Presenteren onder politiebegeleiding

Ik werk nu ruim dertig jaar voor openbare bibliotheken. En al vele malen mocht ik presenteren voor raadsleden, wethouders, burgemeesters en geïnteresseerde burgers. Maar nog nooit gebeurde dat onder politiebegeleiding. Maar afgelopen week gebeurde het. Woedende demonstranten en een gemeentehuis dat als een fort bewaakt werd. Ik neem u mee naar hoe ik verzeild raakt in het Droste-effect van mijn eigen presentatie over bibliotheekwerk.

Maatschappelijke waarde van robuust bibliotheekwerk

De afgelopen maanden deed ik namens Rijnbrink samen met mijn collega's Laudy Konings en Luuk van der Geest van Public Value onderzoek naar een toekomstbestendige bibliotheekvoorziening in de gemeente Montferland. Een lieflijke en heuvelachtige gemeente op de grens van de Liemers en de Achterhoek. Door het trieste overlijden van de vorige bibliotheekdirecteur was een logisch moment ontstaan voor de raad van toezicht van deze bibliotheek om samen met de gemeente te zoeken naar hoe de bibliotheek er in de toekomst uit moest zien en met welke partners dat het beste kon gebeuren. 

Het onderzoek was klaar en zeer zorgvuldig door gemeente en raad van toezicht ingevuld. De resultaten zouden nu ook voor de raadsleden gepresenteerd worden. In mijn presentatie sta ik altijd stil bij de maatschappelijke waarde van robuust bibliotheekwerk en waarom dat nodig is. Eén van de onderwerpen die dan voorbij komt is de polarisatie in de samenleving en dat er nog maar weinig plekken zijn waar heel veel mensen uit alle lagen van de samenleving elkaar zien, treffen en echt met elkaar in gesprek kunnen. En ook vertel ik dan dat vertrouwen in de overheid niet meer vanzelfsprekend is en dat deze samenleving een opgave heeft om weer met elkaar tot oplossingen te komen. 

In die presentatie zit dan dit plaatje....

Het plaatje is overigens al uit 2016 en is van een beruchte inspraakavond voor een AZC in Steenbergen. 

Onrust

Al op de avond voordat we presenteren ontving ik een berichtje via de directeur van de gemeente. De wethouder laat weten dat ze onrust verwachten omdat ook het AZC die avond op de agenda staat. In december 2024 werden hier nog raadsleden met vuurwerk bekogeld toen hetzelfde onderwerp aan de orde was. Dat men alert is, is dus volstrekt logisch. We krijgen instructie hoe we veilig naar binnen kunnen als de voorzijde van het gemeentehuis al geblokkeerd zou zijn. 

Als ik die avond aankom, tref ik een gemeentehuis in opperste staat van paraatheid. Er staan politieagenten en BOA's opgesteld. Ik kom alleen het gemeentehuis in nadat ik geïdentificeerd ben als iemand die naar binnen mag. Maar de presentatie over bibliotheekwerk verloopt rustig. De raadsleden stellen hele goede vragen en laten duidelijk hun betrokkenheid zien. Want inderdaad: wie houdt er nu niet van bibliotheken? 

Maar zodra de presentatie, die stipt op tijd moet eindigen, voorbij is, kom ik in een andere wereld terecht. De rust van het zaaltje verdwijnt. Ik krijg instructie hoe ik met mijn auto - die al veilig achter een hek moest staan - en onder toeziend oog van politie het toneel kan verlaten. 

Droste-effect en bibliotheekconvenant

Wat ik liet zien in mijn presentatie - een onrustige en gepolariseerde samenleving - bleek mijn eigen werkelijkheid te worden. Ik was in mijn eigen Droste-effect terecht gekomen. Er zijn grote groepen in onze samenleving die zich onvoldoende gehoord voelen en die het gevoel hebben regie kwijt te raken over de eigen omgeving. En grote maatschappelijke problemen worden mede daardoor niet altijd meer als gezamenlijke problemen gevoeld.  

Bibliotheken kunnen daar inderdaad een rol in spelen. Met nadruk op 'een rol' want bibliotheken kunnen onderdeel zijn van een oplossing maar zeker niet de hele oplossing. 

Om die reden is in het nieuwe bibliotheekconvenant hier ook aandacht aan besteed. In de periode 2024-2027 hebben het Rijk, provincies, gemeenten en alle bibliotheekpartners daarin uitgesproken dat: '

Partijen gaan de rol van bibliotheken op het gebied van het versterken van de democratie en digitaal burgerschap uitbouwen en bestendigen.'

Hoe dat versterken van de democratie eruit moet zien is nog wel iets dat invulling vraagt. Eén van de wettelijke functies van de bibliotheek is die van ontmoeting én debat. Ik vind dat een mooie formulering: ontmoeting én debat. Dus geen debat zonder ontmoeting. Want een goed gesprek begint met ontmoeting. En dat is duidelijk nog geen automatisme.

Tot zover de mooie theorie. In werkelijkheid verdween deze bibliothecaris met de staart tussen de benen en zag hij de groep actievoerders in zijn achteruitkijkspiegel langzaam kleiner worden.

'De meest democratische plek in onze samenleving'

De verkiezingen voor de Provinciale Staten komen eraan en daarmee ook die van de Eerste Kamer. Politieke partijen worden hier en daar nerveus en op andere plekken heeft men voorpret. Een mooi moment om eens even stil te staan bij de rol van bibliotheken in die democratie. 

Want: Bibliotheken zijn de meest democratische plek in onze samenleving! Dat is niet mijn uitspraak, van mij had u die kunnen verwachten want ik preek hier voor eigen parochie. Het is wel een uitspraak van Staatssecretaris Uslu bij Op1 in november vorig jaar nadat bekend werd dat er flink extra geld zou gaan naar bibliotheken. En ze herhaalde deze uitspraak nog eens tijdens de Huizingalezing. Maar ook daar doel ik niet op. Want ook de staatssecretaris van Cultuur preekt natuurlijk voor eigen parochie en baseert zich ook weer ergens op

. 

De uitspraak vindt zijn grond in het rapport van de Raad voor Cultuur: 'Een bibliotheek voor iedereen'. En zij baseren zich dan weer op cijfers van het SCP. Veel onafhankelijker dan dat kun je het niet krijgen. 

De Raad voor Cultuur schrijft:

'Cijfers van het Sociaal en Cultureel Planbureau laten zien dat de openbare  bibliotheek van alle culturele instellingen de meest ‘democratische’ is: verschillen in gebruik van deze voorziening tussen bevolkingsgroepen zijn verhoudingsgewijs gering. Van jongeren met een niet-westerse achtergrond is bovendien een groter percentage in de bibliotheek te vinden dan van jongeren met een  Nederlandse of westerse achtergrond. Het is dus van het grootste belang dat een deskundige, professionele invulling van de bibliotheek als basisvoorziening (ook in scholen) vanzelfsprekend is.'

 Het SCP-rapport waarnaar verwezen wordt is het rapport 'De bibliotheek tien jaar na nu' van Huysmans en Hillebrink uit 2008. De cijfers die zij gebruiken zijn wellicht wat ouder maar worden herbevestigd door het dashboard van bibliotheekleden van de KB waar ik in 2022 over schreef. Toen bleek dat het verschil van gebruik door de bibliotheek tussen inwoners met een (niet)-westerse migratieachtergrond en inwoners met een Nederlandse achtergrond beperkt is. Met andere woorden: van alle maatschappelijke en culturele instellingen is de bibliotheek dus de instelling die het beste de hele samenleving binnen de deur heeft.

Conclusie: als er dus één plek is waar je met elkaar het gesprek over de samenleving kunt voeren is dat wel de openbare bibliotheek. 

Toch krijgt de invulling van die democratische plek nog maar beperkt ruimte in het bibliotheekbeleid. Het is niet één van drie hoofdpijlers van het bibliotheekconvenant bijvoorbeeld. Naast geletterde samenleving, participatie in de informatiesamenleving en een leven lang ontwikkelen zou een betere invulling van die democratische plek er best prominenter in kunnen. Je kunt het nu een beetje vinden onder Partipatie in de Informatiesamenleving met 'fake news' bijvoorbeeld en een beetje bij Leven Lang Ontwikkelen als het over programmeren gaat. Van mij mag het best een apart onderwerp worden.

En daarvoor komt steun uit wellicht wat onverwachte hoek: Europa. Eblida, zeg maar de Europese VOB, pleit namelijk voor Europese wetgeving voor bibliotheken. Terwijl wij in Nederland bezig zijn meer aanpassing van onze landelijke wet naar een zorgplicht wordt in Europees verband een soortgelijk traject gelopen. U had er waarschijnlijk nog nooit van gehoord en het kenmerkt een beetje het 'ver-van-mijn-bed'-karakter van de Europese Unie. 

In mei 2022 verscheen van de hand van Eblida een rapport hierover en eind 2022 werd dit rapport gepresenteerd voor een commissie van de Europese Raad. Het rapport ziet Europa-breed een rol weggelegd voor bibliotheken als het gaat om het stimuleren van Democratische Waarden en het bestrijden van Fakenieuws. Voor wie al wat langer mee loopt, ziet wel parallellen met het Unesco-manifest voor bibliotheken.

Over die democratische waarden stelt het rapport bijvoorbeeld:

• ‘library services should be considered as necessary force in sustaining and developing democracy; 
• libraries should promote diversity of information and opinions, in order to enable citizens to make informed decisions based on critical thinking; 
• they should be active in the organisation of public debates to the benefit of the society at large; 
• foster credibility of information by providing an indication of its trustworthiness, by improving traceability of information and authentication of influential information providers; 
• fashion inclusive solutions, requiring awareness-raising, media literacy, broad stakeholder involvement and the cooperation of public authorities.’

Een plek waar de meest brede samenstelling van de samenleving binnen de deur komt, heeft tot taak om daar iets mee te doen. Zeker in een tijd waarin de overheid op televisie reclame moet maken om te vertellen dat je 'een discussie niet moet winnen door een vriend te verliezen'. Ik denk dat u deze SIRE-spotjes al voorbij hebt zien komen. 

Inpiratiegids Programmeren rond democratie

Is het moeilijk om te programmeren voor democratie? Nou, voor velen in onze branche is het toch wel wat onwennig. We willen graag objectief en neutraal zijn en zelfs bij de keuze voor een onderwerp kun je al het gevoel hebben dat je een keuze maakt en objectiviteit kwijt raakt. Voor al die collega's is er gelukkig hulp: in 2020 al maakten de Overijsselse en Gelderse bibliotheken samen met Elisabeth Rullens en Georges Elissen van  Rijnbrink een prachtige gids over programmeren rond democratie. Met tal van voorbeelden waar je aan zou kunnen denken en voorbeeld die in veel gevallen ook al eens zijnn uitgeprobeerd door één van de bibliotheken. 

En ik geef toe, die laatste tip is natuurlijk echt preken voor eigen parochie... Maar bibliotheken als plek waar je elkaar ondanks verschillen, kunt verstaan lijkt me in deze tijd geen overbodige luxe. 

De bibliotheek als meest democratische plek in onze samenleving. De bibliotheek als plek om elkaar niet te verliezen.

Over tolerantie, neutraliteit en kleine bruggen tussen eilanden in de samenleving

Ik weet niet hoe het u vergaat maar mijn vakantieperiodes leveren altijd nieuwe inzichten op. Niet omdat ik er naar op zoek was maar om dat ze zich aan mij opdringen. Ik neem u mee naar twee observaties en wat ze mij leerden. 

Observatie 1: Tolerantie is niet hetzelfde als inclusiviteit

De afgelopen zomer waren wij op vakantie in Berlijn en ons huis stond echt bijna bovenop de Brandenburger Tor. U wist niet dat daar een huisje zat maar wij zaten er. In het weekend werd in Berlijn Christopher Street Day gevierd. In Nederland is dat bekend als bijvoorbeeld Pride Amsterdam. Een groot LHBTI+-festival dus. Zelf had ik zo'n festival nog nooit meegemaakt en dus stond ik enige tijd tussen ruim 100.000 mensen. Soms met de meest wonderlijke uitdossing en soms moet ik eerlijk bekennen dat ik niet wist welk deel van de L, de H, de B, de T, de I of de + ik voorbij zag komen. Dat deed er ook niet toe. Wat ik wel zag was dat hier heel veel mensen bij elkaar waren die allemaal een 'uit-de-kast'-moment moeten hebben gehad.  En dat raakte me. Wat bij velen zal dat niet eenvoudig zijn geweest. Uit-de-kast-komen is in veel gevallen nog een pijnlijk proces van jaren en het geeft aan dat de samenleving op dit punt, vaak onbewust, nog steeds heel normatief is. Voelen dat je tussen zoveel mensen staat die allemaal moeite hebben gehad om uit te komen voor hun identiteit, deed me beseffen hoe ingewikkeld wij het nog steeds maken als samenleving. En ik snap ook dat het voor deelnemers aan dit festival juist heel bevrijdend moet zijn om zo bij elkaar te komen. Maar de moraal van dit verhaal is dat tolerant zijn, wat velen zullen zeggen te zijn, niet genoeg is om iedereen een inclusief gevoel te geven.

En tegelijkertijd zag ik tussen die massa hoe de samenleving zich op dit punt nog ontwikkeld. Waar een man, vrouw,  en twee kinderen en allemaal wit van kleur in de afgelopen generaties misschien de norm waren, daar zijn we in de afgelopen decennia al flink veranderd: samengestelde gezinnen, gezinnen met twee vaders of twee moeders, meer alleenstaanden en woongroepen. En de samenleving heeft veel meer kleuren en buitenlandse achtergronden gekregen.  En die ontwikkeling zal de komende decennia alleen maar doorgaan.

Die diverse samenleving wordt onze nieuwe eigenheid. De opgave voor de samenleving is om niet alleen tolerant te zijn naar elkaar maar om echt met elkaar te leren leven. Dus niet alle moslims in de ene wijk en alle LHBTI+-groepen in een andere wijk. Nee, de opgave wordt om elkaar echt te leren kennen en met elkaar te leven. Tot op heden is nog steeds onze neiging om ieder in lekker in de eigen bubbel te laten. 

Observatie 2: Neutraliteit bestaat niet

Mijn tweede inzicht kwam uit heel andere hoek: een boek en een museum. Ik las in mijn vakantie het boek 'Een schitterend vergeten leven' van Toni Boumans. Het boek gaat over Frieda Belinfante. Belinfante was de eerste vrouwelijke dirigent van Nederland. Ze was lesbienne in een tijd dat men dacht dat dit niet bestond. En tot slot was ze een onvermoeibaar verzetsstrijder in de oorlog.  Als half-Jood werd ze niet ontslagen uit haar orkest maar nam ze zelf ontslag om uit principiële overwegingen. Ze ging daarna het verzet in, vervalste identiteitsbewijzen en ze was de initiatiefnemer van de aanslag  op het Amsterdamse bevolkingsregister in 1943. Zelf mocht ze niet meedoen bij die actie, omdat ze vrouw was. Alle mannen die meededen zijn na de geslaagde aanslag geëxecuteerd. 

Belinfante vlucht via Frankrijk naar Zwitserland en gaat na de oorlog naar Amerika waar ze een aardige carrière als dirigent kent. Haar lesbische geaardheid zal ze nagenoeg haar hele leven moeten verbergen. Waar ze in het verzet wel de behoefde voelde om op te staan daar heeft ze haar hele leven zich niet een voorvechter gevoeld voor de lesbische vrouwen. Het weerhoudt haar niet om uiting te geven aan haar geaardheid want ze heeft tal van relaties, maar wel allemaal in het geheim. 

Wat me vooral trof was dat ze echt vond dat je niet neutraal kon zijn in de oorlog. Wie niet opstond tegen de bezetter, heulde er mee, was haar mening. Als een samenleving onder spanning komt en polariseert, sneuvelt de neutraliteit. Je moet kiezen en in actie komen. Hou die gedachte even vast en lees later nog eens het boek. 

Niet veel later bezocht ik het vernieuwde Museum Arnhem. Ook een aanrader kan ik vast verklappen. Maar op dit moment staan daar twee tentoonstellingen die ogenschijnlijk niets met elkaar te maken hebben maar die bij nader inzien angstig op veel op elkaar aan lijken te sluiten. De eerste expositie is 'Van Links naar Rechts' gaat over neo-realisme rond het interbellum. Kunstenaars die communistisch zijn en waarschuwen tegen het nationaalsocialisme (zoals Harmen Meurs, zie foto) maar ook kunstenaars die het omarmen (zoals Henri van de Velde)  en kunstenaars die proberen de kool en de geit te sparen. De maatschappelijke polarisatie in de samenleving had gevolgen voor hun werk en ze moesten zich daartoe verhouden. Ook geen positie kiezen, is positie kiezen. En die gedachte sluit nauw aan bij de mening van Frieda Belinfante die vond dat je in de oorlog niet neutraal kon zijn. 

De tweede expositie heet 'Tenminste houdbaar tot' en bevat tal van moderne kunstwerken die gaan over de klimaatverandering: een film over de oorlog om water, een kunstwerk dat is gemaakt van jerrycans die als vervuiling in de rivier dreven (zie foto) en kunstwerken die dromen over de redding van de aarde en terugbrengen naar een paradijselijke staat. Het laat je beseffen dat we met ons gezamenlijk handelen het lot van de wereld in handen hebben. En hoe handelen we daar in? En dan te bedenken dat die klimaatcrisis maar een van de vele crises is die onze samenleving nu treft. 

Tolerantie is niet genoeg en neutraliteit bestaat niet... 

Zo'n vakantieperiode laat je soms iets zien wat je in de drukte van alledag niet kunt zien. Door de bomen zie je het bos dan niet. Dat gevoel bekroop me deze vakantie ook. Onze samenleving staat onder grote spanning door tal van crises. En vaak is het ook een crisis waarbij de samenleving gespleten wordt in verschillende groepen. Maatschappelijke polarisatie dus: vaccineren of niet-vaccineren, boeren of natuur, duur gas of corrumperen met Rusland of vluchtelingen helpen of 'eigen volk' eerst? En dat in een samenleving die steeds diverser wordt en waarbij het steeds meer zaak is om echt 'met elkaar' te leven in plaats van alleen elkaar te tolereren. En tot slot: een versnipperd politiek landschap waar ook nog eens veel burgers weinig vertrouwen in blijken te hebben.

En de schreeuwers hebben de overhand in dat klimaat. Lees daarover het interessante artikel van Sanne Blauw over 'stelligheid' in onze samenleving.  

Ik vraag mij inderdaad af of in die setting neutraliteit nog bestaat? Of je nog burger kunt zijn die zich nergens iets van aantrekt en gewoon doorgaat met zijn leven. Mijn gevoel zegt dat die tijd wel ongeveer voorbij is.  Wie nu stil blijft, geeft de wereld aan de brutalen en de schreeuwers, denk ik. Maar goed, dat is ook maar mijn mening en het fijne in dit land is dat je die mag delen. 

Kleine bruggen tussen eilanden in de samenleving

Ligt daar een rol voor bibliotheken? Ja, dat weet ik eigenlijk wel zeker. Maar hij is niet eenvoudig door de polarisatie  Hoe zorg je nog voor dialoog tussen burgers in zo'n gepolariseerd landschap? En wat als die neutraliteit echt niet meer bestaat maar als blijkt dat het eigenlijk al vijf voor twaalf is en je eigenlijk moet gaan handelen in plaats van praten? En hoe wordt schreeuwen weer praten? Maar misschien laat dit wel zien dat initiatieven als de Human Library of de Living Library zo waardevol zijn. Initiatieven waar mensen kennis maken met iemand van een groep waar je minder van weet of waar vaak vooroordelen over bestaan. Hoe klein soms ook, maar hier begint verandering.

Verbinden in een samenleving die steeds meer met de rug naar elkaar en naar de overheid toe staat. Rolf Hapel, de directeur van Dokk1 in Aarhus, leerde me ooit dat de bibliotheek één van de weinige plekken is waar heel veel soorten mensen elkaar nog zien. Mensen van alle leeftijden en allerlei achtergronden. En hij leerde me dat dat elkaar zien, zo ontzettend belangrijk is om met elkaar samen te leven. Om die reden is het ook fijn als mensen langere tijd met elkaar in een gebouw als de bibliotheek doorbrengen. Mensen die studeren, mensen die boeken lenen, mensen die een workshop volgen. 

Onbewust slaan bibliotheken kleine bruggen tussen de eilanden van de samenleving.  Eilanden die steeds verder van elkaar weg lijken te drijven. 

P.s. Voordat u denkt dat ik uw huisfilosoof wordt: de volgende keer doe ik weer ouderwets een overzichtje met allemaal cijfers en grafieken!