De bizarre geschiedenis van koningin Christina

Gisteren was in Leiden enige tijd een noodverordening van kracht omdat in de bibliotheek een dragqueen zou voorlezen en hiertegen een demonstratie zou plaatsvinden. Het voorlezen zou plaatsvinden in het kader van Pride Leiden en het protest liep gelukkig met een sisser af. En het belangrijkste: de kinderen hadden plezier bij het voorlezen.

Jezelf kunnen zijn en mogen uiten, is in dit land dus nog best een opgave. En of je nu tot de LHBTI behoort of tot de demonstranten, dan heb ik als bibliothecaris in mijn vakantie toch een aardig boek voor jullie gelezen. Het is het boek 'Passage naar Rome' van Frans Godfroy. En u weet: ik heb een fascinatie voor bizarre geschiedenissen en deze past absoluut in dat rijtje.

De biseksuele koningin van Zweden

Het boek handelt namelijk over de biseksuele Zweedse koningin Christina (1626-1689, afbeelding hierboven) die afstand deed van haar troon om vervolgens van de Lutherse kerk over te gaan naar de Katholieke. Dat laatste is een transfer die vergelijkbaar is van Ajax naar Feyenoord. Voordat ze op die troon kwam had ze overigens al geweigerd om te trouwen en voor nageslacht te zorgen en wees ze een neef aan als troonopvolger. En na een relatie met haar hofdame zal ze later langdurig een relatie hebben met een Italiaanse kardinaal.

Verder was een groot cultuurliefhebber, omringde zich met veel kunst, hield van boeken en theater en sprak vele kunstenaars en wetenschappers. Ze wilde van Stockholm het Athene van het Noorden maken.

Koningin Christina was overigens ook één van de personen die zich heeft ingezet inzette om  zorg te dragen voor godsdienstvrijheid in het vredesverdrag van Münster en Westfalen in 1648. Wie dus dacht, dat dit wel een modern verhaal zou zijn: nee, dit speelt zich allemaal af rond 1650. 

Het hoofd van de Lutherse Kerk vindt religie een politiek uitvinding

Maar goed, ik overval u in een paar regels met heel veel informatie. Laten we even bij het begin beginnen. Koningin Christina van Zweden is de dochter van Gustaaf II Adolf. Deze koning  komt om op het slagveld bij Lützen. Christina is dan net zes jaar oud. Een Rijksraad neemt het regentschap waar zolang zij nog niet op de troon zit. Als ze opgroeit ontwikkelt ze de grote liefde voor cultuur en wetenschap. Hugo de Groot is haar bibliothecaris en Descartes haar huisfilosoof met wie ze diepzinnige gesprekken over de liefde voert. 

In Zweden is de Lutherse kerk, zoals nog steeds volgens mij, de staatsgodsdienst. Dat betekent dat het staatshoofd ook het hoofd van de kerk is. Vergelijkbaar met de Engelse koning en de Anglicaanse kerk. Christina wordt bij haar troonsbestijging in 1649 dus ook het hoofd van de kerk. Hoewel in 1648 die godsdienstvrijheid in de vredesonderhandelingen was benoemd, betekende dat toch vooral dat elk land vrij was in zijn keuze. In Zweden moest je Luthers zijn.  Katholieken waren niet echt welkom en een mis houden was ronduit verboden en kon je gevangenisstraf opleveren of je leven kosten.

In die setting besluit koningin Christina twee zaken: ze wil eigenlijk helemaal niet op de troon en ze wil weg bij de Lutherse kerk. Overigens heeft ze op dat moment een redelijk openlijke relatie met haar hofdame Ebba Sparre (zie afbeelding). Maar even de troon neerleggen en je wellicht bekeren tot een ander geloof, zijn zaken die zich voor een koningin niet zomaar laten regelen. De troonsafstand kost haar een aantal gevechten met de senaat en zal in 1654 een feit worden. Ze heeft dan maar een paar jaar op de troon gezeten. 

Ondertussen heeft ze filosofielessen gevolgd van tal van knappe koppen uit Europa waarvan Descartes dus een belangrijke was. Ze was een zoektocht begonnen naar het universum. Godfroy schrijft hierover: 

'Al op jonge leeftijd had ze twijfels over het lutherse geloof. Ze was zich erin gaan verdiepen en stelde vast dat de religie waarin zij was grootgebracht ver afstond van de waarheid en vol tegenstrijdigheden zat. Ze had gedurende meerdere jaren informatie verzameld over verschillende religies en alle informatie gewikt en gewogen. Ze had zich het hoofd gepijnigd zoekend naar duidelijke aanknopingspunten voor een serieuze overtuiging, maar die niet gevonden. Als ze met gezond verstand nadacht over godsdienstige leerstellingen moest ze vaststellen dat het meestal politieke uitvindingen waren om het gewone volk in het gareel te houden. De argumenten van de ene opvatting tegenover de andere leken zich tegen zichzelf te keren. Ze had ook de joodse werken van Mozes vergeleken met de islamitische geschriften van Mohammed. Uiteindelijk leek geen enkel geloof het ware.'

En iets verder:

'Uiteindelijk was ze gestopt met piekeren en had ze een eenvoudige methode ontwikkeld. Iedere geloofskwestie bekeek ze voortaan met gezond menselijk verstand. Het deed er niet meer toe of de ene of de andere godsdienstige stroming moest volgen. Het volstond als ze zich hield aan wat de redelijkheid ingaf en niets deed waarover ze zich zou moeten schamen.'

Een paar eeuwen voordat Marx godsdienst het opium van het volk zou noemen, geeft Christina aan dat geloof vooral door heersers werd gebruikt om het volk in toom te houden. Ze ontwikkelt eigenlijk een humanistisch mensbeeld waarin de redelijkheid van de mens de norm is.

In de tijd dat ze op de troon zit onderhoudt ze ook contacten met katholieke priesters en gaandeweg ontwikkeld ze toch een voorliefde voor dat Katholieke geloof. En in het diepste geheim besluit ze dat ze zich wil bekeren.  En dat terwijl ze zelf op dat moment het hoofd is van de Lutherse kerk. Hier ligt een intern dilemma van jewelste.

Op reis naar Rome

Na haar troonsafstand - ze mag zich echter wel koningin blijven noemen - reist ze af naar het zuiden van Zweden. Velen denken dat ze zich daar zal terugtrekken. Maar zij heeft dan al in het diepste geheim een plan gemaakt om in stappen naar Rome te reizen, naar de paus! Haar oversteek naar Denemarken doet ze undercover. Ze knipt haar haren af, trekt mannenkleren aan en neemt de identiteit aan van een naast familielid. Dat ze een zware stem had, was in haar voordeel.

Godfroy beschrijft hoe ze doorreist naar het katholieke Antwerpen. Een reis waarbij ze mijn eigen Deventer heeft aangedaan en waarbij ze een nacht doorpraat met de geleerde Gronovius in de bibliotheek van het Athenaeum Illustre. Het tekent haar honger naar kennis.

Ze bekeert zich in Brussel en doet een openbare geloofsbelijdenis in Innsbruck om vervolgens door te reizen naar Rome. De Katholieke kerk behandelt de Zweedse Koningin natuurlijk als een trofee van bekering en vinden haar een fantastische publiciteitsstunt. Ze wordt dan ook met alle egards behandeld. De vrouw die tot dan toe zo autonoom leek, acteert volstrekt onderdanig aan de Paus en waar ze eerst religie nog iets noemde om het volk in toom te houden, geeft ze zich nu over aan heiligenverering.

Interessant om te lezen is ook het diplomatieke spel dat ze moet spelen. Ze bruskeert Zweden natuurlijk totaal met haar overstap maar ze is wel afhankelijk van de inkomsten die ze uit Zweden krijgt. Eerst legt ze het nog aan met de Spaans Koning Filips IV van Spanje om daarna weer vriendjes te worden met Lodewijk XIV die op dat moment nog in oorlog is met Spanje. Het leidt er toe dat ze het idee krijgt dat ze wel Koningin van Napels kan worden en bereid is met een leger die staat aan te vallen. De koningin die we aan het begin van hoog verheven gedachten kennen, blijkt zich langzaam te ontwikkelen tot een machtswellusteling. Hoewel, nog steeds verpakt in hoog verheven idealen. 

Oud worden met kardinaal Azolino

Met al deze stappen heeft ze ondertussen al het krediet wel ongeveer verspeeld op het toneel van Europa. Frankrijk probeert haar richting Rome te schuiven, terwijl Rome haar in Frankrijk probeert te houden. Maar Christina volgt, zoals heel haar leven, haar eigen weg en keert terug naar Rome, in een paleis in het volle zicht van de Paus. Daar worden kardinaal Azalino (zie afbeelding), die de rechterhand van de volgende paus zou worden, en Christina verliefd op elkaar. De huidige paus probeert de verliefdheid van de kardinaal nog in te perken. Kansloos natuurlijk. Liefde laat zich niet gebieden. Het zou een vriendschap worden die tot haar dood in 1689 zou standhouden.

Een boek lezen is altijd een goed idee

In het epiloog geeft Godfroy nog een aardige beschouwing op de stappen die Christina zette en hoe rede en geloof hebben gestreden in haar. Overigens gaf de Paus haar ooit een rozenkrans cadeau zodat ze zich wat devoter zou gedragen tijdens de kerkdienst... Devotie en opstandigheid, volgzaamheid en autonomie zijn thema's die telkens terugkomen.  

Christina was een bijzonder dame.  Hoewel, dame... Ze schijnt veel mannelijke trekken te hebben gehad, had een lage stem en kleedde zich lang niet altijd naar de vrouwelijke norm. Christina werd daarmee in beperkte mate een symbool voor interseksualiteit, transseksualiteit, homoseksualiteit en crossdressing. 

Ik heb tijdens het lezen zitten genieten van deze eigenzinnige en wat mysterieuze vrouw. Heel af en toe dacht ik: hoe zou Nederland reageren als een koning, koningin, prins of prinses bekend zou maken niet te vallen op het andere maar het zelfde geslacht. Of op beide. Ik zou er geloof ik blij van worden als dat eens openlijk zou gebeuren. Hoewel onze koning Willem II, die om zijn homoseksualiteit nog gechanteerd werd en moest aftreden, natuurlijk toekomstige koninklijke generaties al voorging.

Het boek van Godfroy , 'Passage naar Rome',  over de levensreis die Christina aflegt, is een prachtige en bizarre geschiedenis. Maar ook een geschiedenis die je nog eens kunt spiegelen met je eigen leven. Hoe kijk ik tegen zaken aan, en waarom?  En welke afslagen nam ik in mijn leven (of juist niet) en waarom? 

Bijna vierhonderd jaar na Christina leidt het voorlezen door een dragqueen nog tot de nodige commotie. Misschien is het lezen van dit boek dan toch nog een idee. En overigens, of je nu tot de LHBTI behoort, tot de demonstranten of ergens daar tussenin: een boek lezen is altijd een goed idee.

Beeldverantwoording

Koningin Christina: David Beck, Nationaalmuseum

Ebba Sparre: Sébastien Bourdon

Kardinaal Azolina: Jacob Ferdinand Voet

Hoe een klein berichtje een groot cadeau werd: Zondagskind van Judith Visser

Soms krijg je cadeautjes van het leven. Het overkwam mij afgelopen maand. Schrijver Judith Visser reageerde op een blog over mijn boek. Ze bedankte me dat ik dit boek geschreven had en dat ze het ging lezen. Ik was vereerd en vond het bijzonder dat ze tijd nam om het me even te laten weten. En om eerlijk te zijn: ik had nog nooit wat van Judith Visser gelezen. En als zij de moeite nam om mijn boek te lezen dan was toch de kleinst mogelijke tegenprestatie om een boek van haar te lezen. Het werd haar boek 'Zondagskind' en het bleek een boek dat onder mijn huid kroop en mijn blik veranderde. En als bibliotehcaris neem ik u weer graag mee naar wat een boek kan betekenen.

'Vreemd kind'

Het boek 'Zondagskind' handelt over Jasmijn Vink, geboren op een winterse zondag in 1978. Jasmijn leeft met het syndroom van Asperger, één van de vele vormen van autisme. Het verhaal is autobiografisch. Judith Visser beschrijft hoe de kleine Jasmijn opgroeit in Rotterdam Zuid, in een gezin waar men het niet breed heeft en waar beide ouders sappelen. Jasmijn is een 'vreemd' kind met nogal afwijkend gedrag. Ze trekt zich graag terug, kan slecht tegen prikkels, kijkt mensen niet aan en durft bijna niets te zeggen. In een wereld waar extravert gedrag de norm is, ben je dan al snel apart. Ik zie het gevecht van haar ouders om haar toch in het 'normale' patroon te krijgen en tegelijkertijd zie ik de liefde van vooral haar moeder als ze telkens rekening houdt met haar. Telkens met de opmerking: 'Zo is ze nou eenmaal'. Ze eet niet aan eettafel maar op haar eigen kamer, ze sluit zich af met een koptelefoon op door naar Elvis te luisteren en familiebezoek vermijdt ze. Haar hond Senta is haar steun en toeverlaat. 

Het kost Jasmijn grote moeite om om te gaan met veranderende situaties. En die moeite is niet even een dagje wennen aan iets maar een nieuwe klas kan haar maanden kosten voordat ze zich er enigszins veilig kan voelen. Ze is een ster in taal maar kan minder interesse opbrengen voor ander vakken. School interpreteert haar onterecht als een 'minder getalenteerd kind'. 

'Bibliotheek is mijn school'

Zowel in haar tijd op de basisschool als op de middelbare school vlucht ze naar de bibliotheek. Eerst naar een wijkbibliotheek en daarna naar de Centrale Bibliotheek in Rotterdam. Daar spijbelt ze menig lesuur maar leest ze wel boek na boek. Het is er heerlijk rustig en er is vriendelijk personeel. De bibliotheek is mijn school, zeg ze ergens. Als bibliothecaris is dat natuurlijk fijn om te horen en het benadrukt nog eens dat we een plek zijn voor iedereen.

Beklemming

Hoewel het een knotsdik boek is, las ik hoofdstuk na hoofdstuk. De beklemming van haar leven voelde ik in mijn hart. De worsteling om te overleven lees je bladzijde na bladzijde. Minutieus volg je haar van kleuterschool naar basisschool en van daar naar de middelbare school. Elke keer houd je je hart vast bij de volgende grote verandering die er komt: een nieuwe klas, een nieuwe school, haar hond die overlijdt of een stage die moet worden gelopen. Soms had ik echt de neiging om haar toe te roepen als lezer, om haar over een streep te schreeuwen als ze blokkeerde. 

En zo groeit ze op. Een kind buiten de norm. En de pijn die dat oplevert. Maar ook hoe telkens onverwacht iemand opduikt die naast haar gaat staan. Haar moeder in haar jeugd, een vriendin op de basisschool en een andere vriendin op de middelbare school. Mensen die de tijd namen om te proberen te begrijpen wat ze bedoelt. Mensen die er niet aan voorbij leven. Mensen die de norm niet opleggen. En het zijn die mensen die haar helpen de meest ingewikkelde situaties door te komen. 

Hoe duister sommige passages ook zijn, telkens gloort er toch weer licht. En naar mate ze ouder wordt, lijkt het leven ook iets minder ingewikkeld te worden.

Was ik eigenlijk wel normaal?

Dat is overigens iets dat ik herken van mijn eigen leven. Ik vond mijn schooltijd ook niet altijd even eenvoudig met alle groepsdynamiek en normering.  Tijdens het lezen raakte ik zelfs een beetje in verwarring. Was ik eigenlijk zelf wel normaal? En wat is dat normaal eigenlijk? Luister ik zelf eigenlijk wel goed naar anderen en probeer ik ze goed te begrijpen? Wie stond er naast mij toen ik op school zat en wie hielp mij bij de ingewikkelde situaties?  

In de afgelopen jaren zocht ik zo nog wel eens oude vrienden op om juist daar eens bij stil te staan. Vrienden die me juist door ingewikkelde situaties hadden heen geholpen. En ik merk dat naar mate ik ouder werd en meer regie over mijn leven kreeg, ik het leven toch een stuk makkelijker vond. En toch liet het boek van Judith Visser me weer even wankelen: was ik wel normaal? En ondertussen weet ik: niemand is normaal. Eigenlijk geeft dat het leven ook kleur. Iedereen mag er zijn zoals hij of zij is. De kunst is om ruimte voor elkaar te maken en ervan te genieten.

Ik leef zelf in de nabijheid van iemand met het syndroom van Asperger. In die zin las het boek ook wel voor een deel als een handleiding. Hoewel ook hier geldt dat iedereen verschillend is. Het autistisch spectrum kent namelijk miljoenen kleurschakeringen. Met het boek in de hand, had ik waardevolle gesprekken en hoewel ik de persoon in kwestie al heel lang ken, voelde ik aan de andere kant toch opluchting van herkenning en erkenning. Daar ging een deurtje open naar elkaar.

Een klein berichtje werd een groot cadeau 

In een wereld waar alles luid, fel verlicht, contrasterend en schreeuwerig is, liet Judith Visser een klein berichtje voor me achter. Bijna achteloos. Een berichtje dat je zo maar over het hoofd zou kunnen zien. Dat kleine berichtje werd een groot cadeau.

Ik kan niet anders zeggen dan dat ook dit een boek is dat mijn blik veranderd heeft. Het gaat iets in mijn leven doen. Wat? Geen idee. Maar er is iets gezaaid en daar komt wat uit voort. Dat is het cadeau van een zo'n goed boek. 

Dankjewel Judith Visser.

Ook Zondagskind lezen? Leen het hier het boek bij de bibliotheek of leen het bij de online bibliotheek als ebook. 

Boekenweek: De vader- en moederdag voor de literatuur

Het is boekenweek! De nationale feestweek voor boeken! En natuurlijk is de boekenweek net als vaderdag en moederdag en valentijnsdag natuurlijk géén commerciële uitvinding maar heeft het alleen met de liefde te maken voor datgene dat we liefhebben: het boek, de vader, de moeder of Valentijn.

Eigenlijk is het volstrekt terecht dat we de boekenweek op dezelfde lijn stellen als vaderdag of moederdag. Want als ik achterom kijk in mijn leven dan zie ik dat boeken minstens een even grote invloed hadden op mijn leven als mijn vader en moeder. Een andere invloed maar wel een even grote invloed. En dan mag u weten dat ik ook nog eens een prima vader en moeder had.

Maar herken je dat zelf niet? Hoe je een lijn door je eigen leven kunt trekken met boeken die je vergezeld hebben door je leven? Bij mij via Vestdijks  dromerige 'Terug tot Ina Daman' naar het fantastische 'Rumeiland'. Via het decadente werk van F. Scott Fitzgerald naar de meer eigentijdse en onstuimige Jay McInerney. De tijd was anders maar zijn thematiek was hetzelfde. Om stap voor stap steeds meer je eigen smaak en voorkeur te ontdekken. In mijn geval richting de geschiedenis.

Nog altijd is één van mijn lievelingsboeken 'De ondergang van de Batavia' van Mike Dash. Over een onwaarschijnlijke terreuractie na het stranden van dit schip voor de westkust van Australië. Ik kon mij niet voorstellen dat het echt gebeurd was en dat het Dash gelukt was om in archieven zoveel details boven tafel te krijgen. Mijn liefde voor bizarre geschiedenissen was gewekt. Een lange lijst van dit soort boeken volgde: 'Stasiland' van Anna Funder,  de geschiedenissen van James Cook en Anna's Enquists 'De thuiskomst' er gelijk achteraan. Of recenter: 'De handelsreiziger van de Nederlandsche Cocaïnefabriek' van Conny Braam of  'De barones en de dominee' van Wim Coster'

Mijn boekenlijst is eigenlijk één grote streng met DNA.En elk boek dat je leest, verrijkt dat DNA.

Maar goed daar hadden we het niet over. Het was boekenweek. En een boekenweek zonder boek is hetzelfde als een nudist met kleren. Dus hop, ik smeer u nog eens een goed boek aan.

Erebus
In de categorie bizarre geschiedenissen dit keer een boek van Michael Palin. Het is het boek 'Erebus, het verhaal van een schip'.  Ik hoor u denken: waar ken ik die ook al weer van. Nou van Monty Python. Nu is Michael Palin, net als de andere makers van Monty Python, wel wat breder inzetbaar dan alleen als komiek.

Het boek Erebus gaat over het schip de Erebus, een in 1826 gebouwd oorlogschip dat in 2014 is teruggevonden bij de Noordpool.  Het schip is gebouwd vlak na de Napoleonitische oorlogen. Voor Engelsen breekt dan een tijd aan van relatieve rust.  Engeland investeert in wetenschap en industrie en wil zijn grootheid tonen. Niet door militair machtsvertoon maar door ontdekkingen en wetenschappelijk vernuft. Het als oorlogsschip gebouwde Erebus wordt daaroom - bij gebrek aan oorlog - in 1839 omgebouwd tot expeditieschip.

Op naar de zuidpool
James Clark Ross wordt de kapitein die tussen 1839 en 1843 een expeditie naar de zuidpool zal ondernemen. Men is letterlijk vier jaar van huis. Het schip wordt geflankeerd door een tweede schip, de Terror. Men had verschillende doelen: het vinden van het magnetische zuiden, het doen van allerlei astronomisch onderzoek, het in kaart brengen van vaarroutes en het doen van botanisch onderzoek. De reis van James Clark Ross laat je zien hoe behoedzaam - net als James Cook bijvoorbeeld - men handelde. Het behoud van de schepen, de mensen en de spullen staat in alle stappen voorop. Het doen van ontdekkingen betekent risico's nemen maar elk risico kan ook fataal zijn. Dus welk risico neem je? Ross blijkt een zeer wijs kapitein te zijn op dit punt.

James Clark Ross maakt een paar keer gebruik van de havens van Tasmanië waar hij allervriendelijkst wordt ontvangen door gouverneur Franklin en zijn nogal dominante vrouw.

Op naar de noordpool
James Clark Ross keert in 1843 veilig terug. Hij gaat niet meer de zee op. Maar voor de Erebus is een nieuw plan voorzien: een expeditie naar de zuidpool. En ditmaal wordt de charmante Franklin - inmiddels geen gouverneur meer in Tasmanië - de kapitein. Tot Groenland gaat alles goed maar daarna..... Tja, dat blijft een beetje de vraag.Want hoe goed gedocumenteerd de reis rond de zuidpool was, na Groenland is er geen enkel teken van leven meer beschikbaar. Het verhaal gaat uit als een nachtkaars. Zoekactie na zoekactie vind plaats. Eskimo's blijken de bemanning nog gezien en gesproken te hebben. Eén van de zoektochten levert op dat wellicht de bemanning zich heeft bezondigd aan kannibalisme. Dit verhaal wordt door de autoriteiten  - en de vrouw van Franklin - als ongewenst in de doofpot gestopt.

De ontdekking van 2014 werpt nieuw licht en nog meer details op de zaak. Welke? Dat laat ik lekker in het midden..... Dan moet u dat boek zelf maar eens gaan lezen. Michael Palin heeft met dit boek een bijzonder puik boek geschreven over - inderdaad - een bizarre geschiedenis.

Misschien dus een boek voor uw boekenlijst.  Maar kies uw boeken voorzichtig. Uw boekenlijst is namelijk uw eigen streng met DNA. En met elk boek dat je leest, verrijk je dat DNA.

Lees een boek en: Leve de boekenweek!

De hel van 1812, Nederlanders op Veldslag met Napoleon

Zo, dat waren wel weer even genoeg blogjes over bibliotheken en zo. Nu weer eens over een echt boek. En zoals u weet houd ik van bizarre geschiedenissen. De afgelopen weken las ik de dikke pil van Bart Funnekotter over 'De hel van 1812'.

Nederlanders in dienst van Napoleon
Europa heeft een een paar heersers gekend in de afgelopen eeuwen die dachten dat het het hele continent konden bezitten. Napoleon was één van hen. Hij had Nederland al ingenomen, ontdeed zich van zijn eerste vrouw om slim te kunnen trouwen met een Oostenrijkse prinses en dacht daarna dat hij via Pruisen ook wel de Russische tsaar kon tartten. Grootheidswaanzin weten we achteraf.  Want hij vertrok met bijna 600.000 soldaten naar Rusland en daarvan kwamen er - schrik niet - slechts 120.000 terug.

Onder deze 600.000 soldaten bevonden zich zo'n 15.000 Nederlanders. Soldaten die na de inname van Nederland onder Frans gezag waren gekomen of die zich later hadden gemeld bij de Franse leger.

Funnekotter vertelt het hele verhaal van de toch van 1812 aan de hand van dagboekfragmenten van Nederlandse soldaten en officieren. En wie de honderden pagina's overziet die het boek dik is, ziet dus ook gelijk welk monnikenwerk het moet zijn geweest om het boek te maken.

De vijand is nooit de grootste tegenstander
Het begin van de tocht is nog overzichtelijk. Het gemoed is opgewekt, her en der wordt wel geplunderd en het duurt wel erg lang voor de Russen zich laten zien. Het Russische leger speelt in de beginfase een soort verstoppertje waardoor het tijden duurt voordat het tot een veldslag komt. De winter begint vroeg in Rusland en al snel zijn de eerste doden te betreuren door de kou.  En die kou blijkt een veel grotere tegenstander dan de het leger van de tsaar.

De Russen hebben de Fransen zo ver Rusland in gelokt dat men klem komt te zitten en op het moment dat duidelijk wordt dat de Fransen de overwinning nooit zullen krijgen, begint een race tegen de klok om weg te komen uit Rusland. Keer op keer lijkt de vluchtweg bijna afgesloten.

Bloedstollend - letterlijk en figuurlijk - is de vlucht over de rivier de Berezina. Een snel kolkende rivier met ijsschotsen. De Nederlandse genietroepen bouwen een noodbrug waar soldaten elkaar zo ongeveer vertappen om het land te ontvluchtten en waar ondertussen de achterhoede de Russen weg moet zien te houden bij de brug.

Tijdens de studiereis naar Engeland was ik even in het museum van Manchester en kwam daar dit schilderij tegen waarop je commandant Ney stand ziet houden tegen de Russen.

Funnekotter eindigt door van enkele Nederlanders die het overleven ook nog na te gaan wat zij doen nadat zij uit het Franse leger zijn. Velen steken over naar het Nederlandse leger en vechten vrolijk verder bij de slag bij Waterloo of de tiendaagse veldslag die leidt tot de onafhankelijkheid van België.  Sommige mensen blijken vele levens te hebben.

De grootste ramp uit de Nederlandse militaire geschiedenis
Van de 15.000 Nederlanders die meegegaan zijn, zullen slechts tussen de 500 en 1.500 levend zijn teruggekomen. De Nederlanders hebben daarmee relatief veel slachtoffers gekend. In vergelijking met andere oorlogen, betoogt Funnekotter, is dat dan de grootste ramp uit de Nederlandse militaire geschiedenis. Iets wat u en ik tot vandaag wellicht niet wisten.

Funnekotter laat de dagboekfragmenten een hartverscheurend verhaal vertellen van een steeds verder ontsporende onderneming. Een prima boek om lekker bij de verwarming straks te lezen en tevreden vast te stellen dat u het zo slecht nog niet hebt.

Stasiland: onder de huid van voormalige inwoners van de DDR

Zoals bekend houd ik van bizarre geschiedenissen. In die categorie behoort ook het boek van Anna Funder 'Stasiland'. Stasiland is een boek dat de verhalen optekent van vele inwoners van de voormalige DDR. Dat doet ze op een meesterlijke wijze.

Zo interviewt ze Mirjam die op haar zestiende met een vrij naïeve poging probeert te vluchten naar het westen en die daardoor bijna de Derde Wereldoorlog had laten starten. Ze wordt gepakt en komt in de malle molen van de Stasi. Funder laat zien wat er van haar leven terecht komt en hoe ze haar geschiedenis meedraagt.

Ze laat de heer Von Schintzler aan het woord, een tv-presentator die voor de DDR  TV-programma's uit het Westen 'kapot' praatte op het 'zwarte kanaal'. Von Schnitzler, in het boek al een zeer oude man, is volledig blijven hangen in de tijd van de SED, de muur, de Stasi en het anti-imperialisme. Hij is er heilig van overtuigt dat het kapitalisme binnenkort toch nog zal instorten en dat het socialisme zal overwinnen.

Het meest aangrijpende verhaal is dat van Frau Paul, een moeder wiens zoontje in West-Berlijn in het ziekenhuis behandeld moet worden en die moet kiezen: 'je zoontje zien  en iemand verraden of je zoontje niet zien en iemand niet verraden'. Grote groepen mensen zijn op die manier door manipulatie verplicht om mee te werken aan de praktijken van de interne veiligheidsdienst.

Het verhaal met de grootste glimlach is wel die van Klaus. Klaus was rebels kunstenaar in het DDR-regime. Hij speelde in het Klaus Renft-combo (zie video) en laat zien hoe hij dezelfde manipulatietrucs uithaalde met de Stasi als die de Stasi met hem uithaalde.

Funder verbindt de verhalen op magistrale wijze door haar eigen gebeurtenissen als Australische journalist in Duitsland hier door heen te laten lopen. Ze laat zien hoe ze in contact komt met oud-Stasi-medewerkers en ze verhaalt over de 'puzzelvrouwen' in Neurenberg. De 'puzzelvrouwen' is een groep van ongeveer 30 medewerkers die oude versnipperde Stasi-archieven, snippertje voor snippertje weer aan elkaar te leggen. Rond de val van de muur was er wel tijd om ze te versnipperen maar geen tijd meer voor een definitieve vernietiging.

De muur is inmiddels op bijna alle plekken van Berlijn verdwenen. Het verhaal van Funder laat zien dat mensen blij zijn dat de muur verdwenen is. Niet alleen omdat de vrijheid terug is maar ook omdat het velen herinnert aan het verraad waartoe ze gedwongen werden door het systeem en de schaamte die dat met zich meebrengt.

In een recensie werd het boek van Funder aangeduid als: 'een meesterwerk van onderzoeksjournalistiek, haast geschreven als een roman, met een perfecte mix van compassie en distantie'. Nou, die kan ik wel onderschrijven.

Wie Stasiland wil lenen bij de bibliotheek, kan dat hier doen.

De stamhouder, de bizarre geschiedenis van Alexander Münninghoff

Zoals u weet, houd ik van bizarre geschiedenissen. Omdat de werkelijkheid soms meer kronkelt dan fictie ooit doet. De afgelopen week las ik het boek 'De stamhouder' van Alexander Münninghoff.

Münninghoff, waar kent u die ook al weer van? Inderdaad, hij was correspondent in Rusland. En het is zijn eigen verhaal.

Neem een familie van Baltische landadel die op de vlucht slaat voor de Bosljewieken en naar Nederland gaat. De zoon gaat niet mee naar Nederland maar gaat bij de SS gaat om die Bolsjewieken een lesje te leren. De vader die het verzet steunt, helpt de inlichtingendienst en verdient ondertussen geld aan de bezetter. De zoon trouwt in Duitsland met een Letse - liefde op het eerste gezicht - en ze  krijgen een zoon, de kleinzoon en stamhouder. Geboren tijdens een bombardement in Polen. De familie in Nederland rijdt dwars door bezet gebied om hun kleinzoon op te halen. 

En dat alles is slechts het begin van een verhaal  Dan begint de afwikkeling van de oorlog. Waar in de oorlog alles draaide om overleven, moet nu iedereen de draad weer oppakken. En in dit verknipte gezin met verschillende nationaliteiten en loyaliteiten, botst de ene na de andere.

Totdat de laatste sterft worden rekeningen nog vereffend maar duiken ook telkens nieuwe geheimen op. Over het ijzersterke Katholieke netwerk van de opa, over de kameraadscap, over ontheemde vader en zijn naïeve vechtlust, over een alleenstaande moeder net na de oorlog, over geheime kinderen die hun stiefvaders chanteren.  Alles komt in één leven voorbij. Van grote rijkdom naar diepe armoede en weer terug. 

Bekijk VPRO-boeken nog maar eens vanaf een minuut of vijftien. Daar zie je hem voorbij komen.

Vroeger had ik nog de kinderlijke gedachte dat 'rijke' families ook 'nette' families waren. Die illusie ben ik ondertussen wel kwijt en dit boek bevestigt me in die gedachte. Rijkdom kan veel verhullen,

Münninghoff begon in 1990 met het boek. Er zal veel speurwerk aan te pas zijn gekomen om het te schrijven. En het feit dat veel van de betrokkenen inmiddels overleden zijn, zal het makkelijker maken om deze geschiedenis te publiceren.

Na het lezen voel je je accuut kleinburgelijk. Hoe wild je leven ook was. Het zal bleek aftekenen tegen de geschiedenis van de stamhouder.

Snel bestellen dus dat boek..

Bestel het boek via Literatuurplein
Bestel het boek via de Overijssel catalogus