Over een zesde functie in de bibliotheekwet, over hoe klein het nieuwe groot kan zijn en over de guerrilla van de Vrijheidsdagen in Gelderland

'Bibliotheken zijn de meest democratische plek in onze samenleving', schreef ik in februari van dit jaar. Woorden die ik niet zelf had verzonnen maar ik sprak staatssecretaris Uslu na, die ze ook weer van iemand geleend had, zo zocht ik uit. En ik stelde toen in een samenleving waarbij SIRE spotjes uitzendt om elkaar niet kwijt te raken bij poloarisatie, dat juist bibliotheken de plek zijn voor democratische waarden als dialoog, begrip en debat. Bibliotheken als plek om elkaar niet kwijt te raken. 

Deze zinnen kwamen nog even terug  Toen ik deze week werd ik aangenaam werd door een bericht over de Vrijheidsdagen in Gelderland.  Want hoewel er tal van maatschappelijke problemen zijn en kloven die gedicht moet worden, leven we ook in een bevoorrecht land. Hoewel dat besef met de oorlog in Oekraïne zeker nieuwe aandacht heeft gekregen in algemene zin, vraagt door de polarisatie jezelf uitspreken soms nog best wat moed en is dialoog niet meer vanzelfsprekend. 

Wat kun je daarin betekenen als bibliotheek? En zo ja, wat levert dat dan eigenlijk op? Is dat alle energie wel waard? Nou, dan heb ik toch een mooie opsteker, denk ik. De impact is denk ik namelijk groter dan je denkt. En ik eindig met wat dit nog kan betekenen voor de wijziging van de bibliotheekwet die er aan zit te komen.

Vrijheidsdagen

Eerst maar eens even beginnen bij die Vrijheidsdagen. De Vrijheidsdagen zijn een initiatief van de Gelderse bibliotheken, Erfgoed Gelderland en Rijnbrink en het word financieel mogelijk gemaakt door de Provincie Gelderland. De Vrijheidsdagen kennen in Gelderland al een tweede seizoen. Het eerste seizoen stond stil bij 75 jaar bevrijding in Gelderland. Er werden in een eerder seizoen vooral WOII-cafés georganiseerd die van plaats naar plaats trokken. Telkens werden bewoners opgeroepen om spullen die herinnerden aan de Tweede Wereldoorlog mee te nemen en je verhaal te doen. Er werden hele parachutes en andere oorlogsmaterialen meegenomen naar de bibliotheek. Dat leverde prachtige verhalen op die vaak nog nooit verteld waren. En eerlijk is eerlijk, het trok vooral ouderen. 

Dit jaar werd de focus meer verlegd naar jongeren. Dat leek in het begin nog best een opgave. Maar mijn collega's Elisabeth Rullens en Jelle van de Graaf hebben zich, samen met alle bibliotheken en andere deelnemende partijen echt iets van en voor jongeren van weten te maken. 

Sinds half maart loopt het programma nu en plaats voor plaats worden nu prachtige resultaten geboekt. Bij Cultura in Ede sprak NRC-journalist Karel Smouter met 500 jongeren over de kloof tussen stad en platteland. Bij Rozet stond het thema identiteit en vrijheid centraal op een mini-festival met de titel 'Laten we het beestje gewoon bij de naam noemen.  Bij Kunstwerk! in Zevenaar ging Sinan Can in gesprek met 250 jongeren naar aanleiding van een documentaire die door de jongeren zelf gemaakt was.  Bij CODA in Apeldoorn werd samen met ROC Aventus een dag van vrijheid samen met het Nederlandse Debat Instituut en dat eindigde ook met een debatwedstrijd. Bij OBGZ in Nijmegen wer een heus Vrijheidsfestival opgezet tal van sprekers en muzikanten. 

Van elke bijeenkomst wordt door de Beeldbrengers een filmpje gemaakt. Die deel ik graag tussen deze stukjes tekst. Bekijk ze eens. En dan zie je hoe op elke plek tot iets moois werd gekomen. Hoe op elke plek mensen aan het denken werden gezet. In gesprek kwamen met elkaar. Opnieuw naar elkaar en wereld leerden kijken. In zakelijke termen heet dat impact. Ik vind heet gewoon mooi dat we mensen weten te raken en iets in beweging mogen zetten. 

Maar levert het wel wat op?

Maar levert dit nou echt wat op? Je kan er klein over denken: één debat  op één plek, één dialoog op één school, één lezing in één aula van een culturele instelling. Nou, dan denk je er wat mij betreft te klein over. Bij dit soort inzet moet ik dan altijd denken aan dat briljante reclamefilmpje van Triodos waar ik graag al parafraserend wat worden van leen voor de impact van dit soort activiteiten:

Want de macht is niet meer aan groot. De kracht is aan klein. Misschien realiseer je dat jezelf niet eens. Maar wat je elke dag doet, maakt verschil. Jij bepaalt wat je met je euro doet. Of juist niet doet. Elke handeling, hoe klein ook, zet iets in beweging. Al die handelingen bij elkaar zorgen voor de grote, de echte verandering. Een verandering naar een andere wereld. Eerlijker. Menselijker. Groener. Innovatiever. Kijk maar goed om je heen. Want je ziet het al om je heen. Want klein is het nieuwe groot.

Op al die plekken zetten we iets of iemand in beweging. En hoe dat uitwerkt, dat weten we nog niet. Dat we jong volwassenen hebben laten nadenken over wat ze elke dag doen, hoe ze handelen of juist niet handelen, dat is denk ik iets dat deze samenleving ontzettend kan gebruiken. En ik weet zeker dat de Gelderse bibliotheken niet uniek zijn in deze. Op ontzettend veel plekken zijn we op deze manier van waarde. 

Wat als je van klein iets groots maakt? Naar een nationale dialoog?

De Gelderse bibliotheken pakken dit nu samen op. Daardoor wordt het al iets groter dan elke bibliotheek voor zich. Bibliotheken  hebben in de bibliotheekwet nu vijf taken. Eén van die taken is 'ontmoeting en debat'. Niet de meest prominente taak voor veel bibliotheken (en gemeenten) maar in deze tijd zou je daar wellicht toch meer invulling aan moeten geven. Ik kan mij best voorstellen dat bibliotheken gezamenlijk elk jaar een nationale dialoog organiseren. Over welk onderwerp moeten wij het als samenleving met elkaar hebben? Stikstof? Energietransitie? Slavernijverleden? Fakenieuws? Armoede? Zeg het maar. Wat mij betreft laten de scholieren in deze filmpjes zien dat zij prima in staat zijn om die dialoog te voeren. En wat mij betreft kiezen we dat onderwerp samen met het kabinet en is dat het onderwerp waar we ons als samenleving dat jaar maar eens op moeten bezinnen. 

Naar een zesde functie in de wet of uitbreiding van de vijfde?

Tja, die wettelijke functie 'onmoeting en debat', het onterechte stiefkindje van de bibliotheekwet. Want wat mij betreft breiden we óf deze functie uit met dialoog en democratisch burgerschap of we maken er zelfs een zesde functie van. Ik vermoed overigens dat uitbreiding van die vijfde functie meer kans maakt en geeft er ook terecht meer gewicht aan. 

Zo'n berichtje over Vrijheidsdagen, bracht bij mij dus nog wel wat te weeg. Hoewel het allemaal op lokale schaal is en soms niet al te groot, is het wel op heel veel plekken. De optelsom van die gezamenlijke inspanning op lokaal niveau, laat je beseffen dat het helemaal niet klein is. Al die kleine bijeenkomsten, zijn inderdaad het nieuwe groot. Denk er niet te klein over. Want het is klein organiseren maar met elkaar groots manifesteren. Ziehier een kernkwaliteit van het bibliotheekwerk. 

Rest mij op deze plek nog complimenten te geven aan al die bibliotheken die in Gelderland (en daarbuiten) met deze activiteiten bezig zijn. En in dit geval in het bijzonder aan mijn collega's Elisabeth Rullens en Jelle van de Graaf die deze Vrijheidsdagen mogelijk maakten.

Nog meer filmpjes vind je hier. En meer info over de Vrijheidsdagen vind je hier.

'De meest democratische plek in onze samenleving'

De verkiezingen voor de Provinciale Staten komen eraan en daarmee ook die van de Eerste Kamer. Politieke partijen worden hier en daar nerveus en op andere plekken heeft men voorpret. Een mooi moment om eens even stil te staan bij de rol van bibliotheken in die democratie. 

Want: Bibliotheken zijn de meest democratische plek in onze samenleving! Dat is niet mijn uitspraak, van mij had u die kunnen verwachten want ik preek hier voor eigen parochie. Het is wel een uitspraak van Staatssecretaris Uslu bij Op1 in november vorig jaar nadat bekend werd dat er flink extra geld zou gaan naar bibliotheken. En ze herhaalde deze uitspraak nog eens tijdens de Huizingalezing. Maar ook daar doel ik niet op. Want ook de staatssecretaris van Cultuur preekt natuurlijk voor eigen parochie en baseert zich ook weer ergens op

. 

De uitspraak vindt zijn grond in het rapport van de Raad voor Cultuur: 'Een bibliotheek voor iedereen'. En zij baseren zich dan weer op cijfers van het SCP. Veel onafhankelijker dan dat kun je het niet krijgen. 

De Raad voor Cultuur schrijft:

'Cijfers van het Sociaal en Cultureel Planbureau laten zien dat de openbare  bibliotheek van alle culturele instellingen de meest ‘democratische’ is: verschillen in gebruik van deze voorziening tussen bevolkingsgroepen zijn verhoudingsgewijs gering. Van jongeren met een niet-westerse achtergrond is bovendien een groter percentage in de bibliotheek te vinden dan van jongeren met een  Nederlandse of westerse achtergrond. Het is dus van het grootste belang dat een deskundige, professionele invulling van de bibliotheek als basisvoorziening (ook in scholen) vanzelfsprekend is.'

 Het SCP-rapport waarnaar verwezen wordt is het rapport 'De bibliotheek tien jaar na nu' van Huysmans en Hillebrink uit 2008. De cijfers die zij gebruiken zijn wellicht wat ouder maar worden herbevestigd door het dashboard van bibliotheekleden van de KB waar ik in 2022 over schreef. Toen bleek dat het verschil van gebruik door de bibliotheek tussen inwoners met een (niet)-westerse migratieachtergrond en inwoners met een Nederlandse achtergrond beperkt is. Met andere woorden: van alle maatschappelijke en culturele instellingen is de bibliotheek dus de instelling die het beste de hele samenleving binnen de deur heeft.

Conclusie: als er dus één plek is waar je met elkaar het gesprek over de samenleving kunt voeren is dat wel de openbare bibliotheek. 

Toch krijgt de invulling van die democratische plek nog maar beperkt ruimte in het bibliotheekbeleid. Het is niet één van drie hoofdpijlers van het bibliotheekconvenant bijvoorbeeld. Naast geletterde samenleving, participatie in de informatiesamenleving en een leven lang ontwikkelen zou een betere invulling van die democratische plek er best prominenter in kunnen. Je kunt het nu een beetje vinden onder Partipatie in de Informatiesamenleving met 'fake news' bijvoorbeeld en een beetje bij Leven Lang Ontwikkelen als het over programmeren gaat. Van mij mag het best een apart onderwerp worden.

En daarvoor komt steun uit wellicht wat onverwachte hoek: Europa. Eblida, zeg maar de Europese VOB, pleit namelijk voor Europese wetgeving voor bibliotheken. Terwijl wij in Nederland bezig zijn meer aanpassing van onze landelijke wet naar een zorgplicht wordt in Europees verband een soortgelijk traject gelopen. U had er waarschijnlijk nog nooit van gehoord en het kenmerkt een beetje het 'ver-van-mijn-bed'-karakter van de Europese Unie. 

In mei 2022 verscheen van de hand van Eblida een rapport hierover en eind 2022 werd dit rapport gepresenteerd voor een commissie van de Europese Raad. Het rapport ziet Europa-breed een rol weggelegd voor bibliotheken als het gaat om het stimuleren van Democratische Waarden en het bestrijden van Fakenieuws. Voor wie al wat langer mee loopt, ziet wel parallellen met het Unesco-manifest voor bibliotheken.

Over die democratische waarden stelt het rapport bijvoorbeeld:

• ‘library services should be considered as necessary force in sustaining and developing democracy; 
• libraries should promote diversity of information and opinions, in order to enable citizens to make informed decisions based on critical thinking; 
• they should be active in the organisation of public debates to the benefit of the society at large; 
• foster credibility of information by providing an indication of its trustworthiness, by improving traceability of information and authentication of influential information providers; 
• fashion inclusive solutions, requiring awareness-raising, media literacy, broad stakeholder involvement and the cooperation of public authorities.’

Een plek waar de meest brede samenstelling van de samenleving binnen de deur komt, heeft tot taak om daar iets mee te doen. Zeker in een tijd waarin de overheid op televisie reclame moet maken om te vertellen dat je 'een discussie niet moet winnen door een vriend te verliezen'. Ik denk dat u deze SIRE-spotjes al voorbij hebt zien komen. 

Inpiratiegids Programmeren rond democratie

Is het moeilijk om te programmeren voor democratie? Nou, voor velen in onze branche is het toch wel wat onwennig. We willen graag objectief en neutraal zijn en zelfs bij de keuze voor een onderwerp kun je al het gevoel hebben dat je een keuze maakt en objectiviteit kwijt raakt. Voor al die collega's is er gelukkig hulp: in 2020 al maakten de Overijsselse en Gelderse bibliotheken samen met Elisabeth Rullens en Georges Elissen van  Rijnbrink een prachtige gids over programmeren rond democratie. Met tal van voorbeelden waar je aan zou kunnen denken en voorbeeld die in veel gevallen ook al eens zijnn uitgeprobeerd door één van de bibliotheken. 

En ik geef toe, die laatste tip is natuurlijk echt preken voor eigen parochie... Maar bibliotheken als plek waar je elkaar ondanks verschillen, kunt verstaan lijkt me in deze tijd geen overbodige luxe. 

De bibliotheek als meest democratische plek in onze samenleving. De bibliotheek als plek om elkaar niet te verliezen.