Bibliotheek meest bezochte instelling van Nederland

De afgelopen week kwamen de jaarcijfers van bibliotheken over 2025 uit. Mooie cijfers die op alle fronten een groei lieten zien: meer locaties, meer leden, meer bezoekers en meer (deelnemers aan) activiteiten. De sector glom weer van trots. En terecht: want dit heeft de sector goed voor elkaar. De bibliotheken hebben er veel werk aan en de KB brengt het geweldig samen, maar het brengt ons ook veel goeds. 

En natuurlijk ga ik in de komende tijd weer veel doen met die cijfers: er komt weer een staat van het bibliotheekbestel, de provinciale atlas van bibliotheekwerk zal ik weer maken en tegen de Kerst natuurlijk de lijstjes van bibliotheken. 

Een grafiek die ik al een paar jaar niet meer gemaakt had was die van de bezoekers zoals hierboven. En zoals u ziet, blijven bibliotheken de meest bezochte instelling van Nederland.

Perceptiekloof tussen bibliotheken, casino's en voetbalstadions

U en ik weten dat bibliotheken goed bezocht worden. Toch is dat voor velen nog een klein geheim. Dat noemen ze de perceptiekloof: het lijkt klein maar in werkelijkheid is het groter dan gedacht. Of andersom. Want als  je vertelt dat je een organisatie bent met 1.280 locaties, 3,8 miljoen leden en... bijna 60 miljoen bezoekers, blijkt die kleine bibliotheek in een dorp ineens onderdeel van een heel groot geheel. 

Met andere woorden: als je iets organiseert bij een bibliotheek heb je altijd publiek. Dat maakt samenwerken met een bibliotheek natuurlijk ook bijzonder interessant. De top-3 voor bibliotheken met bezoekersaantallen zijn de OBA (4,3 miljoen), Rotterdam (2,4 miljoen) en Den Haag (2,2 miljoen).

Bibliotheken worden dus vaak onderschat. Ook casino's - die heb ik hier maar eens toegevoegd - kennen dit effect. Die krijgen met 5,3 miljoen bezoekers per jaar - aan alleen al Holland Casino - bijna net zoveel bezoekers als alle voetbalstadions. En voetbalstadions worden dan weer altijd te hoog ingeschat, hoewel die maar 10% van de bezoekersaantallen van bibliotheken halen, zo'n 6,1 miljoen bezoekers. Daarbij zijn Ajax, Feyenoord en PSV samen alleen al voor 2,4 miljoen bezoekers zorgen. De OBA met 4,3 miljoen bezoekers heeft ruim vier keer zoveel bezoekers als de Johan Cruijffarena. Maar toegegeven die voetbalstadions maken wel meer herrie.

Post-corona

De verhouding tussen de partijen maakt elkaar ten opzichte van 2019 en 2023 - de jaren waarin ik eerder dit overzicht maakte, niet zo heel veel. Wel zie je dat bijna iedereen nog moeite heeft om de cijfers van voor de coronaperiode te overtreffen.  

Musea, theaters en poppodia zijn, net als bibliotheken, nog niet of nog maar nauwelijks op het niveau van voor corona. De musea haalden in de afgelopen jaren wel de bioscopen maar ook zij zijn nog niet terug op het niveau van voor corona. Toen tikten ze 34 miljoen bezoekers aan en nu nog maar ruim 30. Poppodia groeien goed maar wel naar hun omvang. Dus de stijging zit in honderdduizenden en niet in miljoenen. Wel knap werk. 

Attractieparken zijn wel ruim boven hun bezoekersaantal van voor corona. Voor corona stonden ze op 21 miljoen, nu op ruim 27 miljoen. Dat is vooral te danken aan koploper De Efteling die flink investeerde in nieuwe attracties. 

Een mooi rijtje

Toch is dit een mooi rijtje naast elkaar. De culturele instellingen als bibliotheken, musea, theaters en poppodia zijn met elkaar groter dan de attractieparken, voetbalstadions en casíno's. Een mooi beeld dat de culturele instellingen breed gewaardeerd en gebruikt worden naast instelling voor een algemener vermaak. 

Niks groter dan de bibliotheek?

Is er dan niks groter dan een bibliotheek. In een vorig blogje haalde ik al aan dat de kerk, de moskee of  een andere religieuze instelling in Nederland wellicht nog dicht tegen de bezoekersaantallen van de bibliotheek aan kan komen.  Er zijn alleen geen officiële cijfers van en onze lieve Heer heeft geen teller bij de deur. Ik vroeg AI of deze toch een berekening kon maken van het aantal bezoekers aan religieuze instellingen. Het antwoord daarop was: '12% tot 13% van de bevolking vanaf 15 jaar regelmatig (minstens één keer per maand) een religieuze dienst. Hoewel je uit dit percentage met een wiskundige formule een schatting kunt maken van het totale aantal kerkbezoeken per jaar, is het in de praktijk zeer complex en onnauwkeurig om hier een exact aantal bezoekers uit af te leiden.' 

Toch geeft AI dan een berekening en die komt uit op ongeveer 60 miljoen bezoekers per jaar. Ongeveer gelijk aan bibliotheken dus.

Heer der wetenschappen...

Bovenstaande gebed kreeg ik ooit toegestuurd door Jos Debeij. Mocht u als bibliotheekdirecteur toch nog tandenknarsend naar die bezoekersaantallen van de kerken en moskeeën kijken, dan rest u slechts bovenstaand gebed tot de Allerhoogste. "Moge de bibliotheek bewaard worden voor brand en in de toekomst passend worden uitgebreid...." Het komt uit een oud missaal met gebeden. En daar was er dus ook één voor de inzegening van een nieuwe bibliotheek. Het zal bij oude bibliotheken met een Katholieke oorsprong - vooral in het zuiden van het land - begin vorige eeuw nog wel eens gebruikt zijn. 

Wie naar het rijtje met bezoekersaantallen kijkt, zou zomaar kunnen vermoeden dat menig bibliotheekdirecteur of de directeur van de VOB dit gebed ook inderdaad gepreveld heeft in de afgelopen jaren.... 

Hard werken

Gekkigheid. Een glimlach op het gezicht door de nieuwe cijfers. Het gebed ten spijt, wij weten allemaal dat het gewoon hard werken is. Maar met succes. En dat geldt ook voor onze collega's bij musea, theaters en poppodia. De culturele sector als geheel zorgt voor veel bezoek en daarbinnen is de bibliotheek veruit de meest bezochte instelling van Nederland!

En nu snel weer aan de slag... want er wachten, eh, bezoekers.

Kijk niet weg...

Ik ben geen activist. Ik ben ook niet moedig. En meestal houd ik me wat afzijdig van politiek. En deze keer doe ik dat niet.  

Een paar weken geleden werd ik gebeld door Math Göbbels - bekend van al zijn podcasts over bibliotheekwerk. Hij vroeg mij wat ik wist van de ontwikkelingen in de Verenigde Staten en waarom ons dat eigenlijk niets doet? Ik zei: 'Het is voor velen een ver-van-mijn-bed-show'. En dat was het voor mij eigenlijk ook. 

Math legde me uit hoe hij geschrokken was van de berichten van wetenschappers die de Verenigde Staten ontvluchten omdat ze verwachten daar niet meer goed te kunnen werken. Door complotten en desinformatie wordt een wetenschappelijk bewijs niet meer automatisch voor waar aangenomen. Bekijk het toch wat dystopische video-interview met bibliotheekgoeroe David Lankes van 2 april hier nog eens terug. 

En we kenden natuurlijk al langer de verhalen van allerlei 'Book bans' in Amerika. Op Wikipedia vind je zelfs een pagina met de meest geweerde boeken en waarom deze geweerd worden. Bekijk de lijst maar eens. Je schrikt ervan. Eén van mijn lievelingsboeken, 'The great Gatsby' van F. Scott Fitzgerald, staat op de lijst. Het zou teveel sex bevatten terwijl het toch vooral een boek is dat gaat over een obsessief verlangen. Die sex is me duidelijk niet bij gebleven. In de lijst veel titels die verboden zijn omdat ze over de LHBTI-gemeenschap gaan, omdat er drugsgebruik in voorkomt, obscene taal of bovennatuurlijke verschijnselen. 

2.452 titels verboden in 2024

Ik besloot verder te speuren. En ik ontdekte dat in Amerika bibliotheken zwaarder onder vuur liggen dan ik zelf dacht. De verboden verschillen van plaats tot plaats en van staat tot staat. De American Library Association, zeg maar de Amerikaanse VOB, maakte bekend dat er vorig jaar 2.452 titels op verschillende plekken verboden werden verklaard. Ook onderzocht men wie het was die vroeg om verwijdering uit de bibliotheek. In 72% van de gevallen was dat een overheid zelf of een belangengroep. Dat betekent dat belangengroepen en de overheid er zelf op uit zijn om censuur te plegen in collecties.

Waarom is dit gegeven belangrijk? Nou, omdat voor een goed functioneren van een democratie het noodzakelijk is dat iedereen toegang kan krijgen tot alle denkbeelden. Op basis van die denkbeelden mag je je eigen mening vormen. Maar als bij voorbaat informatie wordt geweerd of achter gehouden, juist om reden dat deze informatie iets verkondigt dat je zelf niet aangenaam vindt, ontneem je de ander het recht om goed zijn of haar eigen mening te vormen. 

Een bekend voorbeeld is de in Florida geldende 'Stop Wake Act' die al begin 2022 werd aangenomen. Die wet geeft aan dat ongemakkelijke onderwerpen niet meer op school behandeld mogen worden. Boeken over slavernij, burgerrechten, onderdrukking, genderidentificiatie en dergelijke worden daarom nu geweerd. Het dagboek van Anne Frank mag daar in schoolbibliotheken niet meer uitgeleend worden evenals werken van Martin Luther King. Gouverneur DeSantis van Florida had het bij deze wet over 'cultureel marxisme van verderfelijke ideologieën die ons tegenwoordig worden opgedrongen'.  Hier grijpt een overheid dus actief in. Dit is geen oppositie meer of 'een geluid in de samenleving' maar de overheid zelf. Het is beleid. 

Langdurige blootstelling aan informatie die niet juist of onvolledig is, laat grote groepen uiteindelijk toch geloven dat dat de waarheid is.  En daarom is die inmenging van de overheid dus zo fnuikend: burgers moeten vrij hun mening kunnen vormen op basis van alle informatie. Een overheid die op voorhand daar onderdelen uit haalt, pleegt censuur. 

In Nederlandse bibliotheken is geen enkel boek verboden. Zelfs Hitler's Mein Kampf - in het Nederlands beschikbaar als Mijn Strijd - is in een geannoteerde en toegelichte versie verkrijgbaar in Nederlandse bibliotheken. U en ik zullen het boek verwerpelijk vinden maar we kunnen onszelf informeren waarom dat zo is. Elk boek is zo beschikbaar. Zeker niet in elke bibliotheek - we hebben geen bewaarcollectie en schaffen aan op wens van onze gemeenschap - maar wie wil kan via het netwerk van bibliotheken alles vinden. De KB Nationale Bibliotheek heeft de wettelijke taak om alle Nederlandse publicaties te bewaren en beschikbaar te stellen. Alleen met die vrije toegang tot informatie is vrije meningsvorming geborgd. 

Het Unesco-manifest over de bibliotheek - dat in 2022 opnieuw bekrachtigd werd - stelt daarom zonder omhaal van woorden:

'Collecties en diensten mogen niet onderworpen zijn aan enige vorm van ideologische, politieke of godsdienstige censuur of onder druk staan van commerciële belangen.'

Het lijkt zo logisch maar dat is het dus niet. 

Verboden woorden

En niet alleen de boeken worden in de VS geweerd maar ook de woorden zelf. De regering Trump liet een lijst met woorden opstellen die niet meer gebruikt mag worden op overheidswebsites.  

En deze lijst is niet compleet. 

Moderne vorm van boekverbranding

Martijn Kleppe, directielid van de KB Nationale Bibliotheek gaf zondagavond in Nieuwsuur (vanaf minuut 23) aan dat het Amerikaanse beleid een moderne vorm van boekverbranding is. Hij duidt daarbij op het verdwijnen van onderzoeksdata en websites van de Amerikaanse overheid. Ook hier gaat het weer om informatie  die in lijn ligt met de verboden woorden zoals we hierboven zien.

Afbraak van structuren

Maar het gaat verder dan dat. Wie de tijdlijn op LinkedIn van David Lankes eens doorkijkt, schrikt van de hoeveelheid negatieve berichten op lokaal, staats- of federaal niveau. Wie ziet wat hier gebeurt, zie hoet een culturele en educatieve infrastructuur - noem het beschaving - wordt afgebroken. Resoluut en zonder aarzeling.  

Het is dan ook niet zo gek dat de Amerikaanse bibliotheekvereniging ALA dan ook een rechtzaak is begonnen tegen president Trump. Dit om de afbraak van de bibliotheken en musea (die in één stichting vertegenwoordigd zijn) te voorkomen.  

En in Nederland? Bibliothecarissen die niet wegkijken

Nu kun je denken: ach, dat is in de Verenigde Staten. Dat gebeurt bij ons niet.... Maar de Verenigde Staten zijn geen dictatuur, het is een open democratie die in veel zaken Europa's grootste bondgenoot is. Veel van wat politiek onmogelijk leek voltrok zich  de afgelopen jaren voor onze ogen. 

Bibliotheken begonnen ooit toen boeken nog duur en schaars waren. We leven inmiddels in een wereld waarin we een overvloed aan informatie hebben en waarin desinformatie wordt ingezet als machtsmiddel. Burgers helpen om fake-nieuws en desinformatie te herkennen worden basisvaardigheden voor de toekomstige democratie.  

Ondertussen is Bert Hogemans, directeur-bestuurder van Bibliotheek Gelderland-Zuid, op LinkedIn een besloten groep begonnen onder de titel: Librarians not looking away.  Doel is om internationaal uit te wisselen, solidariteit te creëren of om gedachten te scherpen. Of zoals Bert het zelf zegt in zijn eerste post:

'We'd like this group to become a 'brave space' for everyone who thinks stories and sharing are important tools for democracy. A brave space where support can be asked and given and actions can evolve.

Think banned book clubs, democracy toolsheds and demonstrations. Maybe it will work, maybe it will turn to nothing. It is up to us.'

Hogemans werd in Nijmegen in het verleden overigens al meerdere malen geconfronteerd met protesten door extreem-rechts bij een voorleesuurtje door een dragqueen.

Aanknopingspunten in de wet en het bibliotheekconvenant

Ook de bibliotheekwet en het bibliotheekconvenant bieden aanknopingspunten overigens.

Artikel 4 van de Bibliotheekwet luidt: 'Een openbare bibliotheekvoorziening heeft een publieke taak die zij voor het algemene publiek vervult op basis van de waarden onafhankelijkheid, betrouwbaarheid, toegankelijkheid, pluriformiteit en authenticiteit.' 

Op basis van de toegankelijkheid en pluriformiteit is een brede collectie en een programma met een waaier aan meningen noodzakelijk. De memorie van toelichting bij de wet wijst ook bij dit artikel op de vrijheid van meningsuiting. Als een boek verkocht mag worden, mag het dus in een bibliotheek zijn. 

Het convenant met de drie maatschappelijke opgaven, heeft onder de opgave Partcipatie in de  (informatie)samenleving een doelstelling rond democratie:

'Partijen gaan de rol van bibliotheken op het gebied van het versterken van de democratie en digitaal burgerschap uitbouwen en bestendigen.'

Dit is een doelstelling waar niet alleen bibliotheekpartijen zich achter geschaard hebben maar ook Rijk, provincies en gemeenten. En laten we wel zijn: iedereen ziet dat er stappen nodig zijn om de democratie te versterken. Van dialoog en luisteren naar elkaar wordt niemand slechter. 

Wie aan de leestafel van een willekeurige bibliotheek gaat zitten, ziet hoe elke dag mensen de krant lezen, met elkaar in gesprek gaan en meningen wisselen. Een bibliotheek is dus - met bijna 60 miljoen bezoeken per jaar - dan ook een prima plek om meer te doen met democratische vaardigheden. Want alleen als we elkaar zien, horen en proberen te begrijpen kunnen we verschillen overbruggen en wantrouwen wegnemen. 

Maar hoe? Daar zijn veel bibliotheken natuurlijk al op vele manieren mee bezig met tal van programma's, workshops en lezingen. Maar dat het nodig is dat er meer mee gebeurt, onderschrijft het convenant dus ook. En om eerlijk te zijn: we zoeken ook wel met elkaar naar de goede voorbeelden. 

Wat kan ik doen?

Tja, dat vroeg ik me ook af. Want hoe snel principes in een moderne democratische staat lijken te vervliegen, baart mij zorgen. Nou ja, je zou je kunnen aanmelden voor de LinkedIn-groep. 

En ik zou het mooi vinden om hier met een bredere groep van bibliotheekcollega's eens verder over door te praten. Wat betekent dit bijvoorbeeld voor de invulling van onze programma's rond democratische vaardigheden en burgerschap? Moet dat intensiever?  Moeten we ons voorbereiden op verbod van boeken in Nederland?  En hoe kunnen we solidair zijn met collega's in de Verenigde Staten en kunnen we wellicht iets voor ze betekenen? 

Alles begint met vragen stellen. Ik zoek ook maar. En ik heb de antwoorden ook niet. 

Ik ben geen activist

Ik ben geen activist. Ik ben ook niet moedig. En meestal houd ik me wat afzijdig van politiek. En dit keer deed ik dat niet. Omdat ik denk dat het tijd is dat we elkaar bij de hand grijpen. En omdat ik - net als Bert Hogemans - niet weg wil kijken.

En omdat ik geloof dat we ook zelf een verantwoordelijkheid hebben om te proberen deze wereld mooier te maken.

De route naar de zorgplicht voor bibliotheken (zoals we die nu kennen) in vier vragen

Als iets een beleidsonderwerp is in onze bibliotheeksector dan is het toch wel de zorgplicht voor gemeenten en provincies. Een onderwerp waar al veel politieke en ambtelijke kilometers op gemaakt zijn en waar we zo stap voor stap het einde naderen. Een onderwerp dat aan Haagse vergadertafels vorm krijgt maar waar gemeenten en provincies mee aan de slag moeten. En een onderwerp waar het geld eerder komt dan de wet...  Dat menig gemeenteambtenaar of wethouder hier het spoor even bijster raakt, snap ik wel. Ik zette maar eens op een rijtje wat ik ongeveer weet. Met gelijk een disclaimer: er wordt nog volop gepraat, nog lang niet alles ligt vast en ik weet ook niet alles.

Ik neem u mee langs vier vragen die u kunt hebben en wat ik op dit moment weet over die vragen.

Vraag 1: Wat gaat er veranderd worden in de wet?

De wet waar we over praten is de Wet Stelsel Openbare Bibliotheekvoorzieningen. Die wet regelt nu hoe drie overheidslagen zich kunnen inzetten voor bibliotheekwerk. Met nadruk op 'kunnen' want het 'moet' niet. Het wordt nu gezien als een bevorderingstaak. En dat wordt een zorgplicht: gemeenten en provincies worden verplicht om een lokale bibliotheek of een provinciale ondersteuningsinstelling te hebben. 

Bij een zorgplicht hoort ook altijd toezicht. En dat toezicht wordt altijd uitgevoerd door de bovenliggende bestuurslaag. Dat betekent dat provincies toezicht gaan houden op gemeenten voor de uitvoering van de zorgplicht. In de wet zal komen te staan dat gemeenten hiervoor een gemeentelijk meerjarenplan voor bibliotheekwerk moeten hebben en dat aan provincies moeten aanbieden. In dat meerjarenplan zullen gemeenten moeten aangeven hoe ze het bibliotheekwerk de komende jaren gaan invullen en hoe ze dat gaan financieren. De exacte invulling van zo'n plan volgt nog in een Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB). 

Vraag 2: Wanneer gaat de wet in en wanneer komt het geld?

De wetswijziging was oorspronkelijk voorzien per 2025. Maar zoals dat vaker gaat bij bestuurlijke trajecten, vraagt de invulling door omstandigheden meer tijd. Op dit moment wordt gekoerst op invoering van de wetswijziging - en dus de formele zorgplicht - per 1 januari 2026. De ambtenaren op het ministerie houden graag vast aan deze datum. Het gaat echter nooit sneller. De tekst van de wetswijziging nadert zijn voltooiing. Er wordt gewerkt aan de memorie van toelichting en daarna starten allerlei adviestrajecten. Daarna kan de wetswijziging naar de Tweede Kamer en daarna door naar de Eerste Kamer.  Alles bij elkaar een traject dat nog zeker een jaar vraagt.

En dan het geld. Want daar gebeurt iets bijzonders. Voor 2023 en 2024 waren al gelden voorzien (de  €18,7  miljoen en € 38,7 miljoen) en die zijn gebruikt voor een aanloopregeling voor nieuwe vestigingen en verruiming van openingstijden. Dat is de beroemde SPUK-regeling voor bibliotheken. Voorzien was dat er vervolgens vanaf 2025 een kleine € 50 miljoen structureel beschikbaar zou zijn als ondersteuning van de zorgplicht. Dit bedrag gaat naar gemeenten. Een bedrag van nagenoeg € 3,- per inwoner waarmee de zorgplicht ondersteund kan worden. Echter, de wet gaat pas per 2026 in. Wat gebeurt er dan met het geld? Nou, dat geld komt gewoon naar gemeenten per 2025. Dat is al meerdere malen bevestigd. 

Voor 2025 en 2026 zal dat gebeuren middels een decentralisatieuitkering. Dat betekent dat die € 3,- per inwoner geoormerkt voor bibliotheekwerk naar gemeenten zal gaan. Gemeenten moeten die dus doorgeven. Dit is bevestigd in de laatste beleidsbrief over bibliotheekwerk aan de Tweede Kamer van november 2023. Daarin heeft de staatssecretaris ook aangegeven dat ze kleine gemeenten in deze periode nog wil bevoordelen omdat zij het het zwaarst hebben met de zorgplicht. In de afgelopen tijd hebben hiervoor verschillende bedragen gecirculeerd. Voor gemeenten onder de 30.000 inwoners circuleerde een basisbedrag van tussen de € 75.000 en € 100.000 per jaar. Voor gemeenten boven de 30.000 inwoners circuleerde een bedrag van tussen de € 2,75 en € 2,95 per inwoner. Op dit moment lijken de bedragen € 100.000 per jaar te worden voor gemeenten onder de 30.000 inwoners en € 2,95 per inwoner voor gemeenten boven de 30.000 inwoners. 

Dit bedrag komt dus al over zeven maanden beschikbaar, en zal dus al in de volgende begroting landen. Uit de wandelgangen begrijp ik dat gemeenten in de septembercirculaire voor het gemeentefonds het definitieve bedrag zullen kunnen lezen. Dat wordt dus schakelen.

Vanaf 2027 zou dit bedrag niet meer via een decentralisatieuitkering beschikbaar komen maar regulier via het gemeentefonds. Het oormerk valt dan weg maar gemeenten en bibliotheken hebben dan wel twee jaar de tijd opgebouwd om hier richting aan te geven. Maar het is maar een jaar na de invoering van de zorgplicht.   

Vraag 3: Wat houdt het normenkader in?

In de wetswijziging komt dus de verplichting voor elke gemeente om een bibliotheek te hebben. De wet zal echter maar heel beperkt normen meegeven over die bibliotheekvoorziening. Dat heeft te maken met de afspraken die er zijn rond bestuurlijke verhoudingen. Kort gezegd is daarin afgesproken dat je maar invloed mag uitoefenen voor de hoeveelheid geld die je inbrengt. Er komt nu ruim € 50 miljoen beschikbaar vanuit het Rijk maar dat is maar ongeveer 10% van de hele bibliotheekbegroting. In de wet zal dus maar een heel beperkt normenkader meegegeven gaan worden. 

De staatssecretaris heeft daarom de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) en de Vereniging van Openbare Bibliotheken (VOB) uitgenodigd om tot een aanvullend normenkader te komen. Het concept van dat normenkader ziet u hierboven. Het kent vier normen: 1) Inhoud, 2) Aanwezigheid, 3) Bekostiging en 4) Professionele bemensing. 

De normen zoals hierboven staan zijn op dit moment nog onderwerp van gesprek. VNG en VOB hebben ze allebei onlangs aan hun achterban gepresenteerd. En daar zal wellicht nog wel wat bij opgemerkt worden. Helder is ook dat het een ingroei- of streefnorm is. Hij zal dus niet (gelijk) verplichtend worden maar men zal dit een tijd volgen om te zien of dit goed richting geeft en dan besluiten wat er verder mee te doen. 

Kijken we nog even kort naar deze normen. Bij de inhoudelijke norm wordt aangegeven dat in het gemeentelijk meerjarenplan ingegaan moet worden op functies in de wet, de ondersteuning van het onderwijs en de invulling van de fysieke verblijfplaats. Bij de aanwezigheidsnorm wordt een richtlijn gegeven voor het aantal vestigingen. Bij de financieringsnorm wordt teruggegrepen op een oude VNG-norm uit 2003 die is geïndexeerd naar 2024 en waarbij rekening is gehouden met € 3,- per inwoner extra die het Rijk beschikbaar stelt. En tot slot geeft de norm voor professionele bezetting wat het minimum is aan professionele inzet per vestiging. 

Met name de vestigingennorm en de financieringsnorm trekken de aandacht. Uit achterliggende cijfers blijkt dat de vestigingennorm om 180 extra vestigingen vraagt in Nederland of ombouw van servicepunten naar vestigingen. Die trend van meer vestigingen is overigens al gestart met de SPUK-gelden uit 2023 en 2024 die precies op deze punten tot investeringen leidden. Zo gek is die gedachte dus niet. 

De financieringsnorm is een spannende. Een snelle rekensom van mijn kant is dat 75% van alle gemeenten in Nederland die norm nu niet haalt. Naast die € 3,- per inwoner van het Rijk vraagt die norm dus óók om extra investeringen van de gemeente. Het kan zijn dat ik dat nog wel eens verder ga uitdiepen want ik vermoed dat er tussen provincies nog wel wat verschil kan zitten. Zo is bekend dat Gelderland, Drenthe en Utrecht in de regel flink onder het landelijk gemiddelde zitten als het gaat om financiering. Maar nogmaals, ik verwacht dat een hele grote meerderheid ónder die norm zit. 

Vraag 4: En wat kunt u nu doen?

Tja, wat nu? Op de eerste plaats: er ligt al een hele weg achter ons. Die begon eigenlijk in 2015 met de invoering van de nieuwe wet. Die wet kreeg in 2019 en 202 een evaluatie en in het nog steeds huidige demissionaire kabinet werden daar door staatssecretaris Uslu  en later staatssecretaris Gräper flinke stappen gezet. De wetsteksten liggen klaar op bureaus van ambtenaren en de eerste herstelmiddelen voor 2023 en 2024 zijn al ingezet. Wie bang is dat deze trein nog stopt, kan ik geruststellen, dat gaat niet gebeuren. Er is ook bij de nieuwe samenstelling van de Kamer brede steun om door te gaan. Eerder analyseerde ik voor u al het hoofdlijnenakkoord met die conclusie. 

Als dat zo is, dan gaat het nu snel. Want per 2025 krijgen gemeenten dus al extra geld terwijl er nog geen zorgplicht is. Ook de verplichting voor een gemeentelijk meerjarenplan is er - zolang de zorgplicht er nog niet is - nog niet. Maar ja, u wilt of u nu gemeente bent of bibliotheek wel richting gaan geven aan de toekomst. Ik zou dus maar vast beginnen met een plannetje voor de toekomst: hoe gaat u die extra structurele middelen inzetten? Dat begint ambtelijk maar zal toch ook een keer politiek worden. Het wordt voor 2025 en 2026 een decentralisatieuitkering dus er hoeft geen discussie te zijn waar het geld naar toe moet: het moet gewoon door naar bibliotheken en het is helder dat de intentie van die middelen een verhoging van het structurele budget is. En ach, door daar nu mee te beginnen, begint u eigenlijk al aan dat gemeentelijke meerjarenplan waar u toch mee aan de slag moest.

Het bijzondere is dat u uw SPUK-middelen - die sommigen nog beschikt moeten krijgen - ook in 2025 nog uitgegeven mogen worden en wellicht zelfs nog iets later. Er ontstond dus financieel overlap in 2025. Met andere woorden beste wethouders, ambtenaren en directeuren: als u iets wilde regelen en bereiken met de bibliotheken dan is 2025 het jaar waarin het zou kunnen! En voor de wethouders: maakt u ook nog een goede sier voor de gemeenteraadsverkiezingen van 2026. Maar die tip hebt u uiteraard niet van mij. 

U bent weer bij. Nog lang niet alles is zeker maar er is werk aan de winkel en ik wens u daarbij veel succes. 

Wat betekent het hoofdlijnenakkoord voor openbare bibliotheken? Vier observaties en één knagend gevoel

Deze nacht was men eruit: het hoofdlijnenakkoord van PVV, BBB, NSC en VVD lag er. Door velen onmogelijk gehouden en nog steeds zijn er wel twijfels over hoe houdbaar deze regering gaat worden. En in de vorm zou het extraparlementair moeten worden...Ik las het akkoord voor u met de bril van bibliotheken. Dat veel maatregelen dus nog veel discussie vragen en zelfs de vraag oproepen of het kan - ik noem bijvoorbeeld 22% minder rijksambtenaren in vier jaar - laat ik buiten beschouwing. 

Na lezing had ik vier observaties en één knagend gevoel... een beetje buikpuin zelfs. Weten hoe en wat? Lees dan verder. 

Observatie 1: Beleid voor bibliotheken gaat verder

Op de eerste plaats: bibliotheken worden in het hoofdlijnenakkoord niet genoemd. Dat was ook niet de verwachting. Maar daar kun je uit halen dat het ingezette beleid en de middelen die daarvoor gereserveerd waren gewoon doorgaan. De zorgplicht komt er dus gewoon.

Als het gaat om bezuinigingen wordt er binnen de cultuursector wel aangegeven dat de NPO € 100 miljoen (van € 900 miljoen) zou moeten inleveren. Bij cultuur is dat dus de bliksemafleider. Daarnaast staat er rijksbreed een oplopende bezuiniging ingeboekt van € 1 miljard op 'subsidies'. Dat zou binnen OCW nog kunnen leiden tot bezuinigingen. Dat zal niet zijn op het bedrag dat naar openbare bibliotheken gaat want dat is geen subsidie. Maar de Koninklijke Bibliotheek is bijvoorbeeld wel een gesubsidieerde rijksinstelling. 

Observatie 2: Grotere beschikbaarheid van hulp bij digitaal contact  

Het hoofdlijnenakkoord meldt het volgende over communicatie met de overheid:

'De bereikbaarheid van overheidsorganisaties voor burgers moet omhoog, onder meer door daadwerkelijke verruiming van de mogelijkheden, tijden en locaties voor contacten in persoon, meer tijdig en adequaat telefonisch contact en grotere beschikbaarheid van hulp bij digitaal contact. Bestaande niet-digitale communicatie door de overheid met burgers wordt gehandhaafd.'

Er moet zwaarder ingezet worden op hulp bij digitaal contact. De rol van Informatiepunten Digitale Overheid lijkt hiermee nog meer steun te krijgen. 

Observatie 3: Overheveling SPUKS naar gemeentefonds

In de financiële notitie wordt gemeld dat er eigenlijk geen SPUKS meer moeten zijn. Die moeten naar het gemeentefonds.

Bibliotheken weten inmiddels ook wat SPUKS zijn: specifieke uitkeringen voor gemeenten. Bibliotheken kennen de SPUK van de aanloopgelden die voor de zorgplicht beschikbaar kwamen. En daarnaast zijn de gelden voor de IDO ook een SPUK. Die SPUK van de IDO's zit overigens verankerd in de wet Modernisering Bestuurlijk Elektronisch Verkeer. Volgens mij moet die wet veranderd worden om het anders te kunnen doen dan een SPUK voor de IDO's. Maar ik kan het mis hebben. Overigens zou er bij zo'n overheveling ook een korting van 10% op komen omdat men denkt dat het dan goedkoper kan. Bijzondere gedachte, maar goed. Als het bedrag over zou gaan naar het gemeentefonds, zou het overigens wel geïndexeerd gaan worden. Dat is nu niet het geval. You lose some, you win some. 

Observatie 4: Verhoging BTW culturele goederen

Het huidige lage btw-tarief voor culturele goederen en diensten wordt grotendeels afgeschaft met ingang van het jaar 2026. Wat precies 'culturele goederen' zijn, is nog niet geheel duidelijk. Er wordt in ieder geval een uitzondering gemaakt voor dagrecreatie en bioscopen. Maar het lijkt er sterk op dat  BTW op bibliotheekcontributie dus dan van 9% naar 21% gaat.  

En één knagend gevoel bij een donkere wolk

Tot zover is dit regeerakkoord nog prima te doen voor bibliotheken. De BTW en de SPUK zijn punten die wellicht tot kleine verschuivingen leiden maar gezien de middelen die er ook komen vanuit het Rijk voor de zorgplicht en vanuit het Masterplan Basisvaardigheden, moet de sector zich hier niet door af laten leiden. Het blijft volle kracht vooruit. 

Er komen namelijk ook nog kansen bij extra gelden voor de regio of doordat er veel huizen bijgebouwd worden  in nieuwe wijken. En in nieuwe wijken wil je nieuwe bibliotheken. 

En toch, heb ik één punt waar ik wat pijn van in mijn buik krijg. En dat gaat over deze paragraaf:

'De huidige curriculumherziening wordt doorgezet. De kerndoelen worden herzien; het aantal wordt fors verminderd en er wordt focus aangebracht. De basisvaardigheden, lezen, schrijven en rekenen, krijgen absolute prioriteit. Doelen over relationele en seksuele voorlichting zijn neutraal en beter toegesneden op de leeftijd van leerlingen, in het bijzonder in het basisonderwijs.'

Lezen krijgt nog meer aandacht. En waarschijnlijk wordt het ook nog structureel geborgd met bibliotheken. Dat is mooi.

Maar.

Maar over wát je mag lezen, daar wordt óók wat over gezegd: 'Relationele en seksuele voorlichting zijn neutraal en beter toegesneden op de leeftijd van leerlingen, in het bijzonder in het basisonderwijs'. Dit is een eng zinnetje. Herinneren we ons de ophef nog rond Pim Lammers? Of de ophef in Florida over Stop-Woke-act waardoor boeken van Anne Frank of Marten Luther King niet meer uitgeleend mochten worden in schoolbibliotheken? 

Mag  er straks nog een boek over een gezin met twee vaders in de schoolbibliotheek staan? Mag je boeken hebben waarin voorkomt dat iemand twijfelt over zijn of haar gender? Komt er een boekenpolitie bij de Bibliotheek op school?  Allemaal vragen waarvan je hoopt dat het toch niet zo gaat zijn. En ik merk dat ik zelfs moeite heb om het op te schrijven. Omdat ik niet kan geloven dat dat kan gebeuren.

Maar dat iets niet kan gebeuren hebben we vaker gezegd de afgelopen jaren. En het gebeurde.

Dus: volle kracht vooruit maar af en toe toch over de schouder kijken of álle boeken nog steeds meekomen. 

Want alle boeken horen erbij. Net als alle mensen.

Met dank aan Klaas Gommers voor de mede-duiding. De VOB heeft zelf ook een overzicht van alle punten gepubliceerd. 

Wie het hoofdlijnenakkoord zelf wil lezen - toch nog 26 A4'tjes - kan hier terecht.  En voor de financiële bijlage kun je hier terecht. 

Als bibliothecarissen eerlijk zouden zijn, zouden ze niet glimlachen of gastvrij zijn

Een tijdje geleden stuurde een kennis me deze foto. Hij was op vakantie in Washington en bevond zich in het museum van het woord. Dat museum heette Planet Word. Mooie naam, niet? Bij de ingang van het museum bevindt zich dit bord. Het zijn zinnen uit een gedicht van Joe Mills. Lees het maar eens rustig. 

Dus.... Bibliotheekmedewerkers moeten u niet vrolijk welkom heten. En zelfs niet vriendelijk lachen als u binnenkomt. Bibliothecarissen zouden u moeten waarschuwen voordat u een bibliotheek betreedt. Het is namelijk levensgevaarlijk. Het kan uw leven veranderen. En wilt u dat wel? Uw vertrouwde leventje kan verdwijnen... Denk dus na voor je naar binnen gaat. Misschien moet je maar omkeren en naar huis gaan, nu het nog kan. 

Het originele gedicht van Joe Mills, over de kracht van de bibliotheek, van boeken en van woorden, is veel langer. Wie de hele Engelse tekst eens wil lezen kan hier terecht.  Ik vertaalde het hele gedicht naar eer en geweten voor u. Naar eer en geweten want ik ben geen vertaler. Maar als je het hele gedicht ziet, dan zie je dat men in het Amerikaanse museum de ruige onderdelen van het gedicht wel heeft weggelaten. Krijgt u die van mij cadeau.

In de tijd dat ik zelf in bibliotheken werkte, ging ik wel eens gewoon een tijdje tussen de mensen staan die boeken aan het lenen waren. En ik bedacht me dan dat elk 100e boek dat voorbij kwam een leven zou veranderen. En ik probeerde dan te ontdekken wie, van alle mensen die voorbij kwamen, het zou zijn wie zijn of haar leven zou zien veranderen. Maar het is niet elk 100e boek. Het is echt elk boek. Elk boek dat gelezen wordt is een verrijking van het menselijk DNA. Het maakt niet uit wat je leest. Als je leest gebeurt er iets, klein of groot.

Ondertussen is die bibliotheek natuurlijk veel meer dan alleen die boekenuitleen. Er wordt meer dan ooit gestudeerd in de bibliotheek. Er wordt gekletst en afgesproken. Je leert er internetten of omgaan met de digitale overheid. Je kan er naar een lezing gaan van een auteur of één van de vele workshops. Mensen helpen bij hun persoonlijke ontwikkeling staat nog steeds voorop. In welke vorm dan ook. We zijn de universiteit van de straat en we zijn de hele dag druk met genetische maatschappelijke en educatieve manipulatie. 

Ik vind het gedicht van Joe Mills een prachtige tekst. De bibliotheek als plek waar je ideeën vindt. Waar je kennis maakt met nieuwe werelden en nieuwe gezichtspunten. Waar je van mening kunt veranderen. Waar je meer nuance leert zien. Of juist niet. Waar je tot rust kunt komen. Of waar in je hoofd een revolutie kan starten. Het startpunt van het verbeteren van de wereld. Of het vertrekpunt van plezier en losbandigheid. 

Wat je ook doet in een bibliotheek, er gebeurt iets me je. 

Bedenk dat voor je er binnen loopt. Je kunt nu nog terug terug.

Bibliotheken met extra geld genoemd in regeerakkoord!

Vanmiddag werd het nieuwe regeerakkoord gepresenteerd. Een akkoord waar door de bibliotheeksector met smart op gewacht werd: zouden de bibliotheken genoemd worden met een bedrag? Het antwoord is: ja, de bibliotheken worden genoemd maar nog wel met een koepelbedrag. Er wordt 170 miljoen structureel extra uitgetrokken voor de culturele en creatieve sector. Een bedrag dat nog verdeeld moet worden over het verbeteren van de arbeidsmarktpositie, een herstelplan voor de sector, regionale spreiding in de cultuurparticipatie, een Nationaal Historisch Museum, extra cultuureducatie en het betrekken van de creatieve industrie bij de grote maatschappelijke opgaven. 

Wie dat lijstje bekijkt ziet daar nog wel verschillende grootheden tussen zitten. Ook is het bedrag nog niet verder gespecificeerd per onderdeel. Als de één meer krijgt, krijgt de ander dus minder.  Eigenlijk dus een potje armworstelen tussen partijen die allemaal goede redenen hebben om te investeren. Dat voelt wel wat vervelend. 

De VOB pleitte eerder, in het verlengde van het advies van de Raad voor Cultuur, voor 95 miljooen extra per jaar. De VOB geeft in een eerste reactie op haar website aan blij te zijn met de plek in het regeerakkoord maar geeft ook aan dat: 'we als bibliotheken graag het gesprek aangaan over wat er nodig is om deze ambitie gezamenlijk te realiseren'

De term 'een toekomstgerichte bibliotheek(voorziening) in elke gemeente sluit aan bij het landelijk convenant dat is afgesloten. Dat het een 'streven' is kan betekenen dat de primaire plicht voor een openbare bibliotheek bij de gemeente blijft liggen maar ook dat het wellicht geen verplichting wordt. En dit laatste zal weer afhangen van hoeveel geld er van die 170 miljoen beschikbaar komt. 

Verder worden bibliotheken in het regeerakkoord nog genoemd als partner bij het bieden van kansengelijkheid en de verrijkte schooldag. Daar moet je dus vooral denken aan activiteiten rond Boekstart en de Bibliotheek op school. 

In mijn loopbaan heb ik zelden meegemaakt dat bibliotheken met extra geld werden genoemd in het regeerakkoord. Ik vermoed dat de laatste keer is geweest eind  jaren '90 van de vorige eeuw toen bibliotheken onderdeel uitmaakten van het Nationaal Actieplan Elektronische Snelwegen voor de aansluiting op internet. Bibliotheken kregen toen een flinke subsidie om internet-pc's te installeren. Hoewel, het zou ook zo maar kunnen dat bibliotheken toen alleen in de troonrede zaten.

Tja, na een belrondje langs wat partijen, hoor ik twee geluiden. Op de eerste plaats, blij dat we er in staan maar ook enige terughoudendheid omdat de definitieve invulling nog moet komen. En beiden hebben natuurlijk gelijk. Het glas is half vol of half leeg. En aan het eind telt natuurlijk dat tweede: de concrete invulling en een vol glas graag. Ik wens de sector veel succes bij het vervolg.

Mag je nog wel bibliotheekboeken lezen met het Coronavirus?

Nederland is in de ban van het Coronavirus. Gisteren werd het handen schudden afgeschaft en de komende dagen en weken gaan er zeker nog meer maatregelen komen. Evenementen worden afgelast, er zullen nog scholen komen die dicht gaan en ook sommige bedrijven zullen moeten besluiten te sluiten.

En ja, iemand stelde me ook al de vraag: mag je nog wel bibliotheekboeken lezen waar iedereen met zijn vingers aan gezeten heeft? Ik zocht het eens voor u uit.

Bibliotheken hebben al een lange geschiedenis als het gaat om virussen. In het begin van de 20e eeuw kwam je met regelmaat briefjes tegen zoals hierboven. De gedachte was dat ziekten zich zouden kunnen verspreiden via boeken. Er waren zelfs heuse ontsmettingsovens over zoals deze onderstaande.

Maar moeten bibliotheken zich zorgen maken? Zeker, we zijn een plek waar veel mensen komen dus medewerkers aanraden extra zorgvuldig te zijn en vaker handen te wassen of te ontsmetten en een beetje afstand houden, lijkt geen onlogische oproep. En als het virus zich nog wat verder verspreid, sluit ik ook niet uit dat in verschillende plaatsen wordt opgeroepen tot sluiting van schouwburgen, bioscopen en ja, ook bibliotheken.

En de boeken? Is dat nog wel veilig? Moeten we niet weer massaal aan de ontsmettingskasten? Ze zijn namelijk nog gewoon te koop op Alibaba voor $ 330,-. . Rechtstreeks te verkrijgen vanuit... China. Dat dan weer wel. Dit is hun advertentie:

Het apparaat werkt met 'corona-ontlading technologie'. Gezien de slechte vertaling haal ik er niet uit of dit nu op het virus slaat of op de technologie. Een slechte grap is het wel.

Boeken hoeven niet in quarantaine
Maar wees gerust de boeken hoeven niet in quarantaine en ze hoeven ook niet gedesinfecteerd. Het RIVM stelt op haar website:

'Coronavirussen verspreiden zich via mensen en dieren. Buiten het lichaam kunnen ze niet goed overleven. Zeker niet op karton, verpakkingsmateriaal of andere spullen. Andere coronavirussen verspreiden zich niet op deze manier en we hebben geen reden om aan te nemen dat dit voor dit nieuwe coronavirus (COVID-19) anders is.'

Stop dus met handen schudden en ga gauw een boek lezen!

Bibliotheken zijn veruit de best bezochte instellingen van Nederland!

Op sociale media circuleerde in bibliotheekkringen de afgelopen dagen een artikel van Dan Sheehan op de Literary Hub. Het artikel gaat erover dat de Amerikaanse bibliotheken meer bezoekers trekken dan de bioscopen.  Het twitterteam van  Probiblio vroeg zich in een tweet af hoe dat voor Nederland zou zijn? Björn Franke, verbonden aan Biblionet Groningen, zocht alvast uit dat in Nederland bibliotheken ook meer bezoekers hebben dan bioscopen.

Ik bood aan om nog eens verder te zoeken. Zo ingewikkeld was dat overigens niet want veel branchevereningen publiceren zelf of via het CBS jaarcijfers. En binnen een half uurtje had ik zo de cijfers van atrractieparken, theaters, voetbalstadions bij elkaar gevonden. Vervolgens plak je die cijfers in de nieuwste grafiekoptie van Excel - de hiërarchiegrafiek - et voila!

Bibliotheken veruit de meest bezochte instellingen
En wie dat zo op een rijtje zet ziet dat bibliotheken veruit de best bezochte instellingen van Nederland zijn. En oja, we groeien ook nog! Voetbalstadions komen niet verder dan 5,8 miljoen bezoekers waarvan 1,5 miljoen bij zowel Ajax als Feyenoord.  Daar lachen bibliotheken om.

Bij de attractieparken blijft de teller op 21 miljoen steken waarbij de Efteling met 5 miljoen de grootste is. Musea komen tot 32 miljoen en hier is het Rijksmuseum in Amsterdam met 2,3 miljoen als omvangrijkste.

Bij de bibliotheken was over 2018 de OBA in Amsterdam veruit de grootste qua bezoekersaantal: 3,8 miljoen in alle vestigingen samen. Den Haag volgt met 2,5 miljoen en Rotterdam met 2,4 miljoen. Op de vierde plaats stond in 2018 de Bibliotheek Midden-Brabant met 1,5 miljoen bezoekers. De Lochal was bij die statistieken nog niet open. Interessant dus waar die gaan uitkomen met de statistieken over 2019!

Is er echt niks groters?
Er is één instelling waar ik niet direct achter bezoekcijfers per jaar kon komen. Dat zijn de kerken in Nederland. Die hebben behalve in hun eigen zuil niet echt een gezamenlijk 'branchevereniging' die met dit soort 'prestatie-indicatoren' komt. Het CBS maakte in een persbericht nog wel bekend dat van alle Nederlanders in 2018 zo'n 10% nog wekelijks naar de kerk gaat. Dat zouden er dan zo'n 1,7 miljoen per week moeten zijn. Op jaarbasis worden dat er dan 85 miljoen. Maar goed, harde cijfers zijn daar niet van. Onze Lieve Heer heeft geen bezoekerstellers bij de ingang.  Overigens daalt het kerkbezoek al decennialang dus het is wachten tot de bibliotheken de kerken voorbij gaan in bezoekersaantallen.

Heer der wetenschappen....

Mocht u als bibliotheekdirecteur dan toch nog tandenknarsend naar die bezoekersaantallen van de kerken kijken, dan rest u slechts bovenstaand gebed tot de Allerhoogste. "Moge de bibliotheek bewaard worden voor brand en in de toekomst passend worden uitgebreid...."

Als ik de bezoekersaantallen bij bibliotheken overigens zo bekijk, is het niet ondenkbaar dat menig bibliotheekdirecteur dit gebed ook inderdaad gepreveld heeft in de afgelopen jaren.  Nou gekkigheid natuurlijk. Voor nu: Bibliotheken zijn veruit de best bezochte instellingen van Nederland!



Verantwoording
De cijfers van bibliotheken komen van het CBS en zijn over 2018
De cijfers van attractieparken komen van het CBS en zijn over 2018
De cijfers van musea komen van de museumvereniging en zijn over 2018
De cijfers van voetbalstadions komen van transfermarkt.nl en zijn over 2017
De cijfers van bioscopen komen van het ministerie van OCW en zijn over 2016
De cijfers van theaters komen van het CBS en zijn over 2018

Trends in ebooks in openbare bibliotheken: de ebooklezer wordt steeds ouder!

Onlangs verspreidde  Bertil Voogd van de KB weer de jaarcijfers van ebooks in bibliotheken op MetdeKB. Ik heb de excelsheets het afgelopen weekend weer eens doorgevlooid en in een aantal grafieken gezet. Kijkt u even mee? Ik waarschuw vast: het is een lang stuk en het meest opmerkelijke feit meld ik pas aan het eind. Hou dus even vol.

Uitleningen +9%
In de eerste helft van dit jaar constateerde ik al dat de snelle groei van uitleningen begint af te vlakken. Toen voorspelde ik op basis van de halfjaarcijfers een groei van slechts 2%. Daar maakte ik toen wel de opmerking bij dat de tweede helft meestal beter is dan de eerste helft van het jaar. Dat blijkt ook. De groei over 2018 in aantal uitleningen van ebooks kwam toch nog uit op 9%. Alles bij elkaar lenen de KB en de openbare bibliotheken via dit platform zo'n 3.500.000 ebooks uit.

Dat die groei in de tweede helft toch flink gegroeid is, is wel opmerkelijk. Vooral de app voor ebooks heeft wat tegenslagen gekend maar dat heeft het gebruik in de tweede helft niet geremd, zo lijkt het. Sterker nog, het is een opmerkelijk goede tweede helft geweest,  beter dan de eerste helft van 2018.

Wie de lijn van afgelopen jaren doortrekt mag voor 2019 - bij ongewijzigd beleid - een groei verwachten tussen de 5% en 8%. Minder dan voorgaande jaren maar nog altijd een groei waarvoor bibliotheekdirecteuren voor hun 'gewone' uitleningen een moord zouden doen.

Koninklijke Bibliotheek +79%  Bibliotheken +7% 

Ebooks lenen bij bibliotheken kan op twee manieren. De eerste is dat je het gewoon gebruikt met je bestaande bibliotheekpas. Je moet pas dan activeren met een ebook-account en dan kun je aan de slag. De tweede optie is om een 'digital only'-abonnement af te sluiten bij de Koninklijke Bibliotheek. Je bent dan geen lid van een openbare bibliotheek en kunt daar ook geen boeken lenen.

De grote basis voor het ebookgebruik komt nog steeds bij bestaande klanten van openbare bibliotheken vandaan. Bijna 3,3 miljoen ebook-uitleningen worden gedaan door mensen met een pas van de openbare bibliotheek. Een kleine 200.000 ebooks worden geleend door mensen met een digital only abonnement. De groei is echter veel groter bij de KB dan bij de bibliotheken. En dat terwijl er volgens mij niet of nauwelijks reclame wordt gemaakt voor dit abonnement. Er is dus nog een hele natuurlijke groei.

Bij openbare bibliotheken stijgt het met 7%. Bij grote getallen wordt het altijd lastiger om een hele grote groei te realiseren. Hoewel mijn indruk is dat ook bibliotheken minder actief zijn geworden met het promoten van ebooks dan een aantal jaren geleden. Wellicht dat de haperende hier debet aan is maar ik heb zelf de indruk dat bibliotheken momenteel drukker zijn met het promoten van maatschappelijke en educatieve activiteiten. Heel logisch uiteraard.

Ebooks zijn 5% van de totale uitleen

Door de statistieken van het CBS over de traditionele bibliotheek te combineren met de cijfers van ebooks kun je tot het volgende plaatje komen. Ebooks vormen 5% van het totaal aantal uitleningen in openbare bibliotheken. Daarmee loopt het redelijk in de pas met wat we in de boekhandelswereld zien.

11% van de bibliotheekleden heeft een ebook-account, 6% gebruikt het

De uitleningen vormden van ebooks vormden 5% van het geheel. Als je kijkt naar hoeveel leden een ebookaccount hebben aangemaakt bij de bibliotheken dan kom je uit op ruim 400.000. Van de in totaal 3,7 miljoen mensen met een bibliotheekpasjes heeft 11% dus nu een account geactiveerd. Ongeveer daar de helft weer van heeft het ebookaccount ook daadwerkelijk gebruikt. Dat zijn er nog ruim 200.000 van de 3,7 miljoen. Alles bij elkaar zo'n 6% van het geheel.

Waarom is dit interessant om te weten? Nou, wie ebooks wil promoten heeft leden nodig die het ebookaccount op hun pas geactiveerd hebben. 11% heeft dat nog maar gedaan en 6% gebruikt dit account nog maar. De andere helft is dus niet (meer) actief of afgehaakt. Bibliotheken die ebooks willen stimuleren kunnen dat dus het beste doen via leden die al een account hebben. Die zou je een bericht willen sturen. Maar zover ik weet - maar ik weet dat niet zeker - kan dat niet vanwege AVG-redenen. Toch zit er een enorm potentieel tussen die 6% en 11% die makkelijk te heractiveren is. En als de bibliotheek het om privacyredenen niet zou kunnen, dan zou de KB dit wellicht samen met de bibliotheken wel kunnen doen. Lijkt me een interessante om eens met elkaar uit te zoeken.

KB-leden lezen meer

De gemiddelde ebooklezer van met een KB-abonnement leest 24,3 ebooks per jaar. De gemiddelde ebooklezer bij openbare bibliotheken leest er 15,2. Dat daar verschil tussen zit, lijkt logisch. Degene die abonnement neemt via de KB doet dat primair om ebooks te kunnen lenen. Iets anders kun je er ook niet mee. De ebookgebruiker in een openbare bibliotheek kan ook nog fysieke boeken lezen of  naar activiteiten gaan.

Het gebruik van de leden van de openbare bibliotheek is gebaseerd op die 6% gebruikers die minstens één keer per jaar een ebook leent. Als je uit zou gaan van de 11% die ebooks kan lenen omdat ze hun account geactiveerd hebben dan zou het gemiddelde bijna halveren. Dan kom je rond de acht ebooks per account uit.

De ebookgebruiker wordt elk jaar een jaar ouder

Bijgaande staatje levert wellicht wel het meest opmerkelijke feitje op van deze exercitie. En dat gaat over de leeftijd van de ebooklezer. Ik heb namelijk de leeftijduitsplitsing van de afgelopen drie jaren eens op een rijtje gezet. En dan zie je het bovenstaande beeld.  De groep veertigers wordt procenteel gezien elk jaar kleiner, de groep 50-70-jarigen is stabiel en de groep zeventigers neemt elk jaar toe. Wie heel snel redeneert ziet wat er gebeurt: de gemiddelde leeftijd van de ebooklezer stijgt elk jaar ook met een jaar.  Van de abonnementen van kranten wordt hetzelfde gezegd: er komen geen jonge mensen bij maar wie een abonnement heeft, schuift wel elk jaar een jaar op.

Even heb ik gedacht dat ditzelfde beeld ook wel zou gelden voor de gemiddelde bibliotheekgebruiker. Maar dat is niet toch niet het geval. Bij de bibliotheken stijgt juist het aantal jeugdleden en neemt het aantal betalende volwassen leden af. Dit is dus specifiek een ontwikkeling voor ebooks.

Sterker nog: het gebruik van de ebooks zit juist in een categorie waar een bibliotheek relatief weinig leden heeft. In die leeftijdscategorie zitten dus relatief veel ebooklezers. Interessant om dat nog eens nader uit te zoeken. Alleen worden die leeftijdscategorieën wel vastgelegd bij ebooks maar niet bij de CBS/WSOB-gegevens voor zover ik weet.

Samengevat
Samengevat: ebooks stijgen nog steeds, zij het in een steeds trager tempo, 6% van alle bibliotheekleden is een regelmatige ebookgebruiker en elk jaar stijgt de gemiddelde leeftijd van ebooklezer ook met één jaar.  Zo, u bent weer bij.

Van Swelmen: ‘Van scoor een boek naar Koe Lo Yuk!’

De immer erudiete directeur van het pittoreske stadje Oppendam laat ook nu zijn licht weer schijnen over schier onmogelijke opdrachten. Ditmaal over hoe toch in al die kleine kernen een bibliotheekvestiging overeind te houden. 

Krokodillentranen zijn het! Al die directeuren die zeggen dat al die vestigingen in die dorpen zo duur zijn! Is er nou werkelijk zo weinig creativiteit in de branche om zo’n futiel probleem even op te lossen?

Ik ben de beroerdste niet dus  ik leg het nog één keer uit. Want het is zo simpel: sluit uw hoofdvestiging! Ruim driekwart van uw budget gaat op aan die bibliotheekpuist die op de AAA-locatie in uw stad moet staan. Waar u de hoofdprijs aan huur betaalt om een paar boeken op te slaan en waar u moet concurreren met hippe koffietenten om toch nog een beetje een ‘third- place-gevoel’  te creëren. Laat die hippe koffietenten dat zelf maar organiseren! En als u echt een slechte directeur bent hebt u uw laatste centen ook nog eens uitgegeven aan een hangplek voor jongeren. Misschien hebt u zelfs die jongeren wel uw portemonnee gegeven om die plek zelf in te richten. Dan bent u echt geen knip voor de neus waard. Want wie is hier nou de baas van de bibliotheek, beste directeur?

Dus dicht die geldverslindende hoofdvestiging. Als uitgeklede Starbucks redt u het toch niet. En driekwart van uw begroting kunt u opnieuw inzetten.

Nadat ik die beslissing in Oppendam had genomen lag er een zee aan beleidsmogelijkheden voor me open. Op alle basisscholen een Bibliotheek op school? Met gemak! Ik hoor alle directeuren in den lande er over puffen en steunen. In Oppendam doen we dat met twee vinders in de neus.  En ik hoef niet karig te zijn met een paar uur per week voor een leesconsulent. Welnee, elke school een eigen leesconsulent!

En nog geld en personeel over…

Ja, en nu gaat u natuurlijk zeggen: ‘Ja maar je hebt nog niks voor volwassenen!’ Maar Oppendam zou Oppendam niet zijn als we ook daar niet een briljante oplossing voor hadden waar u natuurlijk weer niet aan had gedacht.

Oppendam is een stadje met vele kleine dorpen er om heen. En denkt u nou eens even gewoon na: wat heeft elk zichzelf respecterend gehucht? Precies: een Chinees restaurant! U snapt hem al: onze vestigingen heten tegenwoordig Kota Radja, Chinese Muur, Fong Sheng en China Garden. Op de bestellijst van elke Chinees prijkt nu naast Tjap Tjoy en Saté ook Geert Mak en Stephen King (op nummer 39 en 48). En het is opvallend hoeveel boeken eigenlijk precies hetzelfde formaat hebben als die bakjes van de Chinees. Hup, wit papiertje er omheen en ‘Lees smakelijk’!

En laten we wel wezen: die bibliotheekvestigingen hadden het ook wel een beetje gehad. Ze trokken alleen nog mensen die zich toch wel redden: hoog opleidingsniveau, dubbel modaal. Maar bij de Chinees kom je echt iedereen tegen. Vooral ook de doelgroep die we graag willen helpen. Bij elk restaurant stellen we dan ook heel snel vast wie laaggeletterd is. Want wie de lijst van de Chinees niet kan lezen, is laaggeletterd! Niks ingewikkelde taaltest!

En natuurlijk heeft Oppendam een speciaal programma voor die laaggeletterden: ‘Scoor een Kroepoek!’. Daarin leer je alle woorden van het menu van de Chinees: nasi rames, bami speciaal, tjap tjoy. Want wie geen Chinees kan bestellen, heeft in onze Nederlandse cultuur een groot probleem.
Zo ziet u maar. Het leven is zo ingewikkeld niet. Dus weg met die dure hoofdvestiging! En vervolgens elke school een Bibliotheek op school en elke Chinees een hotspot voor basisvaardigheden.

Ha, maar ik ziet dat u nog één prangende vraag heeft: waar is dan het kantoor van de directeur? Tja, dat was in mijn geval simpel: mijn kantoor is tegenwoordig aan de toog van café het Duifje, recht tegenover de oude hoofdvestiging. ‘Dus u zit tegenwoordig altijd in het café?’ vragen ze mij dan. ‘Welnee’, antwoord ik dan. ‘Ik ben de vleesgeworden community librarian’. Geen woord aan gelogen toch? Dus doet u mij nog maar een biertje en straks weer een lekkere rijsttafel.

En u maar denken: waarom heb ik dat zelf niet verzonnen? Ik weet het, het is een gave.

Bijgaande artikel verscheen ook als column in Bibliotheekblad nummer 6 van 2018. 

Foto: Ysjmj

Trendcurve: 21 trends voor gemeenten en waarom 2018 een goed jaar voor bibliotheken wordt

Hij lag al een tijdje op mij te wachten, het rapport 'Trendcurve, een overzicht van 21 trends voor de gemeenteraadsverkiezingen 2018 in Overijssel'. De afgelopen dagen waren een goed moment om weer eens bij te lezen. En voorwaar, een rapport waar bibliotheken - ook buiten Overijssel - hun voordeel mee kunnen doen.

Het rapport  - opgesteld door het trendbureau Overijssel - beschrijft 21 trends waar gemeenten rekening mee moeten houden rond de gemeenteraadsverkiezingen. Thema's die dus terug zullen komen in de college-akkoorden.  Die 21 trends ziet u hierboven gepresenteerd. De trends zijn gerangschikt naar de mate van volwassenheid in het perspectief van gemeenten.

Hoe werken trends?

Het model dat het trendbureau gebruikt, lijkt wel wat op de Gartner Hype Cycle. Het plot trends in de mate van volwassenheid van het onstuimige ontstaan en (over)enthousiasme dat rond nieuw ontwikkelingen ontstaat via  weerstand naar overwinning en wasdom. Veel trends halen de fase van wasdom niet. Die sneuvelen in één van de eerdere fases.

Niet de meest kinky trends zijn het meest relevant maar de trends die doorbreken
Het trendbureau wijst erop dat niet achter elke trend aan gegaan moet worden. Als trends zich nog in de beginfase zitten, is er een zeer groot afbreukrisico. Hoe verder naar rechts de trend op de trendcurve staat, hoe relevanter hij de komende jaren zal zijn. Feitelijk zijn de trends die in het stadium van 'reactie' en  'overwinning' zitten het interessants want die  zijn bezig om daadwerkelijk door te breken en het heden te veranderen.

De 21 trends worden toegelicht en hun relevantie voor gemeenten wordt benoemd. Ik pik er vijf uit waarvan ik vind dat ze voor bibliotheken relevant zijn. Maar toegegeven: u kunt zelf tot een ruimere of  minder ruim aantal komen.

Trend 1: Vergrijzing
In 2012 was 7,1% van de bevolking ouder dan 75 jaar. In 2040 zal dit aandeel verdubbeld zijn. Vergrijzing lijdt tot veel aanpassingen in gemeentelijk beleid: vraag naar een ander type woningen, meer niet-werkenden die onderhouden moeten worden door werkenden, andere vraag naar zorg en last but not least: een opwaartse druk op recreatie.

Als voordeel van de vergrijzing wordt door het rapport een groot potentieel voor vrijwilligerswerk. Het stijgen van de pensioenleeftijd wordt gecompenseerd door het grote aantal mensen dat met pensioen gaat en een verbeterde gezondheid.

In de jaren '60 steeg het gebruik van bibliotheken onder andere door de gestegen vrije tijd. Bibliotheken zijn een aantrekkelijke plek waar op recreatieve wijze invulling kan worden gegeven aan een leven lang leren.

Vergrijzing biedt zowel aan de aanbod- als aan de vraag-kant goede kansen voor bibliotheken. Niet de jeugd heeft de toekomst, maar de oudere!

Trend 2: Maatschappelijke polarisatie

Het Nederland van na de verzuiling leek een egalitair land te worden waar de verschillen tussen verschillende groepen klein waren. In het afgelopen decennium lijkt er echter verschillende nieuwe tweedelingen te ontstaan. Eén daarvan is die van de maatschappelijke polarisatie. Het SCP en de Wetenschappelijke Raad van het Regeringsbeleid onderscheiden twee 'families': de universalisten en de particularisten. Beide denktanks menen dat er sprake is van een grotere scheiding tussen deze twee groepen. Kenmerk is dat beide groepen zich 'ingraven' in hun eigen mening.

Gemeenten krijgen te maken met gepolariseerde meningen en meer schuring tussen bevolkingsgroepen. Er ontstaat behoefte aan 'verbinders' en 'gewetens' van de samenleving.

De ontwikkeling van de 'community librarian' zoals Lankes die omschrijft kon wel eens een antwoord zijn op die ontwikkeling. Zeker een punt om met uw gemeente over in gesprek te gaan.

Trend 3: Meer aandacht voor kwetsbare wijken
Hoewel de aandacht voor kwetsbare wijken niet nieuw is, zien we wel dat er een geheel nieuwe aanpak ontstaat. De tijden van grote extra budgetten voor 'krachtwijken' is voorbij en woningcorporaties worden steeds strakker financieel gebonden en zijn er minder mogelijkheden om 'gemengd' te bouwen. Daardoor ontstaan steeds vaker homogene wijken die segregatie in de hand werken.

Kenniscentrum voor steden en platteland,  Platform31, waarschuwt  zelfs voor ondermijning: criminele netwerken die de sfeer in een aantal wijken domineren waarbij de gesloten cultuur van de gemeenschap het lastig maakt om daartegen op te treden. In feite zien we hier de polarisatie in fysiek zin optreden.

Het gebrek aan beleidsmiddelen en -ruimte vraagt om een andere aanpak dan voorheen: minder grootschalig, meer voortbouwend op het bestaande en meer aansluiten bij de waarde voor bewoners, ondernemers en instellingen in de buurt. Bibliotheken in dit soort wijken kunnen daar van vitaal belang zijn omdat ze een veilig punt zijn vanaf waar verschillende partijen kunnen bouwen aan een oplossing.

Trend 4: Deeleconomie
Een hype waar nu de eerste weerstand op ontstaat is die van de deeleconomie. Het eerder bejubelde AirBnB blijkt een rolkofferterreur op gang te hebben gebracht. Uber werkt ultra-flexibilisering van de arbeidsmarkt in de hand en sommigen spreken al over de nieuwe 'slavenhandel van de deeleconomie'.

En toch is dit een trend die niet weg zal gaan. Deze keerzijde van de medaille is nodig om deze trend tot volwassenheid te brengen. Er moeten nieuwe regelgeving komen waardoor deze trend op een goede manier kan beklijven.

Tegelijkertijd zetten op andere terreinen allerlei nieuwe apps stappen op de Nederlandse markt en verbinden burgers aan elkaar op allerlei terreinen. De gemeentegrens is daarbij absoluut niet heilig en groter denken is dan ook noodzakelijk. Community's zijn daarmee niet alleen meer geografisch geconcentreerd maar ook virtueel. Bibliotheken kunnen gemeenten ondersteunen in het creëren van community's.

Trend 5: Leegstand centra en binnensteden
Hoewel de financiële crisis voorbij lijkt te zijn is er op veel plekken in winkelcentra en binnensteden nog een bovenmatige leegstand. Dit heeft effect op het leefklimaat: plaatsten met veel leegstand worden minder aantrekkelijk om te vestigen waardoor een zichzelf versterkend effect kan optreden.

Aan de andere kant blijken - volgens een rapport van het Planbureau voor de Leefomgeving - binnensteden veerkrachtiger te zijn dan we denken. Er is sprake van een veranderingsproces waarbij nieuwe functies de plek van de oude innemen. Binnensteden krijgen minder een distributiefunctie voor inwoners en meer een verblijf- en beleeffunctie. Er is een groei zichtbaar in het aantal ontmoetingsplekken: restaurants, lunchrooms maar ook creatieve plekken waar werk en recreatie samen komen.

Vitale bibliotheken in het centrum van dorp of stad kunnen hier een stevige bijdrage aan leveren. Kijk maar naar bibliotheken als Amsterdam, Almere, Amersfoort, Den Helder, Zwolle en Arnhem. Op al deze plekken zijn alle studieplekken bijna continue bezet. Op als deze plaatsen heeft de bibliotheek een grote rol gespeeld in de revitalisering van een stadsgebied.

Trend 6: Participatiesamenleving
De participatiesamenleving.... wat moeten we daar nog van zeggen? Opvallend is in ieder geval dat de trendcurve deze trend absoluut nog niet volwassen vindt. Dat we van een verzorgingsstaat naar een participatiesamenleving (de bekende quote uit de troonrede van 2013) gaan is helder. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid waarschuwde afgelopen jaar nog dat het doen- en denkvermogen van burgers niet overschat moet worden. Men spreekt daarover dat er met een realistische blik naar gekeken moet worden. Met andere woorden: die participatiesamenleving is lang  niet voor iedereen weggelegd. Wie af en toe in een bibliotheek meeloopt bij een training voor digitale vaardigheden weet dat deze raad daar volledig gelijk in heeft. Zelfredzaamheid gaat niet vanzelf.

Het rapport Trendcurve sluit deze trend af met woorden die ik zelf niet mooier kan formuleren:

Op het moment dat de focus van beleid minder op de zelfredzaamheid komt te liggen en er meer aandacht zal zijn voor de beperkingen van het denk- en doenvermogen van mensen, zal dit het beleid op tal van terreinen veranderen. Het gaat daarbij wellicht in eerste instantie om het sociale- en gezondheidsbeleid, maar feitelijk raakt het hele handelen van de overheid ten opzichte van zijn burgers: die zal meer empatisch en minder afstandelijk zijn, minder gericht op regels en meer op persoonlijke omstandigheden. Systeem- en leefwereld komen dichter bij elkaar

Bibliotheken kunnen plekken zijn waar deze systeem- en leefwereld bij elkaar kan komen. Enerzijds door burgers met burgers te verbinden en elkaar te laten helpen en anderzijds door burgers te helpen met het verwerven van vaardigheden voor deze systeemwereld.

Zo maar wat trends
Een mooi rapport dus van het trendbureau en ik denk dat u ook ziet dat deze trends helemaal niet alleen voor Overijssel gelden. Een mooie eye-opener dat trends tijd nodig hebben om door te breken. Dat geeft lucht om goed naar trends te kijken en niet achter elke hype aan te gaan. Maar de trends geven ook aanleiding om als bibliotheken volle bak aan de slag te gaan. Onze koers is goed en er liggen kansen te over.

Het kan niet anders dan 2018 wordt een goed jaar. De besten wensen dus.

Zing Nederlands met me.... leer Nederlands met 115 dB!

Willemijn van de Walle - een twitteraccount dat mij altijd laat glimlachen - twitterde zondagmiddag over bijgaande initiatief: Zing Nederlands met me.

Elke laatste zondag van de maand worden in Paradiso mensen uitgenodigd die het leuk vinden om al zingend Nederlands te leren. De site van Paradiso meldt bijvoorbeeld over de bijeenkomst van 25 september:

`Onder begeleiding van pianist Thomas Hanenberg en voorzanger Senna Gourdou worden een uur lang liedjes van bekende Nederlandse artiesten gezongen. Het thema van deze editie is: plaatsnamen.Tijdens Zing Nederlands Met Me worden een uur lang zes verschillende Nederlandse liedjes gezongen, in de bovenzaal van Paradiso. Iedereen die Nederlands wil leren en/of uit volle borst Nederlandse klassiekers – van Benny Neyman tot Kenny B - wil zingen is welkom. Paradiso zorgt voor een pianist, een voorzanger, liedteksten en een drankje. Deelnemers worden begeleid door artiesten zoals Lucky Fonz, Meral Polat, Big Boy Caprice, Jörgen Tjon A Fong en Manoushka Zeegelaar Breeveld, en pianisten Andy Ricardo, Thomas Hanenberg en Danny van Kessel.`

 Een soortgelijk idee heb ik ook al wel eens van bibliotheken gehoord. En even zoeken leerde me inderdaad dat dit bibliotheek Zuid-Kennemerland was. Een initiatief met een glimlach want naast zingen leer je de taal, leer je iets van cultuur en maak je makkelijk contact met elkaar.... Met 115 decibel Nederlands leren!

The economc value of the library 2/2: Elke cursist Digisterker levert elk jaar € 125,- op voor de samenleving

Gisteren schreef ik nog ever het economische effect van de bibliotheek op kinderen. Vandaag ga ik in op het effect van cursussen basisvaardigheden. Ook daarover weet het Deense rapport 'The economic value of the library' interessante dingen te zeggen.

Jaarlijks 1% van de volwassenen een digitale training
Elk jaar hebben de Deense bibliotheken 48.000 cursisten voor digitale vaardigheden. Denk dan aan onze cursussen Klik & Tik en Digisterker.  Dit komt overeen met 1,1% van de volwassen Deense bevolking. Ik denk dat dit vergelijkbaar is met de Nederlandse situatie, zeker nu we deze cursussen breed gaan aanbieden in de samenwerking met de Belastingdienst.

Door deze digitale trainingen kunnen mensen zelfstandig beter zaken afhandelen op internet. Zelf iets aanvragen bij de gemeente of zelf een belastingformulier invullen. Dit leidt tot besparingen bij de overheid doordat er minder post verstuurd wordt, er meer digitaal wordt afgehandeld (en dus minder aan een balie met personeel). Dat geldt niet alleen voor de overheid maar ook voor banken bijvoorbeeld.

Tot slot is de opbrengst voor degene die de cursus doet een besparing in tijd (want je hoeft niet op het fietsje naar het gemeentehuis) en een vergroot gevoel van regie over je eigen leven (want je kunt je eigen zaken regelen).

De opbrengst wordt door de Deense onderzoekers gekwantificeerd op 45 miljoen Deense kronen. Dat is zo'n € 6 miljoen.

Een cursist Digisterker bespaart de samenleving € 125,- per jaar
Per cursist is de opbrengst € 125,-. Per jaar wel te verstaan. Want die besparing is er niet alleen dit jaar maar ook volgend jaar. En het jaar er op.

En dat terwijl de Deense bibliotheken ook volgend jaar weer 48.000 cursisten opleiden. Met opnieuw € 6 miljoen besparing tot gevolg. De besparing loopt dus zo op van € 6 miljoen naar € 12 miljoen naar € 18 miljoen etc. Uiteraard zal die besparing niet lineair doorgaan maar een flink effect is er wel.

Kort gezegd zou je kunnen zeggen dat elke cursist Digisterker een jaarlijkse besparing oplevert van € 125,-. Nou, wie zou daarin niet willen investeren?

Ook in Nederland?
Het onderzoek in Denemarken is met enig lef uitgevoerd. Her en der zitten wel wat gestapelde aannames maar enig opportunisme mag in deze tijd volgens mij wel.

In Nederland is er wel wat onderzoek gedaan maar nog niet op de manier zoals bij de Denen. Een aardig overzicht vind je bijvoorbeeld in dit artikel van Bibliotheekblad. Nog altijd sterk - maar wel specifiek voor laaggeletterden - is de berekening van Stichting Lezen & Schrijven. En tot slot hebben wij onze fact sheet van Bibliotheek en vaardigheden van onze onvolprezen VOB.

Wat mij betreft herhalen we dit onderzoek in Nederland. En het liefst nog voor de verkiezingen (landelijk, gemeentelijk, provinciaal - omcirkel wat u van toepassing vindt).