Elsa van Gool (1913-1944): Bibliothecaresse in het verzet

De erelijst der gevallenen is een lijst met 18.000 namen van mensen die in de Tweede Wereldoorlog als militair of als verzetsstrijder voor het Koninkrijk der Nederlanden zijn gevallen.  De lijst ligt bij de Tweede Kamer in Den Haag en elke dag wordt door een medewerker een pagina omgeslagen, zodat voor het publiek nieuwe namen te zien zijn. Er staat minimaal één bibliothecaresse op die erelijst. 

Die bibliotheekmedewerker is Elsa Louise van Gool. Zij was assistent in de bibliotheek van Den Haag en actief lid van de Landelijke Organisatie voor Onderduikers. Ze kwam uit een communistische familie waar nagenoeg alle gezinsleden actief waren tegen de bezetter. Haar broer hielp bijvoorbeeld met het drukken van de Waarheid en andere familieleden zorgden voor wapenopslag. Zelf liet ze mensen in haar huis onderduiken en verrichte ze hand- en spandiensten voor het verzet.

Hoewel Elsa een Joodse moeder had, is ze eind 1940 niet ontslagen bij de Haagse leeszaal. Twee andere medewerkers, Hannie Wolff en Fanny Simons, trof wel dit lot. Het lijkt erop dat Elsa dit ontslag ontsprong omdat ze maar twee Joodse grootouders had en de grond voor ontslag lag bij drie Joodse grootouders.

 

Elsa is in juli 1943 opgepakt. Op dat moment heeft ze een onderduikster in huis. Terwijl Elsa zelf niet thuis is, gaat haar onderduikster naar het toilet en trekt door. Haar buren, die weten dat ze op dat moment niet thuis kan zijn, verraden haar hierdoor. De onderduikster weet gelukkig te ontkomen maar als Elsa thuiskomt, wacht de politie haar daar al op. Ze wordt bestempeld als politieke gevangene en had daarom een ‘P’ op haar papieren staan.  Ze wordt gevangengezet in het Oranjehotel, de gevangenis in Scheveningen. Van Elsa zijn nog brieven bewaard gebleven die ze heeft verstuurd vanuit het Oranjehotel. Daarin schrijft ze dat ze goed behandeld wordt en dat het eten er goed is. Op dat moment verwacht ze dat ze binnen zes weken wel weer vrij zal zijn. 

Het loopt echter niet zo. Ze wordt overgeplaatst naar Kamp Vught. In Kamp Vught wordt ze nog verliefd op een andere gevangene. Daar ontdekken ze echter dat ze ook een Joodse moeder heeft en vinden dit reden om haar door te sturen naar Westerbork. Van daaruit wordt ze op transport gezet naar Auschwitz. Daar is ze op 6 maart 1944 vermoord. 

Elsa, onze bibliothecaresse in het verzet, werd 31 jaar oud.  

Foto: Nationaal Archief

Bevrijdingsdag: De bibliothecaresse van Auschwitz

Vandaag is het Bevrijdingsdag. Tijd voor een boek dat daar bij past: De bibliothecaresse van Auschwitz van Antonio Iturbe. 'De bibliothecaresse van Auschwitz' vertelt het waargebeurde verhaal van Dita Dorachova, een meisje van 14 jaar en haar verhaal over Auschwitz. 

Gezinskamp en het Rode Kruis
In Auschwitz waren geen kinderen. Bij aankomst overleefden zij de selectie niet en verdwenen bijna allemaal rechtstreeks naar de gaskamer. Een uitzondering is kamp B2B. Het is een kamp waar gezinnen leven. Mannen en vrouwen wel gescheiden maar met kinderen. De Duitsers hebben dit deel van het kamp opgezet om het Rode Kruis te misleiden over de opzet van de concentratiekampen. Als er waarnemers zouden komen, zou men dit deel van het kamp laten zien.

Bibliotheek in Auschwitz
In barak 31 van dit deel van het kamp wordt een geheim schooltje opgezet. Pal onder de ogen van de nazi's.  Boeken zijn verboden maar ondanks deze verboden blijken er toch acht boeken het kamp in gesmokkeld te zijn. Een bizarre verzameling waaronder een boek van Freud, 'De graaf van Montechristo', 'de lotgevallen van de brave soldaat Svejk', een wiskundeboek en een atlas. De boeken worden uitgeleend aan leraren en af en toe aan anderen. Dita beheert de boeken op een geheime bergplaats.

Het verhaal van Dita vertelt het verhaal van hoe een kind haar tienerjaren kwijt raakt aan de oorlog. Hoe haar moeder haar probeert te beschermen tegen dat verlies. Een verhaal van hoe gezinnen overleven in Auschwitz. Een verhaal over de willekeur van de dood, over egoïsme, jaloezie en verraad. En bovenal een verhaal over menselijkheid. Maar ook het verhaal over de kracht van die verhalen, hoe verhalen hoop bieden of gewoon afleiden van alle sores die er is.

Gisteren hoorde ik de toespraak van Jan Terlouw: ik hoorde hem spreken over hoe trots hij is dat velen nu kunnen zeggen dat ze van ná de oorlog zijn. Dat betekent dat we al jaren in vrijheid leven. In Auschwitz waren kampen voor joden, zigeuners, homoseksuelen en voor politieke gevangenen. Wie bedenkt wat we tegenwoordig mogen en kunnen, kan dankbaar zijn voor het feit dat we ná de oorlog leven. En tegelijkertijd is er nog genoeg om ons druk over te maken: vrijheid is nooit vanzelfsprekend.

Het einde van de kampen
Na de ontmanteling van Auschwitz wordt Dita nog overgeplaatst naar Bergen-Belsen. De laatste maand van de oorlog is een hel in dat kamp. Er gebeurt niks meer, maar er is ook geen enkel eten meer. De tijd is daar de dood geworden. Het moet dan ook onthutsend zijn geweest voor de bevrijders om die kampen te bevrijden en de omvang te zien van de moordmachine die was opgezet. (een schokkende documentaire vind je hier)

Zelf bezocht ik in de afgelopen jaren de jodenghetto Theresienstadt en concentratiekamp Buchenwald. Beide bezoeken lieten een diepe indruk achter. 

Waar Anne ophoudt, gaat Dita verder
Het verhaal van Dita is ontroerend en zal ook zeker goed leesbaar zijn voor middelbare scholieren. Eigenlijk gaat het verhaal van Dita verder, waar het dagboek van Anne ophield. En geloof het of niet, Anne en Dita passeren elkaar rakelings in dit boek. Anne overlijdt, Dita overleeft.

Reserveren via Literatuurplein?  Klik hier
Reserveren via de Overijssel Catalogus? Klik hier