eens een dag mee met een chauffeur, leer je van...' Maar wat ik zelf anderen adviseerde had ik alleen zelf nog nooit gedaan. Jan nodigde me deze zomer met een glimlach uit: 'Mark, je moet nu écht een keer met me mee...' En zo geschiede.

Ik leerde er veel van. Niet alleen over het belangrijke werk van Jan en zijn collega's maar ook over mijn eigen werk. Lees mee hoe het ons samen verging.

6.00 uur, Oef...

Zes uur. Mijn wekker gaat. Oef, wat vroeg. Hoewel ik best een vroege vogel ben, moet ik voor deze dag toch de wekker zetten. Om zeven uur moet ik klaar staan bij de bus van Jan. Ik schop mezelf uit bed, jaag me onder de douche en door het ontbijt. En hop, naar Rijnbrink. En daar staat Jan al rustig  te scharrelen in zijn vrachtwagen en op mij te wachten. Voor mij een race tegen de klok voor hem dagelijkse kost. 

Jan geeft me een setje bedrijfskleding en we pakken nog wat in. We kruipen in de bus, de tachograaf gaat aan en weg zijn we. In een wat miezerige regen gaan we onderweg naar de kop van Overijssel. 

9.02 uur,  ter land, ter zee...

Normaal gesproken begint rond deze tijd mijn eerste overleg. Vandaag heb ik er dan al heel wat op zitten. En het is nog maar negen uur. We maken een lus door Zwartwaterland langs Genemuiden, Hasselt en Zwartsluis. Bij Genemuiden zijn we al met een pontje het Zwarte Water overgestoken. 

Jan kent echt overal de weg, weet precies waar hij kan en mag parkeren en weet hoe je binnen komt bij een gebouw dat nog gesloten is. Ondertussen leer ik hoe je een klep open maakt en hoe het liftje werkt. Ook leer ik hoe sommige boeken terug gaan naar Rijnbrink en daar naar een andere bus gaan maar dat het merendeel tijdens de rit alweer in een vestiging belandt in een soort doorschuifsysteem. En ik leer dat bibliotheekmedewerkers er een sport van maken om een aangevraagd boek zo snel mogelijk van de ene naar  de andere vestiging te krijgen. Zo kan het gebeuren dat een aangevraagd boek binnen een paar uur al bij de vestiging van bestemming is en dat een lezer het dus dezelfde dag al kan ophalen.

Wat ik vandaag doe, legt een mooi linkje met mijn werk. In de afgelopen weken vroegen collega's mij of ik nog eens mee wilde denken over het reserveren van materialen tussen stichtingen en hoe je zo optimaal samen van collecties gebruik kunt maken in Overijssel. Vandaag zie ik in de praktijk hoe dat werkt. Dat helpt bij het denkwerk dat straks weer nodig is. 

Als we rijden checkt Jan af en toe zijn tachograaf.  Want op enig moment moet de bus voor vijftien minuten en later voor 30 minuten aan de kant. Dat combineert hij handig met een koffie- en later een lunchmoment bij een bibliotheek. Jan wordt overal hartelijk ontvangen. Chauffeurs zijn populair. Ergens heeft het zich rond gezongen dat ik meerijdt op de bus. Want in de bibliotheek in Steenwijk er is een speciale displaytafel met mijn boeken gemaakt.


13.08 uur: van achter de frituur naar achter het stuur.

De lunchstop is achter de rug. De tachograaf staat weer op 0 en ik heb sinds zeven uur al heel veel dorpjes (of kleine stadjes) gezien. Via Zwartewaterland zijn we doorgegaan naar het uitgestrekte Steenwijkerland. Een gemeente met plaatsjes als Vollenhove, Oldemarkt, Kuinre, Giethoorn, St. Jansklooster en Steenwijkerwold. Voor deze bibliotheek en gemeente werkte ik in het begin van dit jaar nog allerlei beleidsopties uit. Toen op basis van cijfers en allerlei overleg. Nu zie ik ook alle plekken waar dat overleg over ging. En ik zie hoe mijn werk van toen aansloot bij de praktijk die ik nu zie.  

Als we de Kop van Overijssel door zijn trekken we door naar Staphorst en gaan daarna via Dalfsen weer afzakken naar Deventer. 

Achter het stuur vertelt Jan me dat chauffeur bij Rijnbrink zijn tweede carriere is. Hij runde hiervoor een snackbar. Van achter de frituur naar achter het stuur.... Het kan verkeren. 

15.32 uur: van beleid en praktijk

Nu het in de middag is, merk je dat op bijna alle plekken de bibliotheek nu open is. De sleutels die we ook bij ons hebben van alle vestigingen, zijn nu niet nodig. Op sommige plekken wordt al met smart op ons gewacht: dan kan het vanmiddag allemaal nog verwerkt worden. Het laatste plekje dat we aandoen is het Kulturhus in Lemelerveld in de gemeente Dalfsen. Dalfsen ondersteunde ik dit voorjaar nog met een meerjarenplan voor de bibliotheek en een aanloop naar het meerjarenplan voor de gemeente voor de zorgplicht. Hier heb ik dezelfde herkenning die ik ook in de ochtend had. Ik zie beleid en praktijk heel mooi samenvallen. Iets wat ik eigenlijk wel wist maar wat toch een hele fijne bevestiging is voor wat ik doe.  

De laatste stop is bij een benzinestation in de buurt van Deventer. Er moet wat brandstof bij. Nu nog fossiel maar Jan verwacht dat dat toch niet al te lang meer zal duren voordat we ook daar afscheid van zullen nemen. En dan wordt het waarschijnlijk toch elektrisch. Ook hier liggen beleid en praktijk niet ver uit elkaar want ik weet dat er beleidsmatig inderdaad hard wordt gewerkt aan verduurzaming.

Rond vier uur, rollen we Deventer binnen. Het vrachtwagentje mag leeg, laatste boeken worden overgeslagen en mijn bedrijfskleding gaat uit. Ik dank Jan voor de leerzame dag. Nu ben ik geen onbekende en is het voor mij geen kennismaking met het bibliotheekwerk maar ook als 'oude rot' was dit een dag om veel te leren. 

Het mooie was ook om te zien hoe het vooral al die gepassioneerde medewerkers en vrijwilligers zijn die het bibliotheekwerk maken. En niet te vergeten natuurlijk de inzet van Jan en zijn collega's in de logistiek. Elke dag weer. En ook elke dag weer zo vroeg.  Het is een klein leger van goede mensen die een grote beweging in gang zetten en houden.

Ik schuif tot slot in ons kantoorpand nog even aan bij een vergadering aan het eind van de middag. En u raadt het niet: die gaat over het reserveren van boeken. Laat ik daar na vandaag nu nog meer vanaf weten! 

Dankjewel Jan en dank al die mooie bibliotheken!

zondag 24 september 2023

Een troonrede, een jubileumrede en een grafrede

Dit was een bizarre week. Een week waarin ik getuige was van een troonrede, een jubelrede en een grafrede. En telkens bleek één onderwerp terug te komen: bereikbaarheid van bibliotheken en toegang tot  kennis en informatie. En telkens op eigen wijze. Lees mee naar wat er deze week op mijn weg kwam.

Troonrede

Het was dinsdag, begin van de middag. Ik was druk met de laatste voorbereidingen van het Rijnbrinkjubileum dat de volgende dag zal plaatsvinden. Ik ontvang rond half twee een appje van mijn broer in het buitenland: 'je baan is de komende jaren weer veilig, hoor ik'.  Ik vraag terug wat hij bedoelt, ah, de Troonrede. Snel schakel ik over naar de Koning en spoel iets terug. En verrek.... 

De Koning zegt:  

'Als verschillen van opvatting verharden tot onoverbrugbare tegenstellingen, tast dat onvermijdelijk het vertrouwen in onze democratische instituties aan, en daarmee het maatschappelijk weefsel dat ons als samenleving bij elkaar houdt.'

En twee zinnen verder:

'Cultuur confronteert, inspireert en overbrugt tegenstellingen. Van festivalterrein tot concertgebouw, en van museum tot muziekschool. Daarom blijft het kabinet bevorderen dat mensen kunnen genieten van cultuur, bijvoorbeeld met de Cultuurkaart voor jongeren. Ook wil het kabinet de openbare bibliotheek op zoveel mogelijk plaatsen terugbrengen, als plek waar mensen kunnen lezen, leren en elkaar ontmoeten.'

Onze topambtenaar bij OCW met het grote bibliotheekhart, Aad van Tongeren, twittert over deze tekst: 'Vanaf vandaag hebben we er een canonieke tekst over het belang van cultuur en van de openbare bibliotheken bij!'  Uiteraard heeft Aad gelijk. Zelf had ik dit zinnetje vorig jaar al verwacht toen het investeringsbeleid in bibliotheken begon, maar ik klaag niet hoor. 


In een samenleving vol tegenstellingen en aangetast vertrouwen, zijn bibliotheken een onmisbare voorziening waarbij groepen elkaar blijven ontmoeten en zien. En met gerichte programmering zelfs in dialoog met elkaar komen. Dat kan natuurlijk alleen als die bibliotheek een beetje in de buurt zit. En dat heeft het afgelopen decennium flink onder druk gestaan. Daar publiceerde het CBS een week geleden nog de laatste gegevens over. 

Verschillende media pikten het nieuws op. Krantenkoppen met 'Wat zei de koning? Bieb terug!' En het het NOS-journaal maakte een mooie reportage in het Fundament in Losser waar de vrolijke directeur Evelien Fokkink de bibliotheek met aanstekelijke enthousiasme nog eens even flink op de kaart zette. 

Een jubileumrede


Tja, een echte jubileumrede was het niet want op woensdag was het vooral feest. Met Rijnbrink organiseerden we een feestsymposium om stil te staan bij het 75-jarig bestaan. En omdat rechtsvoorgangers van Rijnbrink in 1948 ook de allereerste actieve provinciale bibliotheekorganisatie was, is het ook het jubileum van de Provinciale OndersteuningsInstelling (POI) als instituut. Met 400 bibliotheekcollega's, netwerkpartners, ambtenaren en politici in de zaal vierden we dat feit. Naast een openbaar gesprek over de zorgplicht voor bibliotheken met overheden en stelselpartners werd ook stilgestaan bij actuele ontwikkelingen en vooruit gesprongen naar de toekomst. Een toekomst die nóg digitaler maar ook nóg menselijker zal zijn. Dat alles werd ruim gelardeerd met optredens van louter Oost-Nederlandse artiesten.

Ook presenteerden we een fantastisch jubileumboek dat onze bestuurder Bernard Fransen overhandigde aan Directeur-generaal van OCW Barbera Wolfensberger. Maar over dat jubileumboek ben ik natuurlijk bevooroordeeld want ik mocht het zelf samen met Eimer Wieldraaijer maken. Dat jubileumboek laat aan de hand van heel veel foto's zien hoe na de oorlog op het platteland het bibliotheekwerk gewoon nog helemaal opgebouwd moest worden. Dat dekkende netwerk dat we nu zo gewoon vinden, is er nog helemaal niet zo lang. Pas in de jaren '80 van de vorige eeuw was dat er ongeveer. Zo gewoon is die infrastructuur dus niet. Daar is bitterhard voor gewerkt. 

Het werk van de POI's is in de afgelopen decennia wel veranderd. Waren het eerst vooral pioniers op het platteland tegenwoordig zijn het toch eigenlijk allemaal netwerkpartners in het brede culturele en sociale domein. En dat reflecteert ook de verbrede rol van bibliotheken die samenwerken met een breed scala aan partners of die veranderen in multifunctionele organisaties (MFO's) of gecombineerde instellingen. 

Zijn we klaar? Geenzins. Ook na 75 jaar is het nodig om te blijven werken aan een goed, toegankelijk en breed stelsel aan voorzieningen. Zonder blijvende inspanning dondert in elkaar wat in al die jaren is opgebouwd.

Een grafrede


Al op maandag krijg ik een heel ander en triest telefoontje. Karel Elderink is die nacht overleden. Hij was begin jaren '70 van de vorige eeuw één van de founding fathers van de zogeheten Regionale SteunFunctie (RSF). Later zou dit de Wetenschappelijke SteunFunctie (WSF) heten en weer later de PLUSbibliotheken. Dit werd destijds als tijdelijke voorziening in het leven gesteld om het groeiende aantal niet-universitair studerenden te voorzien van studie- en onderzoeksmateriaal. De HBO's kwamen op en de universiteitsbibliotheken waren voor dit type studenten niet toegankelijk. 

Karel gaf me mijn eerste baan: stafmedewerker bij het bureau van de WSF-bibliotheken. Een mooie tijd waar ik in korte tijd het hele netwerk van bibliotheken leerde kennen.  Ik heb een paar jaar intensief met hem samengewerkt en hij is één van de mensen die mij heeft leren schrijven. Het laatste wat ik voor hem mocht doen was een grafrede schrijven en die uitspreken bij zijn uitvaart op zaterdag. 

Karel was een groot voorstander van vrije toegang tot kennis en informatie en was uitermate vooruitstrevend. Hij volgde elke nieuwe technologie. Hij bouwde in de jaren '80 een pc die toegang creëerde tot allerlei digitale databanken, ver voordat internet was uitgevonden. Als Karel nu nog gewerkt had, had hij al geweten hoe de sector om moest gaan met ChatGPT en had hij daar al een tienpuntenplan voor gehad. Om tegelijk een programma op te zetten om te wijzen op de gevaren van AI. 

De PLUS werd vorig jaar officieel opgeheven. Ik mocht Karel, die erbij was, ook toen nog toespreken. Want hoewel de PLUS zelf niet meer bestaat is heel veel informatie gewoon nog steeds niet of zelfs niet meer bereikbaar. Zelfs in tijden van internet.

Ik zal u een paar voorbeelden geven. Probeer als niet-universitair maar eens aan wetenschappelijke bronnen te komen. Niet te doen: allemaal achter een hekje! Probeer als gewone burger maar eens bij recente digitale krantenarchieven te komen. Niet te doen: allemaal achter een hekje! En nog wat pijnlijker voor bibliotheken: probeer eens een tijdschriftartikel te bestellen uit de jaren '80 van de vorige eeuw... Nou? Wie kan dat in uw bibliotheek? Kortom, onze blik op informatie is zo beperkt als wat internet semi-openbaar levert. En dat is lang niet alles en zeker niet de beste informatie.

Het waren zaken die Karel allemaal eigenlijk al eens geregeld had. Op dit punt is de sector echt achteruit gegaan. En daar komt bij: al had je de toegang, wie kan er goed in zoeken? Goed zoeken vraagt nog steeds veel vaardigheden. En in een land waar de laaggeletterdheid groeit is er gedeeltelijk dus een vorm van 'schijntoegankelijkheid' van informatie. Als het er al is, moet je over te veel vaardigheden beschikken om erbij te komen.

We namen met verdriet afscheid van een erudiete vakgenoot, een originele denker en mijn eerste leermeester.

Drie redes, één thema: brede toegankelijkheid

Zo eindigde mijn week. Drie keer een eerbetoon: in de troonrede aan bibliotheken in het algemeen, bij het Rijnbrinkjubileum voor de provinciale inzet op het platteland in het bijzonder en tot slot een eerbetoon aan mijn leermeester. 

Maar ook drie keer een bijeenkomst die inging op verschillende vormen van toegankelijkheid. In de troonrede worden de bibliotheken genoemd als instellingen waar burgers toegang tot elkaar krijgen waardoor onderling begrip en waardevol samenleven kan groeien. Bij het jubileum werd vooral stilgestaan bij de zorgplicht. En dan gaat het toch vooral om fysieke beschikbaarheid van gebouwen, collecties en personeel. En tot slot het heengaan van Karel. Karel die zo'n groot voorstander was van toegang tot informatie en kennis op álle plaatsen in Nederland. In Saasveld moest je over dezelfde kennis kunnen  beschikken als in Amsterdam. En technologie en vakkennis waren daar belangrijke middelen bij. 

Wat mij betreft zijn alle drie de vormen onlosmakelijk met elkaar verbonden. En alle drie zijn belangrijk. Laten we zorgen dat we fysieke bibliotheken in ieders nabijheid houden of krijgen met goede en vakkundige medewerkers en adequate collecties en programmering. Daar ligt nu veel focus op prima. 

Maar Karel leerde dat toegankelijkheid veel breder was dan dat. Dus verrijk het beeld van toegankelijkheid. Omarm ook de digitale nabijheid. Zorg dat iedereen digitaal bij alle tijdschrift- en krantenartikelen kan, alle overheidsinformatie en alle wetenschappelijke informatie. En leer mensen ermee omgaan. Echte toegang tot informatie is brandstof voor een goed functionerende democratie. 

En kom op met dat tienpuntenplan voor ChatGTP en verantwoorde inzet van AI voor alle burgers! 

Op Karel!

zondag 5 februari 2023

'De meest democratische plek in onze samenleving'


De verkiezingen voor de Provinciale Staten komen eraan en daarmee ook die van de Eerste Kamer. Politieke partijen worden hier en daar nerveus en op andere plekken heeft men voorpret. Een mooi moment om eens even stil te staan bij de rol van bibliotheken in die democratie. 

Want: Bibliotheken zijn de meest democratische plek in onze samenleving! Dat is niet mijn uitspraak, van mij had u die kunnen verwachten want ik preek hier voor eigen parochie. Het is wel een uitspraak van Staatssecretaris Uslu bij Op1 in november vorig jaar nadat bekend werd dat er flink extra geld zou gaan naar bibliotheken. En ze herhaalde deze uitspraak nog eens tijdens de Huizingalezing. Maar ook daar doel ik niet op. Want ook de staatssecretaris van Cultuur preekt natuurlijk voor eigen parochie en baseert zich ook weer ergens op

. 

De uitspraak vindt zijn grond in het rapport van de Raad voor Cultuur: 'Een bibliotheek voor iedereen'. En zij baseren zich dan weer op cijfers van het SCP. Veel onafhankelijker dan dat kun je het niet krijgen. 

De Raad voor Cultuur schrijft:

'Cijfers van het Sociaal en Cultureel Planbureau laten zien dat de openbare  bibliotheek van alle culturele instellingen de meest ‘democratische’ is: verschillen in gebruik van deze voorziening tussen bevolkingsgroepen zijn verhoudingsgewijs gering. Van jongeren met een niet-westerse achtergrond is bovendien een groter percentage in de bibliotheek te vinden dan van jongeren met een  Nederlandse of westerse achtergrond. Het is dus van het grootste belang dat een deskundige, professionele invulling van de bibliotheek als basisvoorziening (ook in scholen) vanzelfsprekend is.'

 Het SCP-rapport waarnaar verwezen wordt is het rapport 'De bibliotheek tien jaar na nu' van Huysmans en Hillebrink uit 2008. De cijfers die zij gebruiken zijn wellicht wat ouder maar worden herbevestigd door het dashboard van bibliotheekleden van de KB waar ik in 2022 over schreef. Toen bleek dat het verschil van gebruik door de bibliotheek tussen inwoners met een (niet)-westerse migratieachtergrond en inwoners met een Nederlandse achtergrond beperkt is. Met andere woorden: van alle maatschappelijke en culturele instellingen is de bibliotheek dus de instelling die het beste de hele samenleving binnen de deur heeft.

Conclusie: als er dus één plek is waar je met elkaar het gesprek over de samenleving kunt voeren is dat wel de openbare bibliotheek. 

Toch krijgt de invulling van die democratische plek nog maar beperkt ruimte in het bibliotheekbeleid. Het is niet één van drie hoofdpijlers van het bibliotheekconvenant bijvoorbeeld. Naast geletterde samenleving, participatie in de informatiesamenleving en een leven lang ontwikkelen zou een betere invulling van die democratische plek er best prominenter in kunnen. Je kunt het nu een beetje vinden onder Partipatie in de Informatiesamenleving met 'fake news' bijvoorbeeld en een beetje bij Leven Lang Ontwikkelen als het over programmeren gaat. Van mij mag het best een apart onderwerp worden.

En daarvoor komt steun uit wellicht wat onverwachte hoek: Europa. Eblida, zeg maar de Europese VOB, pleit namelijk voor Europese wetgeving voor bibliotheken. Terwijl wij in Nederland bezig zijn meer aanpassing van onze landelijke wet naar een zorgplicht wordt in Europees verband een soortgelijk traject gelopen. U had er waarschijnlijk nog nooit van gehoord en het kenmerkt een beetje het 'ver-van-mijn-bed'-karakter van de Europese Unie. 

In mei 2022 verscheen van de hand van Eblida een rapport hierover en eind 2022 werd dit rapport gepresenteerd voor een commissie van de Europese Raad. Het rapport ziet Europa-breed een rol weggelegd voor bibliotheken als het gaat om het stimuleren van Democratische Waarden en het bestrijden van Fakenieuws. Voor wie al wat langer mee loopt, ziet wel parallellen met het Unesco-manifest voor bibliotheken.

Over die democratische waarden stelt het rapport bijvoorbeeld:

  • ‘library services should be considered as necessary force in sustaining and developing democracy; 
  • libraries should promote diversity of information and opinions, in order to enable citizens to make informed decisions based on critical thinking; 
  • they should be active in the organisation of public debates to the benefit of the society at large; 
  • foster credibility of information by providing an indication of its trustworthiness, by improving traceability of information and authentication of influential information providers; 
  • fashion inclusive solutions, requiring awareness-raising, media literacy, broad stakeholder involvement and the cooperation of public authorities.’

Een plek waar de meest brede samenstelling van de samenleving binnen de deur komt, heeft tot taak om daar iets mee te doen. Zeker in een tijd waarin de overheid op televisie reclame moet maken om te vertellen dat je 'een discussie niet moet winnen door een vriend te verliezen'. Ik denk dat u deze SIRE-spotjes al voorbij hebt zien komen. 

Inpiratiegids Programmeren rond democratie


Is het moeilijk om te programmeren voor democratie? Nou, voor velen in onze branche is het toch wel wat onwennig. We willen graag objectief en neutraal zijn en zelfs bij de keuze voor een onderwerp kun je al het gevoel hebben dat je een keuze maakt en objectiviteit kwijt raakt. Voor al die collega's is er gelukkig hulp: in 2020 al maakten de Overijsselse en Gelderse bibliotheken samen met Elisabeth Rullens en Georges Elissen van  Rijnbrink een prachtige gids over programmeren rond democratie. Met tal van voorbeelden waar je aan zou kunnen denken en voorbeeld die in veel gevallen ook al eens zijnn uitgeprobeerd door één van de bibliotheken. 

En ik geef toe, die laatste tip is natuurlijk echt preken voor eigen parochie... Maar bibliotheken als plek waar je elkaar ondanks verschillen, kunt verstaan lijkt me in deze tijd geen overbodige luxe. 

De bibliotheek als meest democratische plek in onze samenleving. De bibliotheek als plek om elkaar niet te verliezen.