Het einde van het ravijnjaar, extra geld voor bibliotheken en hoe we steeds minder Nederlands lezen

Het was een gek en druk weekje in bibliotheekland. Want het is niet één onderwerp dat ik vandaag bespreek maar het zijn er meerdere. Soms horen ze bij elkaar maar soms ook niet. Het gaat over het einde van het ravijnjaar, over nog een keer extra geld voor bibliotheken en over hoe we steeds minder Nederlands lezen. En ik begin maar eens met dat laatste. Houd ik het mooie nieuws over het geld nog even vast als toetje.

Eén op de vijf verkochte boeken is anderstalig

Want we lezen steeds minder Nederlands. Begin april maakt het ondergewaardeerde KVB|Boekwerk de kerncijfers boekenmarkt 2023 bekend. En wie een beetje duikt in de cijfers die kan bovenstaande grafiek samenstellen. En dan zie je dat we in de afgelopen tien jaar steeds meer anderstalig zijn gaan lezen. Eén op de vijf boeken die verkocht wordt is een niet-Nederlands boek.

De slimmeriken onder ons zullen zeggen dat het bovenstaande staatje nog niet zegt dat er echt minder Nederlandse boeken worden gelezen. Als het aantal verkochte boeken namelijk ook met 20% is gestegen, zijn er nog altijd evenveel Nederlandse boeken gelezen.

Voor die slimmeriken heb ik het onderstaande staatje. Daarin zie je dat de boekverkoop wel wat fluctueert maar over het geheel genomen de afgelopen tien jaar dus stabiel is rond de 41 à 42 miljoen exemplaren. Niet echt gestegen, niet echt gedaald.

De vraag is: is het erg dat we meer anderstalig gaan lezen? Op lange termijn heeft dit zeker effect. Als 20% van de vraag nu anderstalig is, is de verkoop van Nederlandstalig teruggelopen. Op lange termijn betekent dat, dat er minder Nederlandstalige boeken komen. En we zijn niet zo'n heel groot taalgebied.

Eén op de drie jongeren leest het liefst in het Engels

Dat anderstalig is overigens vooral Engelstalig. En wie wel eens een gemiddelde boekhandel binnenloopt herkent dat ook. Elke boekhandel heeft inmiddels een redelijke collectie in die taal. En binnen dat Engels zie je dat vooral boeken voor jongeren steeds vaker in het Engels zijn.  

Uit eerder onderzoek van KVB, over de leeswereld van jongeren, bleek dat één op de drie jongeren zelfs het liefst in het Engels leest. Dat onderzoek besprak ik hier al eens eerder. En daar plaatste ik destijds onderstaande plaatje bij. 

Wat je in bijgaande overzicht ziet is dat jongeren vanaf 12 jaar een steeds grotere voorkeur voor Engels als leestaal krijgen. Duits, Frans of andere talen scoren in vergelijking nog hele kleine percentages. 

Ik vermoed overigens niet dat deze internationalisering van het lezen iets te maken heeft met slechte leesvaardigheden van jongeren. Het zijn juist de sterke lezers die (de heavy lezers en hoogopgeleiden in het onderzoek) die een sterkere voorkeur voor Engels hebben. 

In bibliotheken zie ik de opkomst van het Engels ook maar de trend is daar toch echt iets minder ver dan bij boekverkopers. Dat heeft natuurlijk alles te maken met het feit dat een winkelvoorraad een veel kortere looptijd heeft dan een bibliotheekcollectie. Bibliotheken lopen dus iets achter op boekhandels. Maar dat bibliotheken dus verder gaan internationaliseren is zonneklaar als je deze cijfers ziet. 

Vergelijkbare cijfers uit bibliotheken heb ik niet kunnen halen uit openbare bronnen omdat daar niet wordt uitgesplitst in verschillende talen voor bibliotheekcollecties. 

€ 11 miljoen extra voor bibliotheekwerk

En dan nog twee keer prachtig nieuws. Het nieuws dat bibliotheken het meest direct raakte, was dat er nog een keer  € 11 miljoen wordt uitgetrokken voor bibliotheken. Dit als aanvulling op de SPUK-regeling die al twee keer was overtekend en waar nog voor € 11 miljoen aan aanvragen vooralsnog waren afgewezen. 

Het nieuws kwam op maandagochtend en het wachten was op de voorjaarsnota waar dit geld uit zou moeten komen. Om half twaalf die ochtend kreeg een appje van iemand die echt had zitten wachten op de voorjaarsnota en hem snel had doorgespit. Met het verlossende geluid: ja, extra geld.

Hieronder zie je tekst die gaat over die € 11 miljoen. Het is tekst van pagina 140 van 295...  Zo verstopt zit dat dus in beleidstaal. 

Tja, verstopt in de eindejaarsmarge waar nog eens € 100 miljoen naar schulden bij toeslagenouders ging, € 22 miljoen voor schoolmaaltijden en dus ook € 11,3 miljoen voor bibliotheken. De plooien van de Rijksoverheid herbergt bedragen die jij en ik nooit in handen krijgen. Maar de ambtenaren kregen het toch maar mooi naar bibliotheekwerk gemanoeuvreerd. Complimenten weer voor het team bij OCW!

Op de site van de Rijksoverheid geeft staatssecretaris Gräper ook aan wat er gaat gebeuren en om hoeveel gemeenten het gaat:

Aanvragers die in de eerste ronde afvielen, konden in de tweede ronde opnieuw meedoen. In de laatste ronde kregen uiteindelijk 44 gemeenten geen subsidie voor 63 aanvragen. De aanvragen die in de tweede ronde buiten de boot vielen kunnen met deze extra 11 miljoen alsnog – bij een positieve beoordeling – gehonoreerd worden.

Op 63 plekken kan alvast gejuicht worden. Toch zijn er nog twee voorbehouden. De eerste is dat de Kamer officieel nog akkoord moet gaan. Maar er is echt niemand in de Kamer die dit gaat blokkeren. En het tweede is dat de aanvraag natuurlijk officieel nog gehonoreerd moet worden. 

Nog even doorlezen

Interessant is om op de site van de Rijksoverheid nog even verder te lezen. De staatssecretaris meldt daar ook nog even wat er met het geld van 2025 en 2026 - de zogenaamde € 3,- per inwoner - gaat gebeuren. Lees nog even mee:

Om ervoor te zorgen dat gemeenten zich goed kunnen voorbereiden op de zorgplicht is de inzet om een overgangsregeling in te stellen in 2025 en 2026. Staatssecretaris Fleur Gräper: ,,Ik denk aan een basisbedrag per gemeente en kijk naar mogelijkheden om ook kleinere gemeenten in staat te stellen zich voor te bereiden op de zorgplicht.’’

De staatssecretaris bevestigt hier dat er twee jaar een decentralisatieuitkering zal komen met geoormerkt geld voor bibliotheken. Daarna zal het structureel naar het gemeentefonds gaan. En let op: kleine gemeenten zullen nog een kleine plus krijgen in de komende twee jaar 

En weg is ook het ravijnjaar

Het tweede mooie nieuws is dat ook gemeenten extra geld krijgen. Want telkens als ik met wethouders sprak over de kansen met bibliotheken en de extra middelen die ze kregen, begonnen ze telkens over het ravijnjaar. Ook daarover schreef ik al eens eerder.  Dat ravijnjaar, en dat zou 2026 zijn, kwam voort uit een opschalingskorting aan gemeenten. De opschaling werd nooit ingezet maar de korting werd nooit afgeschaft. Gemeenten waren zich al aan het voorbereiden op bezuinigingen. De verwachting was dat dit aan de formatietafel wel zou worden opgelost maar omdat de formatie toch wat lang duurt, pakt het demissionaire kabinet dit punt toch op. Het oordeel is nog aan de kamer natuurlijk. Maar ook hier kan ik me niet voorstellen dat dit het niet haalt. 

Ergo: volle kracht vooruit en alle hens aan dek!

Hebt u door wat er gebeurt in zo'n weekje? Laten we het even samenvatten: ook de laatste SPUK-aanvragen worden goedgekeurd en op 60 plekken vind een extra investering plaats. Het is extra geld in de bovenste lijn. En die lijn wordt vanaf 2025 structureel. 

Tegelijkertijd kan de broekriem bij de gemeente weer een gaatje losser. Ombuigingen en vervelende scenario's kunnen van tafel. 

En dan hebben bibliotheken ook nog de wind meer bij de Boekstart en de Bibliotheek op school en eerder al bij de IDO's. Bovenstaande plaatje dat ik ook al eerder maakte illustreert dat. Overigens: dit voorjaar zal de Kamer nog spreken over het structureel maken van de inzet voor Bibliotheek op school. Daar zouden dan vanaf 2026 nog miljoenen extra moeten komen. 

Alles leidt maar tot één conclusie: er liggen tal van kansen, er liggen bergen werk en de belemmeringen bij gemeenten, die lijken weg. 

U weet wat u te doen staat: het is volle kracht vooruit en alle hens aan dek!

Jongeren die meer lezen maar die zich er minder op kunnen concentreren

Warempel, jongeren lijken weer meer te gaan lezen en het imago van lezen lijkt ook te veranderen! Ik keek de sheet met onderzoeksgegevens toch drie keer na. Kon ik dat nou echt uit deze dat lezen? 

Dat is inderdaad de conclusie die ik trok na het lezen van het rapport 'In de leeswereld van jongeren'. Een rapport van KVB|Boekwerk. En eigenlijk is KVB|Boekwerk een onderschatte onderzoeksclub. Ze publiceren met grote regelmaat, de rapportages zijn zeer toegankelijk en ze krijgen lang niet altijd het podium dat ze verdienen. 

KVB|Boekwerk heeft GfK in de afgelopen tijd onderzoek laten doen onder jongeren tussen de 12 en 25 jaar en gekeken naar hun vrijetijdsbesteding, het lezen, de rol van sociale media en het gebruik van de bibliotheek. Daar komen toch wel wat opvallende zaken uit. Omdat het onderzoek ook in 2018 al eens is gehouden, is het ook nog eens mogelijk om vergelijkingen te maken met het verleden.

BREAKING: Het percentage van jongeren dat regelmatig leest stijgt

Het onderzoek blinkt uit in drukke grafieken. Eén daarvan is bovenstaande waar ik mee opende in dit artikel. Daar kun je veel uithalen maar je moet ook even weten waar je moet kijken. Als het plaatje te klein is, klik er dan even op. 

Als je alle groene vakjes bij een 'boek lezen' bij elkaar optelt komt je tot 46%. Dit zijn de jongeren die elke week minstens één keer een boek lezen, tot dagelijks toe. Wie het percentage pakt van dagelijks en meerdere keren per week - zeg maar de echte lezers - die kom tot 34%. Het mooie is echter dat dat cijfer is te vergelijken met 2018. En in 2018 lag dit nog op 27%. Dat is echt een significante stijging en tegen de trend van ontlezing in. Ook het gebruik van luisterboeken steeg overigens in die periode van 4% naar 7%.

Ik heb geprobeerd dit positieve nieuws nog te staven met onderzoeken van het SCP. Zij doen met regelmaat het onderzoek 'Over media: Tijd' maar dit onderzoek is voor het laatst gehouden in 2018 en levert dus geen controlemateriaal op. 

Wel zat daar nog deze grafiek in die liet zien hoe de leestijd van gedrukte media naar leeftijdsgroepen was verdeeld.  Jongeren gebruiken die een stuk minder dan ouderen. Ook heb ik gekeken naar de leestijd sinds 2013 die ook het rapport zit. Dan blijkt bij het SCP de leestijd voor 13-19-jarigen en voor 20-34-jarigen nagenoeg stabiel te zijn. Maar inderdaad flink lager dan de andere leeftijdscohorten. Ik hoop dus dat het SCP binnenkort met een update van dit tijdsbestedingsonderzoek komt. Dan kunnen we zien of we het onderzoek van KVB|Boekwerk bevestigd kunnen krijgen. 

Ruim een kwart van de jongeren is bekend met BookTok 

Ook heeft GfK gekeken naar het gebruik van sociale media in het algemeen en het gebruik van BookToks in het bijzonder. 27% van de jongeren is er mee bekend en 15% van de jongeren heeft wel eens een boek gelezen dat via een BookTok aangeraden werd. Wat je vooral tussen de regels doorleest is dat lezen eigenlijk wel weer leuk gemaakt wordt. Het is weer iets waar je je mee mag afficheren als jongere. Boeken lezen mag weer.

Er zit overigens wel een verschil tussen jongeren onder of boven de 20 jaar. Wie nog op school zit, geeft aan dat lezen saai wordt omdat het onderdeel is van het onderwijs. Boven de 20 geldt dat minder. En daar zit een significant verschil. Het onderstreept nog een keer hoe belangrijk het is om op leesPLEZIER in te zetten. Dat is echt de garantie dat kinderen er meer tijd aan gaan besteden. Wie wil dat kinderen meer lezen moet dus op de eerste plaats zorgen dat ze er plezier aan beleven. 

Engels is voor een derde van de jongeren de voorkeurstaal voor lezen

Steeds meer jongeren lezen in het Engels, zeker oudere kinderen. 28% van alle jongeren leest het liefst in het Engels. 69% leest het liefst in het Nederlands. Maar bij de 16-19-jarigen en de 20-25-jarigen is het percentage dat het liefst Engels leest respectievelijk 35% en 33%. Wie jongeren wil aanspreken in een bibliotheek moet dus eigenlijk ook gewoon een Engelse jeugdcollectie hebben. Dat dit een trend was, wist ik, maar dat dit al zo groot was, is voor mij een eyeopener. We gaan dus echt naar een tweetalige samenleving. Wen er maar vast aan.

Jongeren hebben moeite met concentratie voor lezen

Tot slot haal ik nog een grafiek aan waar ik zelf verdrietig van wordt. En dat is dat jongeren moeite hebben om geconcentreerd te lezen. 42% van alle jongeren geeft aan dat het in meer of mindere mate moeite heeft met geconcentreerd lezen. We zitten in een zapcultuur waar we heel veel in heel weinig tijd doen. We versnipperen letterlijk onze tijd. En dus langere tijd hetzelfde doen vraagt dus steeds meer van ons. 

In 2018 had 35% van de jongeren last van concentratieproblemen bij het lezen van een boek. Dat is dus flink toegenomen.

Blijdschap en zorgen, het is er allebei

Wat is nu de afdronk van dit rapport? En wat kunnen we ermee? Ik ben blij dat lezen langzaam weer een beter imago lijkt te krijgen bij jongeren. Dat geeft moed. En het onderzoek is een bevestiging dat het vooral om het plezier gaat bij het lezen. Wie van lezen een schoolprestatie maakt, raakt de kinderen kwijt. Wie kinderen leesplezier geeft, krijgt de schoolprestatie cadeau. 

Toch moet ik de verwachtingen ook nog wel temperen. Het is echt een eerste rapport met deze conclusie.  En het zijn kleine stapjes. Deze beweging heeft echt nog onvoldoende omvang om de leesprestaties op korte termijn snel te laten stijgen. Daarvoor hebben de afgelopen twee decennia teveel verloren op dit gebied. Ook in het volgende PISA-rapport - dat begin december 2023 uitkomt - zal Nederland er nog niet veel beter vanaf komen. Maar, een lichtpuntje is het zeker. 

Naast dat lichtpuntje zijn er ook wel zorgen. En dan gaat het vooral over het concentratieprobleem van jongeren. We versnipperen onze tijd en vermorzelen daarmee ons concentratievermogen. Dat geldt overigens niet alleen voor kinderen. Misschien moeten we dus wel inzetten om een mooie prikkelarme leesomgeving voor kinderen waar ze lange tijd plezierig en geconcentreerd met lezen bezig kunnen zijn. Terug naar het leeszaalconcept dus! 

Laten we een wellnessruimte maken voor het lezen! Ik doe gelijk mee. 

Complimenten dus voor het onderzoek dus van KVB|Boekwerk. Een club die echt meer aandacht verdient. 

Wie al het onderzoek van KVB|Boekwerk nog eens wil napluizen, kan hier terecht. Echt iets voor een druilerige zondag. En die zijn er de komende tijd vast nog genoeg. 

Veel leesplezier!