De geschiedenis reikt tot ver in onze eigen tijd...

De beste wensen voor 2024! Zelf heb ik twee weken achter de rug waarin mijn werk stil viel, ik wel wat zorg om naaste familie hield maar toch ook de tijd had om veel te lezen. En u kent inmiddels mijn motto: een bibliothecaris die niet af en toe een boek aanprijst is geen knip voor de neus waard. En omdat u natuurlijk allemaal als goed voornemen hebt om meer te gaan lezen, doe ik u hierbij drie tips. En zoals u van me gewend bent: ik houd van geschiedenis. En de afgelopen weken las ik een aantal boeken die zich ophouden in de periode tussen 1860 en 1945. Ik bespreek ze in chronologische volgorde. 

De Zanzibardriehoek : een slavernijgeschiedenis 1860-1900

Het boek de Zanzibardriekhoek van Martin Bossenbroek behoeft eigenlijk al geen aanbeveling meer. Het stond al een tijdje op mijn lijstje en won ondertussen de Libris Geschiedenisprijs 2023. Van Bossenbroek had ik eerder al 'De boerenoorlog' en 'De wraak van Diponegoro' gelezen dus ik wist wel ongeveer wat ik kon verwachten. 

In de Zanzibardriehoek vertelt Bossenbroek over hoe de slavenhandel in Zanzibar en aansluitend in heel Oost-Afrika tot een einde komt. Zanzibar was lang de draaischijf waarover deze slavenhandel liep. Sinds de 7e eeuw zijn zo'n 14,5 miljoen Afrikanen totslaafgemaakten naar het Midden-Oosten en India verscheept. 

Bossenbroek beschrijft de geschiedenis aan de hand van het leven van Jonh Kirk, een Britse diplomaat die zich eigenlijk zijn  hele leven inzet voor de diplomatieke betrekkingen op Zanzibar. Kirk is iemand die zich actief en behendig inzet voor de afschaffing van de slavernij en daarmee de sympathie wint van de lezer. Maar Bossenbroek laat ook zien welke compromissen er in de diplomatie moeten worden gesloten met minder vlekkeloze figuren die toch macht bezitten zoals sultans of grote slavenhandelaren. 

Ook Livingstone en Stanley, de ontdekkingsreiziger en de journalist, komen uitgebreid aan bod. Wie de Zanzibardriehoek heeft gelezen, ziet welke dubbele moraal er vaak schuil ging achter de afschaffing van de slavernij. Want die werd inderdaad afgeschaft maar er kwam een onvervalst kolonialisme voor terug waarbij Westerse landen elkaar proberen af te troeven bij het verwerven van ordinaire wingewesten. Dat koning Leopold van België de Kongo als persoonlijk bezit verwerft is daar wel het grootste voorbeeld van. 

Bossenbroek vertelt vanuit de kleine levens als die van Kirk de grote geschiedenis en dat doet hij meesterlijk. Bossenbroek wordt overigens wel verweten dat hij het persoonlijk perspectief van de slachtoffers - de totslaafgemaakten - niet heeft ingevuld. Dat is inderdaad een terecht punt maar doet niets af aan de kwaliteit van zijn boek.

Leen De Zanzibardriehoek hier (ook als luisterboek)

Ik kan u niet uitleggen wat de oorlog is

Het tweede boek,  'Ik kan u niet uitleggen wat oorlog is' van Mies Haage handelt over de frontsoldaat César Vincent (1894-1917) in de Eerste Wereldoorlog. Het boek bevat honderden brieven van een boerenzoon uit het Zuid-Franse Crupies aan vooral zijn moeder en zus. De brieven lagen decennialang op de zolder van de boerderij waar hij ooit woonde. 

Nadat Vincent in 1917 omkomt in de oorlog bepaalt zijn moeder dat de brieven onaangeroerd moeten blijven. Totdat in 2008 Mies Haage door een toeval de brieven op het spoor komt. Vanaf dat moment gaat zij bezig met het vertalen, conserveren en napluizen van alle feiten uit de brieven die César schreef. Mies Haage, die in 2021 overleed, heeft niet meer meegemaakt dat het boek gepubliceerd is. 

De brieven van de eenvoudige boerenzoon die in 1914 wordt opgeroepen voor het leger nemen je aan de hand mee door de oorlog. Waar we eerst nog het beeld hebben dat de oorlog in enige maanden afgelopen zal zijn, kantelt dat beeld na enige tijd. Het wordt helder dat het een lange en bittere strijd zal worden. En César Vincent zal zich op een gegeven moment ook onverholen uitspreken tegen deze oorlog die zoveel levens eist. Hij vraagt zich oprecht af of iedereen dan wellicht moet sterven voordat deze oorlog eindigt. De zinloosheid van deze loopgravenoorlog druipt van de bladzijden. 

Een bijzonder moment is ook als César Vincent eindelijk eens op verlof mag naar zijn moeder en zus. Maar in plaats van uitrusten en een beetje vertroeteld worden, wordt hij daar door de moeder en zijn knecht hard aan het werk gezet. César die rekende op een beetje liefde en zachtmoedigheid is heftig teleurgesteld en verlaat het huis en meld zich vervroegd weer bij het front. Je hart breekt bij het lezen van die passages. Op 26 oktober 1917 komt César, na dat verlof vol verwijten, om bij de Slag om Malmaison. Ik lees vaak 's ochtends in bed en ik moet zeggen dat ik zo onder mijn dekbed me toch voelde alsof ik naast César Vincent in de loopgraven zat. Door de veelheid aan brieven en de hoge frequentie waar hij mee schreef, heb je het gevoel dat je de ontberingen meemaakt. De meesterlijke vertaling door Mies Haage doet de rest. 

Leen Ik kan u niet uitleggen wat de oorlog is hier (ook als ebook). 

Denkdwang, hoe Ludwick Fleck de nazi's misleidde

Het laatste boek gaat over de Tweede Wereldoorlog is van de hand van hoogleraar Pim van Gool en gaat over een bijzondere en bizarre sabotageactie die in kamp Buchenwald plaatsvond. Daar was een speciale barak ingericht, Block 50, waar een vaccin tegen vlektyfus moest worden ontwikkeld. Vlektyfus was een ziekte die onder soldaten, maar ook onder kampbewoners, veel doden eiste. 

In Block 50 waren verschillende kampbewoners samengebracht waarvan men dacht dat die gezamenlijk wel een vaccin zouden kunnen maken. Het was een wonderlijke mix van mensen. Van een biologiestudent tot een sportleraar. Het onderzoek staat onder leiding van de ijdele nazi-kamparts Erwin Ding. Met moderne apparatuur begint de groep ijverig maar volledig onkundig aan de ontwikkeling van dit vaccin. Op een gegeven moment, begin 1944, denkt men het vaccin gevonden te hebben. Maar het blijkt een collectief wensdenken te zijn. 

Juist op dat moment komt Ludwick Fleck, een Joodse wetenschapper, het kamp binnen. Hij is overgekomen uit kamp Auschwitz om het team te versterken. Hij heeft direct door dat de ontdekking van het vaccin gebaseerd is op fouten en hij staat op het punt om dit de kampleiding te vertellen. Een aantal collega's maakt hem op dat moment duidelijk dat de leven van de circa 60 mensen in Block 50 op het spel staat als dat uit komt. Dat overtuigt Fleck en hij besluit het samen met enkelen voor zich te houden. En zo wordt in Buchenwald een grote hoeveelheid nep-vaccin gemaakt waar vele honderdduizenden Duitse soldaten mee ingespoten zullen worden. Fleck weet overigens wel hoe hij een echt vaccin moet maken. En telkens als gevraagd wordt om een controle-vaccin, stuurt hij het goede vaccin op. Op deze wijze blijft de misleiding onontdekt. 

Van Gool speurt naar de medewerkers uit Block 50 en komt terecht bij een aantal Nederlanders uit een wat amateuristische verzetsgroep uit de Vredeskerk in Amsterdam. Zo krijgt het boek een mooi Nederlands randje. 

Fleck schreef voor de oorlog al over collectieve denkdwang bij wetenschappelijke ontdekkingen. Collectieve denkdwang is dat we zo graag iets willen ontdekken dat we op een gegeven gaan zien wat we willen ontdekken. Ook al is het niet zo. Fleck komt in Buchenwald dus in de praktijk terecht van iets wat hij voor de oorlog al had beschreven. Van Gool weet zo een historische geschiedenis te combineren met een toegankelijk stukje wetenschapsfilosofie. 

Leen Denkdwang hier. 

Zo begon dus het jaar 2024. Met een geschiedenis die reikt tot ver in onze eigen tijd. Want zoeken ook wij naar oplossingen voor grote maatschappelijke problemen of ongeneeslijke ziekten? En zien wij dan de oplossingen die we willen zien of zien we echt wat we moeten zien? Ook dit jaar gaan we weer met elkaar op zoek en zal ik ongetwijfeld ook veel onderzoeksresultaten laten zien. 

Maar voor nu, wens ik jullie een mooi literair jaar toe met heel veel.... boeken!

Waarom het verleden even onzeker is als onze toekomst, drie keer over Nederlands-Indië

In het afgelopen coronajaar las ik drie boeken over Nederlands-Indië en de onafhankelijkheidstrijd van Indonesië. Drie dikke pillen en samen goed voor bijna 2.000 bladzijden over deze geschiedenis. David Van Reybrouck met Revolusi, Martin Bossenbroek met De wraak van Diponegoro en Philip Dröge met Moederstad. Drie verschillende boeken met drie verschillende stijlen maar allemaal schetsen ze de pijnlijke geschiedenis van deze voormalige kolonie. En als bibliothecaris kan ik het toch niet laten om over boeken te schrijven.

Ik neem u mee langs de drie boeken die naar mijn mening nog steeds een tussenstap zijn in het herstel na het koloniale verleden. Maar altijd goed om één van deze pillen te gaan lezen. 

Revolusie van David Van Reybrouck

Het boek van Van Reybrouck is eigenlijk wel het meest klassieke geschiedenisboek van de drie. Het handelt namelijk over de hele geschiedenis van de kolonie Nederlands-Indië tot ver na de onafhankelijkheid van Indonesië. Wie denkt dat hij of zij daarmee een klassiek geschiedenisboek in handen heeft, kent Van Reybrouck nog niet. Zijn gave is om op allerlei plekken in het land - vaak hoogbejaarde - ooggetuigen te vinden en hen het verhaal te laten vertellen. Dat deed hij in zijn meesterwerk 'Congo' en dat doet hij met 'Revolusi' opnieuw. Oral history noemen we dat met een goed Nederlands woord. 

Zo spreekt hij Dajeng Pratomo,  een oude Javaanse kroonprins die geboren is in 1914 maar die uiteindelijk beland is in een bejaardenhuis in Callantsoog. En dat is maar één van de voorbeelden. Hij spreekt dienstweigeraars, troostmeisjes, Indonesische vrijheidsstrijders en Nederlandse soldaten. Ook schetst hij het ingewikkelde internationale spel dat werd gespeeld met Nederlands-Indië. Duidelijk is wel dat Nederland zelf eigenlijk maar een onbeduidende speler was die eigenlijk zo lang mogelijk geprobeerd heeft om profijt te hebben van slavernij en kolonie. Pas als de Amerikanen dreigen met het stopzetten van de Marshallhulp in 1949 geeft Nederland de kolonie weer terug aan de Indonesiërs. 

Indonesië werd na de onafhankelijkheid een voorbeeld voor andere landen en Indonesië zette zich ook in om met de opkomende landen in Azië en Afrika ook een machtsblok te vormen. Dat was natuurlijk ook weer niet de bedoeling volgens het rijke Westen en dus wordt in 1965 met goedkeuring en hulp van de CIA president Soekarno afgezet en opgevolgd door de militair Soeharto. Die zou daarna 30 jaar als dictator regeren.

Van de drie boeken is dit het meest klassieke geschiedenisboek en is het ook het minst verhalend. Iets om rekening mee te houden.

De wraak van Diponegoro van Martin Bossenbroek

Bossenbroek is net als Van Reybrouck een bekende naam als het gaat om historische boeken en werd eerder al bekend met 'De Boerenoorlog' over de Nederlanders in Zuid-Afrika. Bossenbroek schrijft in dit boek over het begin en het eind van Nederlands-Indië. Dat doet hij op een bijzondere manier. Hij neemt van zowel het begin als het eind van de kolonie twee bepalende sleutelfiguren die tegenover elkaar staan. Uit de beginperiode zijn dat Hendrick de Kock en prins Diponegoro. De Kock is militair en later gouverneur over de kolonie. Hij is een man die geweld niet schuwt en daarmee de kolonie ook zijn wil oplegt. Diponegoro is een prins uit Yogja die telkens wordt gepasseerd als sultan. Hij ontwikkelt zich als een religieuze rebellenleider en weet een opstand uit te lokken in 1830. In eerste aanleg hebben de Nederlanders geen goed antwoord maar enige tijd begint een steeds grotere troepenopbouw die Diponegoro verder de bossen indrijft vanaf waar hij een guerrilla leidt. Wel met steeds minder troepen en middelen. Diponegoro en De Kock proberen via allerlei allerlei onderhandelingen een manier te vinden waardoor beiden kunnen krijgen wat ze willen. Maar De Kock verbant Diponegoro uiteindelijk naar een fort op een ander eiland.

Het verhaal over het eind van de kolonie is bijna een spiegelverhaal van het begin. Alleen zijn nu gouverneur Huib van Mook en vrijheidsstrijder Soekarno de hoofdpersonen. Het is tijd waarin Nederland zich vanuit een ontwikkelingsideaal zich nog aanmatigde om een kolonie te blijven bezitten. Dit met de diepe overtuiging dat het land niet zelf in staat zou zijn om zichzelf te besturen.  

Het mooie van het boek van Bossenbroek is hoe hij details uit het privéleven van Van Mook en Soekarno verweeft met hun politieke activiteiten. Het geeft ze beiden een zeer menselijk gezicht, zonder dat ik de details hier alvast wil verklappen.

Ik vond het tweede deel van het boek magistraal, het eerste deel vond ik door de vele moeilijke namen soms lastig te volgen. Dan dook er weer hier een prins op en daar een sultan. Ik las van de drie boeken dit boek als eerste, zodat ik soms ook wat context miste. Later las ik Van Reybrouck en daarmee vielen soms puzzelstukjes weer op zijn plek.

Moederstad van Philip Dröge

Philip Dröge is 80% Europees, 9,5% Indonesisch, 9,5% Chinees en 1% Papoea volgens een DNA-test. Dröge noemt zichzelf met plezier een 'volbloed Indo' en zijn familie heeft eeuwenlang op Batavia, het huidige Jakarta doorgebracht. Hij gaat in dit boek op zoek naar zijn eerste Nederlandse voorvader in 1631 voet aan wal zette in Nederlands-Indië en hij ontdekt zijn eerste Indonesische moeder. En zo gaat hij zijn familiegeschiedenis na die zich telkens in Batavia afspeelt. Die historische verhalen wisselt hij af met verhalen over bezoeken aan de plekken waar die geschiedenissen zich afspeelden maar dan in het huidige Jakarta. Soms vindt hij nog grote of minder grote resten van die familiegeschiedenis maar soms eindigt hij ook in compleet nieuwgebouwde winkelcentra of op vierbaanswegen waar niets meer herinnert aan de geschiedenis. Zelf noemt hij Batavia de mooiste stad die Nederland nooit heeft gehad. Ook vertelt hij tussendoor over zijn vermakelijke zoektochten in archieven en de tunnelvisie waar elke archiefonderzoeker soms in terecht komt.

Van de drie boeken, lees je het makkelijkst door het boek van Dröge heen. Dat is een knap staaltje schrijfwerk. Wil je meer weten dan is dit interview bij OVT wel aardig om naar te luisteren.

Zwarte bladzijde

Soms noemen we iets in onze geschiedenis een zwarte bladzijde. Daar bedoelen we dan mee dat er iets gebeurde in de geschiedenis waar we ons collectief voor schamen. Hoe meer ik lees over onze vaderlandse geschiedenis, hoe meer ik begrijp dat de rijkdom en ontwikkeling van ons land zijn grond vindt in een eeuwlange uitbuiting van kolonies en de instandhouding van slavernij. Dat is zelfs wel iets meer dan een zwarte bladzijde. Noem het in plaats van een rode draad door onze geschiedenis gerust een zwarte draad. En het is meer dan een zwarte bladzijde. Want ook na bijna 2.000 pagina's ben je nog niet uitgepraat. Uiteraard maakten ook anderen landen zich aan dezelfde praktijken schuldig en was het iets wat in die tijd 'normaal' was. Het neemt het leed echter niet weg van de geschiedenis die verder weg ligt of nog wat dichterbij. 

Nederland en Indonesië hebben nog flinke stappen zetten in het herstel. Zo erkent Nederland nog steeds niet de onafhankelijkheid zoals deze op 17 augustus 1945 door onder andere Soekarno werd uitgeroepen. Nederland houdt nog steeds vast aan 27 december 1949, het moment dat Nederland zelf het bewind overdroeg (na die druk van de Marshall-gelden). Het is dan wel weer zo dat deze drie boeken allemaal ongeveer uitkwamen rond of net na het 75-jarig bestaan van Indonesië in 2020 en dat de schrijvers en uitgevers dus weer wel uitgaan van 1945. U ziet de dominee (de politiek) en de koopman (de uitgever) houden er een verschillend beeld op na. 

De geschiedenis is even onzeker als onze toekomst

Tegelijkertijd zijn deze drie boeken nog altijd geschreven door westerlingen. Hoewel Philip Dröge met zijn gemengde achtergrond daar misschien niet helemaal invalt. Het zou mooi zijn als een Indonesische historicus ook in dit rijtje had gezeten. Hoe onafhankelijk deze schrijvers ook zijn, en ik heb ze alle drie zeer hoog zitten, onze blik blijft beperkt hoe goed we het ook proberen. Daarom denk ik dat er op een volgend moment - laten we zeggen bij het 100-jarig bestaan van Indonesië - de blik op het verleden weer veranderd zal zijn. Wie denkt dat de geschiedenis al vastligt komt dus bedrogen uit. 

Het verleden is op sommige punten even onzeker als onze toekomst. En dan heeft de toekomst nog het voordeel dat we die zelf nog kunnen bepalen.

Wie de boeken wil lenen, kan hier terecht voor:

Revolusie van David Van Reybrouck (ook als ebook en luisterboek)

De wraak van Diponegoro van Martin Bossenbroek (ook als ebook en luisterboek) en

Moederstad van Philip Dröge (alleen gedrukt)