Provinciale atlas voor bibliotheekwerk in zes kaartjes

Ja, ik werk veel met cijfers. Elk jaar maak ik de index van Best Presterende Bibliotheken. En soms vragen mensen uit Overijssel en Gelderland en soms ook daarbuiten om nog eens wat op een rijtje te zetten. Ondertussen had ik dat al zo vaak gedaan dat ik ook voor verschillende andere provincies al van alles had uitgerekend. Dus ik dacht: volgens mij is het een kleine moeite om dan ook de resterende provincies nog even uit te rekenen en in een landkaartje te plotten. En warempel, met nog geen dagdeel zolderkamertjesstatisitiek had ik een provinciale atlas voor bibliotheekwerk. 

Ik neem u mee langs zes landkaartjes: van bezoekers tot leden, van activiteiten tot bibliotheek op school en ja, ook de subsidie. Handige cijfers waarmee u ook zelf aan de slag kunt om  zelf te zien waar uw bibliotheek staat. En.. het blijkt dat bibliotheekwerk per provincie nog best kan verschillen. Leest u mee? 

Voor de kaartjes maakt ik gebruik van de openbare WSOB-gegevens 2023 en het databestand samenwerking primair onderwijs 2022-2023. Binnenkort moeten  WSOB-gegevens 2024 al uitkomen dus een update is niet ver weg!  

Daar gaan we, op naar de cijfers en kaartjes!

Bezoeken per inwoner

Gemiddeld komt een inwoner van Nederland 3,1 keer per jaar in de bibliotheek. Dat is een gemiddelde natuurlijk. We hebben inwoners die elke dag aan de leestafel zitten en er zijn er ook nog wel wat die nooit komen. 

Grote koploper is dit kaartje is Groningen. En om eerlijk te zijn dat heeft alles te maken met het multifunctionele bezoekerskanon dat Forum heet. En kleine provincies hebben het makkelijker om grote uitschieters naar boven of beneden te hebben. Dat zullen we nog wel vaker zien in de kaartjes. 

De overige provincies scoren niet met een hele grote variatie. Opvallend is wel de score in het zuiden van Nederland waar van Zeeland, via Noord-Brabant en Limburg het overal iets achter blijft. Ik denk dat daar wel iets cultuur-historisch achter zit. In Brabant en Limburg heeft dat wel iets met het van oudsher katholieke platteland te maken en in Zeeland met hetzelfde platteland maar met een reformatorische inslag. 

Bovengemiddeld scoren, naast Groningen, Flevoland, Overijssel, Utrecht en Drenthe. Als ik een analyse moet maken heeft dat te maken met fijnmazigheid van het netwerk en achtergrond van de inwoners.

Percentage lid

Eén op de vijf Nederlanders heeft een bibliotheekpas: 20,3%. Dat percentage zit sinds kort, mede dankzij gratis volwassen abonnementen, wel weer in de lift. Maar ook hier zien verschillen per provincie. 

Koploper is opnieuw een kleine provincie met maar twee bibliotheekorganisaties. Dit keer is het niet Groningen maar Flevland waar bijn één op de drie Nederlanders lid is. Dat is echt een puike prestatie. Mijn analyse is dat hier in Flevoland jaren lang consequent is gebouwd aan dat lidmaatschap en ook hier zal de achtergrond van inwoners weer meespelen.

Bovengemiddeld zijn opnieuw Overijssel en Drenthe en daar voegen zich in dit kaartje ook Gelderland en Zeeland bij. Waar Zeeland dus niet zo heel veel bezoek heeft, zijn ze dus wel meer dan gemiddeld lid. 

Uitleningen per lid

Een gemiddeld bibliotheeklid, leent 15,8 boeken of andere media per jaar. En het is wel grappig: waar een hoog percentage van de bevolking lid is, is in de regel het aantal uitleningen per lid wat lager. In het vorige staatje zagen we dat heel veel Flevolanders lid zijn maar deze Flevolanders lenen gemiddeld veel minder dan die 15,8 boeken. In Flevoland blijft men steken op 8,9. Toch is dat heel verklaarbaar. Wie veel leden heeft, heeft in de regel ook leden die wat minder lezen. De veellezer blijft altijd lid van de bibliotheek. Maar wie wat minder leent, haakt af. 

Koploper bij het aantal uitleningen per lid is Friesland met 21,3 uitleningen per lid. En zij scoorden bij percentage van de inwoners dat lid is, ook inderdaad benedengemiddeld. Het lijken dus deels communicerende vaten te zijn. 

Bovengemiddeld scoren verder de noordelijke en oostelijk provincies: Groningen, Drenthe, Overijssel en Gelderland. 

Bezoek aan bibliotheekactiviteiten

De bibliotheek is natuurlijk veel meer dan het uitlenen van materialen. We keken net al naar het aantal bezoekers en we kijken hier naar het aantal bezoekers aan activiteiten. Dat druk ik uit in het aantal activiteiten dat bezocht wordt per 100 inwoners. Als we 100 inwoners zouden vragen dan zou blijken dat zij gezamenlijk gemiddeld naar 28,4 bibliotheekactiviteiten zijn geweest in het afgelopen jaar. 

Het cijfer van de bibliotheekactiviteiten groeit de afgelopen jaren heel snel. En dat heeft twee redenen. De primaire reden is dat er inderdaad veel meer georganiseer wordt en dat kennisoverdracht veel vaker plaats vindt via cursussen, workshop of lezingen. De activiteiten vervangen daarmee deels het lenen of zijn aanvullend op elkaar. De tweede reden is dat ik niet kan ontkennen dat er gewoon meer en beter geregistreerd wordt door bibliotheken. Een deel van de groei is dus ook zeker een administratieve groei. 

Waar ledencijfers en uitleningen wel wat verschillen kennen, is het verschil bij activiteiten tussen provincies dan ook veel groter. Absolute koploper is hier ook weer Groningen en daarbinnen is het vooral het Forum die het cijfer van activiteiten omhoog stuwt. In Groningen bezoeken 100 inwoners gezamenlijk 70 bibliotheekactiviteiten. Dat is tweeënhalf keer het landelijk gemiddelde. Nu is het Forum een multifunctionele organisatie waar het lastig is om de activiteiten uit elkaar te trekken. Bijna alle activiteiten van multifunctionele organisaties zijn wel onder één van de vijf wettelijke taken van bibliotheken te scharen. En dat zal een verklaring zijn voor het hoge aantal. 

Verder valt Utrecht in positieve zie op waar elke 100 inwoners samen 53 bibliotheekactiviteiten bezochten. Eemland, IDEA en Veenendaal zijn daar te trekkende krachten van. Ook Gelderalnd scoort nog flink bovengemiddeld. Daar zijn wel een paar uitschieters - Rozet, Veluwezoom en Wijchen - maar valt ook op dat het daar provinciebreed behoorlijk hoog ligt.

Aan de onderkant valt Zeeland op met 4,4 bezochte activiteiten per 100 inwoners. Zeeland scoorde ook al laag met het aantal bezoeken aan de bibliotheek dus die twee houden wel verband met elkaar. En in Zeeland kan het meespelen dat er ook veel met een bus wordt gewerkt en ik kan me voorstellen dat dit tot minder activiteiten leidt dan in een vaste vestiging. Maar het is een aanname van mij.

Bibliotheek op school

Lang niet alle bibliotheekwerk vindt in de bibliotheek zelf plaats. We zitten inmiddels op meer dan 3.000 basisscholen met het concept van de Bibliotheek op school. Ook die zette ik per provincie eens op een rijtje. Deze cijfers komen uit een andere bron dan de standaard WSOB-gegevens. En volgens mij zag ik dat deze cijfers ook net een update hebben gehad maar die zijn bij mij nog niet door de rekenmolen gegaan. Dit zijn de cijfers van vlak voordat de grote uitrol van de extra impuls begon. 

Gemiddeld werkt in Nederland ongeveer de helft van alle basisscholen samen met de bibliotheek voor de Bibliotheek op school (of een volledig vergelijkbaar programma). Maar ook hier zien we wel verschillen per provincie. Hoog scoren: Drenthe, Noord-Brabant, Groningen, Friesland en Overijssel. Allemaal provincies die al vroeg begonnen met de Bibliotheek op school of die een gezamenlijke of centrale aanpak kenden. 

Achterblijvers zijn Utrecht, Noord-Holland en in mindere mate Zuid-Holland. In die provincies zitten een paar grote steden die pas relatief laat begonnen met het concept. We zullen zien dat dat de komende jaren snel recht gaat trekken. 

Subsidie

Geld. Dat vindt iedereen altijd bere-interessant. Hoeveel krijg ik en hoeveel krijgt die ander? Hier ziet u de bedragen aan gemeentelijke subsidies per inwoner per provincie. En daarbij trekken we altijd de huisvestingkosten ervan af. Dat is een soort landelijke benchmark-afspraak. De huisvestingskosten kunnen door allerlei gemeentelijke constructies nogal versluierend werken en daarom halen we die eraf. 

Wie dan naar de cijfers kijkt, ziet dat Zeeuwen hun 'zuinige' aard recht doen. De teller blijft daar steken op € 13,77 per inwoner. Daar waar het gemiddelde in Nederland op € 17,79 per inwoner ligt. Ook in Gelderland houdt het met € 14,99 niet echt over en zitten ze € 2,80 onder het landelijk gemiddelde. Met twee miljoen inwoners in die provincie gaat het dan toch om € 5,6 miljoen minder dan op andere plekken in het land. 

De rest cirkelt een beetje om het landelijke gemiddelde. De enige provincie die echt iets hoger ligt, is Flevoland maar met twee organisaties kun je daar ook makkelijk wat afwijken van het gemiddelde. En als ik bibliotheek in Flevoland was, zou ik zeggen dat ze daar ook een meer dan gemiddeld presterend bibliotheekwerk voor terugkrijgen. Kijk de cijfers maar na. 

Wat zegt dit nou en wat kun je er mee?

Leuk, al die landkaartjes. Maar wat kun je er mee? Krijgen we er beter bibliotheekwerk van? Het antwoord is 'ja en nee'. Nee, van cijfers krijg je niet automatisch beter bibliotheekwerk. Maar wat je wel ziet aan deze landkaartjes is dat de verschillen soms historische of culturele achtergronden kennen. Of dat resultaten in bibliotheekwerk ook afhangen van wat voor type inwoners je hebt. 

Daarnaast vind ik het altijd interessant om lokale gemiddelden af te zetten tegen provinciale en landelijke gemiddelden. En dat kunt u met deze kaartjes nu dus ook. Maak er gebruik van zou ik zeggen in uw voordeel. En zoek ook naar de verklaring waarom de verschillen er zijn. En wat kun je dan van elkaar leren? Waarom is de aanpak met leden in Flevoland zo goed? Waarom heeft men in Drenthe al zoveel scholen? En wat is het geheim in Groningen achter de bezoekers en activiteiten? Of waarom scoren Gelderland en Overijssel in de volle linie goed? 

Het was leuk om weer eens een puike set met landkaartjes te maken. Ik wens u weer een fijne nieuwe bibliotheekweek!

In Zwolle, Kampen, Almere en Arnhem zijn de meeste inwoners lid van de bibliotheek

Vandaag vindt de ledenvergadering plaats van de Vereniging van Openbare Bibliotheken. Dat is een soort toogdag voor bibliotheekdirecteuren. Een  feestdag! Dus geen betere dag om aan het begin van die dag het tweede lijstje te presenteren: welke bibliotheek heeft de meeste leden? En ook dat meten we natuurlijk niet met het absolute getal maar we meten dat af tegen het aantal inwoners van de gemeente of het werkgebied. Dat heet in vaktermen het ledenpercentage. Met andere woorden: hoeveel procent van de bevolking is lid van de bibliotheek? 

Zwolle (en nu ook Kampen): De bohemian rhapsody van dit lijstje... 

Zoals de top-2000 elk jaar spannend is maar Bohemian Rhaspody toch elke keer weer bovenaan staat, zo gaat dat ook bij dit lijstje. Ook wij hebben in onze sector onze eigen Bohemian Rhapsody. Zwolle stond de afgelopen drie keer al strak bovenaan. Maar, Zwolle fuseerde met Kampen tot OverO. En petje af: ze staan ook na die fusie bovenaan. Dat is echt een diepe buiging waard. Nu kennen zowel Zwolle als Kampen een leesgrage bevolking en ze kennen goede banden met het onderwijs, tot aan het regionale MBO-onderwijs toe. 35,6% van de bevolking in Kampen én Zwolle is lid van de bibliotheek.  Chapeau voor weer zo'n eerste plaats en het consequente beleid! 

Almere, Rozet en Hoogeveen in de achtervolging

Maar... ik moet Zwolle en Kampen waarschuwen. Vorig jaar was het verschil met de nummer twee nog 4 procentpunten en dat is geslonken tot 1,1 procentpunt. Het zijn Almere en Rozet die Zwolle en Kampen op de hielen zitten. En als ik zie met welk tempo zij groeien zouden zij volgend jaar Zwolle en Kampen voorbij kunnen gaan. Van Almere heb ik volgens mij voorbij zien komen dat ze actiever zijn geworden met voortgezet onderwijsscholen. Het zou kunnen dat daar de winst zit. En bij Rozet is de leeftijd voor gratis lidmaatschap verhoogd. En dat is natuurlijk ook een verklaring voor meer bibliotheken in deze lijst. De Zeeuwse Bibliotheek die vorig jaar nog op de tweede plek prijkte, haalt dit jaar hetzelfde resultaat als vorig jaar maar wordt ondertussen door Almere, Arnhem én Hoogeveen ingehaald. In Hoogeveen ben je tot je 30e gratis lid... En met dit beleid dus zo maar de hoogste binnenkomer. Pluim voor de nieuwe directeur Roy de Witte aldaar.

Stilstand is in dit lijstje dus echt even achteruitgang. Totdat de Zeeuwse Bibliotheek natuurlijk ook die leeftijd gaat verhogen en natuurlijk weer langszij komt en anderen weer het nakijken geeft. Roem is altijd iets tijdelijks. 

Ook FlevoMeer (heel Flevoland zonder Almere) komt hoog binnen samen met Oldenzaal. Barneveld zit daar nog tussen en klimt ook een paar plekken.

Boekenberg, de grondlegger van het gratis lidmaatschap boven 18 jaar

En dan komen we op positie negen de Boekenberg tegen. Zij zijn de grondlegger van een gratis lidmaatschap boven 18 jaar. Al een jaar of vijf zijn zij nu met dit beleid bezig. Vorig jaar kwamen hier eindelijk de top-15 mee binnen. Ze moesten namelijk van ver komen. En ze stijgen verder van nummer dertien naar nummer negen. Langzaam beginnen zij nu de stijgende cijfers van anderen te voelen die hen zijn gevolgd. We gaan zien waar ze volgend jaar staan. Maar het is leuk het effect van beleid zo terug te zien. Ook Zuid-Hollandse Delta, de broer van de Boekenberg zullen we maar zeggen, volgt nu ook. En verder zien we ook hier Utrecht binnenkomen in de top-15 als enige van de vier grote steden. Knappe prestatie voor zo'n grote stad.

Op nummer 14 twee bibliotheken ex aequo, Gouda en Zuid-Kennemerland. Daardoor geen nummer 15. Het is de Bibliotheek Enschede die daardoor net niet de top-15 haalt en op nummer 16 achterblijft. Het zou zo maar kunnen dat ze er volgend jaar wel in staan. 

Stijgend gemiddelde

En niet onbelangrijk: de sector als geheel stijgt. We gingen van 19,7% naar 20,3%. Het jaar daarvoor waren we nog onder die 20% gezakt. We zijn dus op de weg omhoog en dat cijfer gaat echt nog een heel eind omhoog, geloof me. 

Nou, mooier kan ik het niet maken. Schouderklopjes aan alle kanten en een hele grote schouderklop voor de sector als geheel. Het lijkt me dat de ledenvergadering van de Vereniging van Openbare Bibliotheken met een borrel afgesloten kan worden.

Volgende keer het aantal uitleningen per bibliotheeklid, misschien wel het oudste kengetal dat we kennen. 

Stay tuned!

We gaan weer lijstjes maken! Welke bibliotheek heeft de meeste leden?

De feestdagen komen eraan en het wordt weer onontkoombaar de 'lijstjes'-tijd!  De vraag 'Mark, wanneer ga je weer lijstje maken?', werd me dan ook veel gesteld de laatste tijd. Ik had gezegd dat ik door de coronaperiode even geen onderlinge vergelijkingen zou maken. Want moest je nou blij zijn met veel of weinig bezoekers in die tijd? Maar afgelopen zomer maakt de KB de cijfers bekend over 2022, het eerste jaar zonder coronabeperkingen voor bibliotheken. 

Maar het is weer zover. Ik hoop dat er deze maand in mijn schaarse vrije tijd er nog een beetje doorheen kom. Maar ik ga mijn best doen. En ook dit jaar is mijn streven om weer tot komen tot een index langs verschillende factoren die leiden tot de Best Presterende Bibliotheek van 2023. Ook ik weet op moment van schrijven nog niet wie daar uit gaat komen omdat bij een aantal gegevens nog nader onderzoek nodig is. Zoals elke keer constateer ik soms in de uitkomsten nog onregelmatigheden die dan nog wat uitzoekwerk vragen. Dus we maken het spannend dit jaar of we er uit komen.... Ergens net voor of na de Kerst zullen we door de lijstjes zijn.  

De kengetallen van de index

Het meten van de Best Presterende Bibliotheek ga ik iets anders doen dan voorgaande jaren. Tot nog toe  deed ik dat langs vier lijnen.  De vier indicatoren waren: het aantal bezoekers, het aantal leden, het aantal uitleningen en het aantal activiteiten. Maar dit jaar voeg ik er een vijfde element aan toe. Afgelopen maanden had ik een overleg met de deelnemers van het traject 'Haal meer uit data' en zij adviseerden mij ook een element toe te voegen van de Bibliotheek op school. Welk element moet dat dan zijn? Nou, het aantal scholen dat meedoet aan de Bibliotheek op school of een vergelijkbaar programma. Dat cijfers wordt dus de vijfde parameter in wat ik samen - niet van ijdelheid gespeend - de Deckers-index noem.

De absolute cijfers zijn natuurlijk onvergelijkbaar: Amsterdam leent meer uit dan Staphorst. Daarom maken we er kengetallen van. Bij leden kijken we naar het percentage inwoners dat lid is, bij uitlenen naar uitleningen per lid, bij bezoekers naar het aantal bezoeken per inwoner en bij activiteiten naar deelnemers per 100 inwoners en bij Bibliotheek op school naar het percentage scholen dat meedoet. Ik heb de lijst nu een aantal keren gemaakt en het is mij opgevallen dat het een bibliotheek nog flink wat moeite kost om op alle fronten goed te scoren. De vorige keer waren ZinIn Nijverdal, Rozet Arnhem en de bibliotheek in Nijkerk de nummer 1, 2 en 3 in de eindlijst. 

Het is ondertussen drie jaar geleden dat ik voor het laatst de lijstjes opstelde. Elk jaar veranderde er wel wat in een top-15 dus dit jaar - met drie jaar ertussen - zullen de verschuivingen extra groot zijn. 

Tot slot: hecht niet teveel waarde aan de lijstjes. Het zijn maar cijfers. Achter elk cijfer zit een verhaal. En niet elk verhaal ken ik. Maar aardig is het wel. 

Maar genoeg gedraald: kom op met die lijstjes! Dat doen we en we trappen dit jaar af met het leden

Zwolle weer strak bovenaan

Zwolle is de Bohemian Rhapsody van dit lijstje. Voor de derde keer op rij staan ze strak bovenaan met ruim 35,6% van de bevolking die lid is. Zwolle kent een leesgrage bevolking, heeft een redelijk vertakt netwerk met vestigingen en heeft goede banden met al het onderwijs, tot aan het regionale MBO-onderwijs toe. Chapeau voor weer zo'n eerste plaats en het consequente beleid! 

Zwolle wordt achtervolgd door de Zeeuwse Bibliotheek - ook al zo'n leesgraag volkje - die van drie naar twee klimt. Daarachter komt nieuwkomer Rozet. De nummer twee uit de vorige index heeft zich op dit vlak dus sterk verbeterd... Wie weet wat dat betekent voor de einduitslag. 

Maar door de drie jaar die er tussen zitten zijn er gewoon veel nieuwkomers. Een opvallende nieuwkomer wil ik nog wel vermelden. En dat is de Boekenberg uit Spijkenisse. Van oorsprong een gemeente waar niet veel mensen lid werden van de bibliotheek. Maar de Boekenberg is ook de bibliotheek die het experiment begon met een gratis abonnement tot 30 jaar. Al in 2019 schreef ik hier  over en we zien hier nu het effect. De Boekenberg stormt de top-15 binnen en geloof me, die stijgen nog verder. 

Hoewel die verhoogde leeftijd voor een gratis abonnement veel opgang vindt, daalt het aantal leden toch nog. Ten opzichte van 2019 gingen we van 21,1% naar 19,7%.  In mijn laatste overzicht van de staat van het bibliotheekbestel zie je overigens tussen 2021 en 2022 een volledige stabilisatie van het ledental en zelfs een stijging bij de volwassen. Dat zou te maken kunnen hebben met de bibliotheken die een gratis abonnement aanbieden tot 27 of 30 jaar. 

Ik zie hier dus een kentering aankomen. Ik verwacht tussen nu en twee jaar een stijging van de landelijke ledentallen. Maar je ziet dus ook dat het lidmaatschap echt van vorm begint te veranderen. Van pas om te lenen naar een pas om verbonden te zijn met de bibliotheek en de gemeenschap. Ik vind dat een mooie ontwikkeling. 

Het lijstjesseizoen is weer geopend!