Die nieuwe bibliotheek van u, weet u wel, wordt dat nog wat?

Gij weet waarom het is, ik niet.
Dat Koninkrijk van U, weet U wel, wordt dat nog wat?

Het zijn de twee slotregels van Gerard Reve uit het gedicht 'Graf te Blauwhuis'.  Reve foetert nog maar eens op God bij het overlijden van zijn buurvrouw: van dat Koninkrijk zal dan ook wel niet zo veel komen.  Het zijn dichtregels die me door het hoofd spookten, toen ik een aantal onderzoeken naast elkaar legde. En Reve parafraserend dacht ik: Die nieuwe bibliotheek van u, weet u wel, wordt dat nog wat?

Terugloop 'oude bibliotheek', groei 'nieuwe bibliotheek'
Om te beginnen: ik beschouw mijzelf als een optimist, soms tegen beter weten in. Begin 2015 schreef ik: 'De bibliotheek van de toekomst is dichter bij dan we denken'. Het ging toen over mijn ervaringen als interim-directeur in Deventer en hoe de contouren van die toekomstige bibliotheek ook al te zien zijn: bibliotheek op school, wijkwinkels, voorleesexpress en steeds meer activiteiten. We zien afkalvend gebruik in uitleningen en stijgend gebruik van die nieuwe bibliotheek. Maar gaat het snel genoeg? Groeien we hard genoeg om die 'oude functies' te compenseren?

De afgelopen week kwam ik cijfers uit Engeland tegen en die maakten me niet vrolijk.

Tja, die Britten... Een paar weken geleden was ik nog enthousiast over hun robuuste toekomstvisie, Een puike strategie noemde ik het. En fijn ook dat ze er zo de sokken inzetten met die nieuwe bibliotheekvisie. Maar nu snap ik ook wel een beetje waarom. Want afgelopen weekend las ik het rapport: 'Taking part, focus on libraries'. Kijk maar eens wat er met hun resultaten gebeurde sinds 2011.

Dat zijn lelijke cijfers. Het aantal actieve leners daalde in vier jaar tijd met 25%, het aantal bezoekers met 15%. Overigens een slechte grafiek want het lijkt hier alsof het aantal bezoekers harder daalt dan het aantal leden. Dat heeft met de assen aan de linker- en rechterkant te maken die ongelijk geschaald zijn... Visueel trucje. Maar goed, de cijfers zijn dramatisch.

Dat er minder geleend wordt: daar kan ik nog vrede mee hebben. Maar dat het aantal bezoekers zo hard terugloopt lijkt me 'shocking' voor onze theedrinkende overburen. 

En Nederland?

Toch tijd om eens te kijken hoe dat dan in Nederland is. Hoe gaat het daar met de bezoekersaantallen? Wij schermen toch al jaren met de opmerking dat bezoekers belangrijker worden dan leden en uitleningen. Is al zichtbaar wat alle inzet voor de maatschappelijke en educatieve bibliotheek oplevert?

Vorig jaar werd door de VOB met veel tamtam gemeld dat er maar liefst 72.000 activiteiten plaatsvonden in de bibliotheek. Verder werd op de site gemeld dat het aantal bezoeken in 2014 steeg naar 63 miljoen. Dat was in 2013 nog 60 miljoen.

Dat lijkt een goede score: drie miljoen bezoekers extra in één jaar tijd. Maar kijk even wat er voor 2013 gebeurde. Dit zijn de cijfers van de bibliotheekmonitor. Recenter worden ze daar nog niet aangeboden.

Met andere woorden: met de stijging in 2014 weer naar 63 miljoen zijn we terug op het niveau van 2012. Maar dat er steeds meer bezoekers naar de bibliotheek komen, is echt nog niet te zien. Hoe komt dat?

De 'oude bibliotheek' verdwijnt sneller dan de 'nieuwe bibliotheek' komt
Liegt de VOB als ze zeggen dat steeds vaker mensen naar activiteiten komen in de bibliotheek? Nee, dat denk ik niet. Maar er zijn wel twee zaken tegelijk aan de gang. Het aantal uitleningen daalt al jaren gestaag. En wie minder leent, krijgt ook minder bezoekers van uitleningen.Boeken worden geleend in fysieke bibliotheken. Een lener is dus ook een bezoeker. Daar komt nog bij dat er in de afgelopen jaren steeds vaker via internet wordt verlengd: dat wordt wel geteld als uitlening maar levert geen bezoeker op.

Dan zelf maar eens rekenen
Met wat rekenkundig knutselwerk met bovenstaande cijfers en de CBS-statistieken voor de uitleningen en de leden kom ik tot onderstaande grafiek. Daarin is een index te vinden vanaf 2005 over het verloop van ledenaantallen, uitleningen en bezoekersaantallen. 2005 is dus 100%. Hoe is het vanaf die tijd gegaan?

De uitleningen zijn het hardst gedaald sinds 2005. In 2014 is hier nog 58% van over. De leden zijn het meest stabiel met 93%. Hoewel gezegd moet worden dat het aantal jeugdleden sterk is toegenomen en het aantal volwassen leden is afgenomen.

Tot slot de bezoekersaantallen. Ten opzichte van 2005 zit die op 73%. Hoger dan die 58%.  Met andere woorden: bezoekers presteren beter dan uitleningen!

Tempo!
Het goede nieuws is dus: ja, we hebben meer bezoekers dan je alleen op basis van uitleningen zou mogen verwachten. Het slechte nieuws is echter dat de terugval in bezoek door minder uitleningen zeker niet in zijn geheel gecompenseerd wordt door nieuwe activiteiten.

Is dat erg? Nou, het is in ieder geval een constatering. Cijfers zijn niet heilig maar ze geven wel inzicht in de omvang. Voor mij is het een teken dat we als bibliotheken wel flink bezig zijn met ontwikkeling van die maatschappelijke en educatieve bibliotheek maar dat dit qua omvang nog maar beperkt te zien is in de cijfers. En dat is voor legitimatie naar de politiek wel degelijk een aandachtspunt. Niet alleen sturen op mooie concepten maar ook op evident publieksbereik en de zichtbaarheid van de resultaten.

Daar is dus nog wel wat werk aan de winkel.

Dubbelstrategie: behouden en vernieuwen
Wat deze cijfers verder aantonen voor mij is dat een dubbelstrategie nodig is. Om spreidingsbeleid te legitimeren zijn zowel de 'oude bibliotheek' als de 'nieuwe bibliotheek' nodig. Wie alleen inzet op de 'nieuwe bibliotheek' moet versneld afscheid nemen van een groot publieksbereik. Dat is nu nog echt te vroeg. Maar wie alleen inzet op de 'oude bibliotheek' heeft ook niet voldoende basis meer. De keuze tussen waar je moet investeren zijn daarom voor bibliotheken verdraaid lastig. We zijn verdediger en spits tegelijk. Alleen met heel hard werken gaat je dat lukken. Ik zal eens op zoek gaan naar cijfers van bibliotheken met zo'n dubbelstrategie om dat te onderbouwen. Als u die cijfers hebt, mag u me die toesturen. Dan ga ik ze verwerken.

De vraag van Reve
De VOB had gelijk toen ze zeiden dat burgers steeds vaker voor activiteiten naar de bibliotheek komen. En ja, ik had gelijk toen ik zei dat de bibliotheek van de toekomst al verder is dan we denken. Ik geef toe, het is zwemmen tegen de stroom in.

Terug naar de vraag van Reve:  Die nieuwe bibliotheek van u, weet u wel, wordt dat nog wat?

Het antwoord luidt: Die nieuwe bibliotheek van u, weet u wel, dat wordt wel wat hoor.
Het is alleen nog wel wat werk en we hebben geen tijd te verliezen.
Dus hup, aan de slag!

De vijf lessen van het VNG-jaarcongres voor bibliotheken

De afgelopen dagen mocht ik in de stand van 'de Bibliotheek' staan op het VNG-jaarcongres.Voor wie het niet kent: het VNG-jaarcongres is de huishoudbeurs voor burgemeesters, wethouders, griffiers, gemeentesecretarissen en raadsleden. Zoiets als ons bibliotheekcongres dus.

Op die twee dagen sprak ik tientallen wethouders. Het voelde als speeddaten met de lokale politiek. Door met zoveel mensen in zo'n korte tijd te spreken, krijg je een goed beeld van hoe we er - vanuit het oogpunt van de gemeente - als bibliotheek voor staan. Ik geef u de vijf lessen die ik daar leerde.

Les 1: Bibliotheek heeft een onbetwiste nieuwe rol
Gemeenten zijn overtuigd van de nieuwe rol van bibliotheken. Dat begint met de opmerking dat de bibliotheek van gisteren niet meer de bibliotheek van vandaag is. Maar waar veel wethouders een aantal jaren geleden dan wel ongeveer stil vielen, ging nu het gesprek moeiteloos verder over laaggeletterdheid en basisvaardigheden, over ontmoetingsplek in dorp en stad, over het sociaal domein of over 'een leven lang leren'. Het rapport Cohen heeft veel goed werk gedaan en het kan niet anders of in het verlengde hebben ook alle bibliotheekdirecteuren hier aan meegwerkt. Een pluim dus voor de sector als geheel.

Les 1 is dan ook: bibliotheken hebben een onbetwiste nieuwe rol gekregen. Blijf dat verhaal uitdragen! Want de keerzijde is dat gemeentepolitici ook vertellen dat die oude rol dus  geen financiering meer legitimeert. De weg terug is afgesloten.

Les 2: De randen van die onbetwiste nieuwe rol zijn nog onduidelijk
Hoe mooi Les 1 ook is, er is nog wel werk aan de winkel. Want waar de grenzen precies liggen van die nieuwe rol is lastiger. Sommige wethouders vinden dat je je niet met onderwijs moet bemoeien - maar wel moet zorgen voor taalvaardige jeugd. Sommige wethouders hebben moeite met een rol die verder gaat dan alleen de 'zwakke' burgers. Voor de rest moet maar gewoon betaald worden, vinden zij. Weer anderen vinden horeca en een bibliotheek maar een rare.

Kortom, klaar zijn we ook nog niet. En de kunst is wel om uw wethouder en raad hier goed in mee te nemen. Investeer dus in het laten zien van die goede voorbeelden. Ik heb veel wethouders aangeraden om bij goede voorbeelden te gaan kijken samen met de bibliotheek. Mocht uw wethouder zich dus spontaan melden met zo'n voorbeeld, dan kan dat dus mijn 'schuld' zijn. Doe er uw voordeel mee.

Les 3: Van Paniek om geld naar Balans

Naast wethouders Cultuur meldden zich ook wethouders Financiën in de stand van de Bibliotheek. Aan hen vroeg ik altijd hoe ze er voor stonden. Bijna alle wethouders gaven aan dat hun financiën in balans waren en dat ze verwachtten dat ze door de grote bezuinigingen heen zijn. Een enkeling was ronduit positief ('we gaan weer bouwen') en een enkeling was negatief ('ons budget jeugdzorg is nu al op en het jaar is nog niet op de helft'). Soms wat diffuus dus. Mijn beeld is dat op lokaal niveau het rustiger begint te worden dan een aantal jaar geleden. De grote paniek over hoe we door de crisis moeten komen, lijkt af te nemen. Hetgeen overigens niet wegneemt dat op bijna alle plekken in bibliotheekwerk is bezuinigd en dat die maatregelen gewoon nog op de rol staan.

Les 4: Werken volgens de 3 O's: Ondernemerschap, ondernemerschap en ondernemerschap
Wie denkt dat hij met bovenstaande boodschap als bibliotheek dan wel rustig achterover kan leunen, slaat de plank finaal mis. Nee, bibliotheekmensen, we moeten nog flink aan de slag. De politiek verwacht stevig ondernemerschap. Meer samenwerking met instellingen, meer allianties en dichter op elkaar organiseren.

En verder moeten bibliotheken een hele nieuwe weg vinden samen met burgers: geen vrijwilligers 1.0 maar participatie 2.0. Samenwerken met instelllingen en professionals doen we nu overal wel, nu gaan we een tijd in waar samen met burgers gekeken moet gaan worden hoe we laaggeletterdheid terugdringen of hoe we een cultureel programma realiseren.

Politici verwachten die veranderende rol niet alleen van bibliotheekdirecteuren maar van al het bibliotheekpersoneel. Elk van ons krijgt de opdracht om die verbinding met de samenleving te maken van hoog tot laag in de samenleving. De oude bibliotheek bestaat niet meer en de oude bibliothecaris evenmin.

Les 5: Blijf bewegen
Een les die uit alle bovenstaande lessen volgt is dat de bibliotheek geen jaar stil mag zitten. Wie zegt dat zijn organisatie rust nodig heeft, kan dat vergeten. Het politieke draagvlak wijst in algemene zin in de goede richting maar de komende jaren zullen op dit vlak concrete resultaten moeten worden geboekt: hoeveel laaggeletterden heeft u geholpen, welke rol heeft u gepakt in het sociaal domein en hoeveel scholen zijn enthousiast over de Bibliotheek op School? Kom zelf met plannen om het op te pakken. Wacht niet tot de politiek komt.

De financiële kaders blijven zeer beperkt. Elke kans in samenwerking moet met beide handen worden aangepakt en de verbinding met burgers moet vol op de agenda. Wie niet beweegt, zakt alsnog door het ijs.

Vijf lessen. Een positieve ondertoon en pens vol werk. Tegelijkertijd: iedereen kent de bibliotheek, het merk is ijzersterk en heeft een nieuwe lading gekregen. Een schip dat klaar is voor de toekomst. Ik wens alle bemanning veel succes!

De bibliotheek van het onbestelde...

Niet wat je zocht, maar juist wat je niet zocht, blijkt vaak het waardevolst... In een wereld waar alles met een druk op de knop te bestellen is, is niks meer onvindbaar of schaars.Dat verandert het wereldbeeld van mensen.Wij aanvaarden het onverwachte niet meer, juist omdat we zoveel regie over ons leven kunnen uitoefenen. Terwijl in dat onverwachte en het aanvaarden daarvan juist zoveel kracht schuilt.

Bovenstaande is de wijze opvatting Jean Klare, één van de kunstenaars die meewerkte aan concepten voor de bibliotheek van de toekomst. En hoe kun je dat onverwachte - dat je leven zo verrijkt - juist stimuleren? Dus komt hij met de bibliotheek van het onbestelde. In dit geval boeken die verstopt zitten in de kast. Volstrekt op de verkeerde plek. 

Of wat te denken van het kunstwerk van Bas Kools waarin een heus Cyborg wordt gebouwd. Mijn dochter van acht vroeg wat dit kunstwerk nu voorstelde. Ik zei: stel je voor dat je een iPad hebt die je helemaal om je heen zou kunnen hebben.... Ze snapte het meteen, enne, ze wilde hem gelijk hebben.

Of wat te denken van Daniël Venneman die draagbare bibliotheken maakt op plekken waar mensen juist die verbeelding consumeren: bibliotheken waar je je helemaal in terug kunt trekken of als huisje op een terras. 

Het had even geduurd voor ik weer de Bibliotheek van de Nieuwsgierigheid kon bezoeken. Maar afgelopen zaterdag vond ik eindelijk even tijd omdat ik telkens buiten mijn eigen stad verbleef. Druk met de eigen regie over mijn leven. En ach, dacht ik, wat zoek je het soms toch ver weg, terwijl je er om de hoek over kunt struikelen. lopen. En misschien is daarmee de cirkel wel rond: niet wat je najaagt maar waar je tegen aanloopt maakt het leven het meest interessant... 

Vanmiddag: Liveblog Overijssels Symposium Bibliotheek van de Toekomst

Het is weer zover: ik mag weer live bloggen! Altijd een feest. Vanmiddag vindt een mini-symposium plaats voor Overijsselse wethouders, ambtenaren en bibliotheekdirecteuren. Het onderwerp: de bibliotheek van de toekomst.

Sprekers zijn naast gedeputeerde Hester Maij, Job Cohen en Jos Debeij. Job Cohen zal uiteraard ingaan op het rapport 'Bibliotheek van de toekomst'. Jos Debeij zal ingaan op het concept van Wijkwinkels in Deventer.

Verder zijn er workshops over digisterker, taalpunten en taalcoaches, de Voorlees Express, I-workspace, kennisknooppunten en jawel: Samenwerking!

Stay tuned! Vanaf half twee kunt u de eerste blogs verwachten.