Nog maar acht nachtjes slapen! En dan komt het boek uit over moed en liefde in de Apeldoornse bibliotheek

Een goede week geleden postte ik bovenstaande foto op sociale media. Ik had toen net van de uitgever mijn derde boek gekregen! Over mejuffrouw Gehner en meneer Zwager, het moedige duo in het verzet van de Apeldoornse bibliotheek in de Tweede Wereldoorlog. Nog een paar nachtjes slapen ligt officieel in de boekhandels. Op zaterdag 1 juni om 14.30 uur is de officiële boekpresentatie bij CODA in Apeldoorn. En je kan er gratis bij zijn. Daarvoor moet je je hier even aanmelden. En om je over de streep te trekken: borrel na afloop!

En ja, ik zit dus even in de promotiestand om maar zoveel mogelijk herrie te maken dat dit boek verschijnt. Ik weet gelukkig dat u mild bent en dat u me dat ook wel weer vergeeft. Dus op dit moment bel ik met redacties, check alle laatste draaiboeken en bel nog voor een laatste keer met de uitgever....  En ja, natuurlijk allemaal in mijn vrije tijd. 

Precies 80 jaar geleden, de bibliothecaresse die opstond tegen de bezetter

Op zaterdag 1 juni 2024 is het precies 80 jaar geleden dat mejuffrouw Gehner opstapte als bibliothecaresse en directeur van de Apeldoornse bibliotheek. Er was een hoop gemeen gedoe aan vooraf gegaan. De burgemeester had er eerder al voor gezorgd dat er een aantal extra bestuursleden van NSB-huize zouden komen. De Nederlandse Kultuurraad - bedoeld om cultureel Nederland om te buiten naar nationaalsocialistische snit - bood vervolgens een groot aantal bibliotheken gratis Duitse boeken aan. Het bestuur weigert de gift en er ontstaat een ordinair en vuil steekspel. De burgemeester, de Kultuurraad en ook het ministerie zetten de bibliotheek klem. Met name NSB-burgemeester Pont lijkt zich persoonlijk aangevallen te hebben gevoeld door de weigering van de bibliotheek.

Het bestuur blijft zich dapper verzetten totdat het ministerie op de proppen komt met een soort onder curatele stelling. Alle niet-nationaalsocialistische bestuursleden stappen dan op onder leiding van voorzitter Zwager. Het is dan 12 mei 1944. Drie NSB-bestuursleden blijven over. 

Eleonora Gehner beraadt zich en stapt ook op. Het is dan 1 juni 1944. Vijf dagen voor D-day maar niemand die dat op dat moment wist. De Duitsers proberen haar op te pakken voor deze sabotage maar ze is dan al ondergedoken. 

Hier zie je haar aan haar bureau zitten in de Apeldoornse bibliotheek. De foto is uit 1948.

Onder NSB-bewind

Het NSB-bestuur dat over is stelt een NSB-directeur aan. Het is mevrouw Van Vliegen-Kornelis. Wat er gebeurt onder haar beheer tart elk lot. In het boekje 'In nacht en ijs' dat werd opgesteld door de heer Greve van de Centrale Vereniging (de CV, de voorloper van de VOB) vroeg hij aan alle bibliotheken om hem in te lichten hoe bibliotheken het laatste jaar van de oorlog doorgekomen waren. Over Apeldoorn schrijft hij het volgende. En hoewel ik niet alles wil verklappen, licht dit toch wel een tip van de sluier op. 

Na de oorlog

Mejuffrouw Gehner keert eind mei 1945 terug uit de onderduik en ze gaat weer aan de slag. Opnieuw samen met voorzitter Zwager. Ze bouwen samen de bibliotheek weer op. Makkelijk gaat dat niet. In 1948 vertrekt ze en wordt ze directeur van de bibliotheek in Utrecht. Het huidige netwerk van filialen in Utrecht, komt voor een groot deel op het conto van deze bibliothecaresse. 

Het boek eindigt nog met een liefdesverhaal. Liefde en moed: is er een mooiere combinatie denkbaar?

Wees dus welkom op de boekpresentatie van 1 juni! 

En, vanaf 31 mei te koop bij alle boekhandels in Nederland . Dus als je al wilt bestellen: deze boekhandel of deze boekhandel is altijd een goede keus.

Hé Mark, hoe gaat het met je boek?

 

'Hé Mark, hoe gaat het met je boek?' is een vraag die me nu weer met regelmaat gesteld wordt. Want: in mei komt mijn derde boek uit! Het is boek dat je hierboven ziet: 'Mejuffrouw Gehner en meneer Zwager : Het dappere duo in het moedige verzet van de Apeldoornse bibliotheek in de Tweede Wereldoorlog'. Mejuffrouw Gehner was directeur van de bibliotheek in Apeldoorn en meneer Zwager was de voorzitter van het bestuur. Op de voorkant van het boek ziet u ze genoeglijk samen.

Vorig jaar juni schreef ik al eens over deze moedige maar ook bizarre geschiedenis. In het voorjaar van 2023 had ik twee keer een week vrij genomen om in archieven rond te neuzen. Heerlijk werk. En ik viel eigenlijk van de ene in de andere verbazing. De achterflap van het boek, die ik dit keer niet zelf schreef, luidt dan ook:

'Op 1 juni 1944 neemt mejuffrouw Gehner ontslag als directeur van de Apeldoornse bibliotheek. Ze wil namelijk niet onder een nationaalsocialistisch bestuur dienen. Mejuffrouw Gehner was de enige openbare bibliotheekdirecteur die in de oorlog uit principe haar werk neerlegde.

Voordat het zover kwam, is er een steekspel met vele schermutselingen met de bezetter en NSB’ers aan vooraf gegaan. Een kat- en muisspel waarbij duidelijk was dat de bezetter altijd het bestuur en de directie van de leeszaal klem kan zetten.

Mark Deckers laat in dit boek zien hoe de bezetter en hun NSB-vrienden achter de rug van het bibliotheekbestuur om stappen zetten om het bestuur ten val te brengen. Dit alles met het doel om te komen tot een zuiver nationaalsocialistisch propaganda-instituut. En ook laat het zien hoe dat idee in het laatste oorlogsjaar weer instort door menselijke hebzucht, onkunde en chaos. Het is een archiefonderzoek dat zich laat lezen als eenn avonturenroman.'

NIOD

Het bijzondere van met name het archiefonderzoek dat ik bij het Nationaal Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) deed, was naar de documenten die nog van de Nederlandsche Kultuurraad beschikbaar waren. De Nederlandsche Kultuurraad was in 1942 opgericht.  Het doel van de raad was om Nederland voor te bereiden: 

'om met eigen aard en eigen kracht en vooral met vastberaden goede wil onze plaats in te nemen in de volkerenorganisatie waartoe wij krachtens onze afkomst en ons wezen behoren. De gehele werkzaamheid van de Nederlandsche Kultuurraad wordt gedragen door de overtuiging dat een nieuwe orde en een nieuw ritme zich in Europa aankondigen'. 

De Nederlandsche Kultuurkamer moest simpel gezegd het Nederlandse cultuurbeleid ombuigen naar nationaalsocialistische aard. Het was voor bibliotheken in de oorlog vooral begonnen met een verbod op allerlei boeken. Maar het moest dus andersom: het nationaalsocialisme moest het uitgangspunt worden. 

En voor de Kultuurraad begon dat voor bibliotheken met een op het oog vriendelijk aanbod: een schenking van Duitse boeken. Uiteraard ook boeken op nationaalsocialistische leest. Het overgrote deel van de bibliotheken - maar lang niet alle - neemt de boeken zonder verzet aan. In Apeldoorn worstelt men met de bezetter over die schenking. Een worsteling die uitloopt op een potje armpje drukken tussen de bezetter en het bibliotheekbestuur. Door documenten uit het archief van het NIOD, het Nationaal Archief en het archief van CODA te combineren kwam ik erachter dat de meerdere partijen achter de rug van de bibliotheek samenwerkten om  het bestuur ten val te brengen. Leidende figuur in alle acties van NSB-burgemeester Pont van Apeldoorn. Een bijzonder figuur overigens. Een man vol 'sturm und drang' en iemand die in zijn gedrag altijd de frontale aanval koos. Hij was al vroeg lid van de NSB, vocht mee aan het oostfront en wordt eind 1942 burgemeester in Apeldoorn omdat NSB-burgemeester Den Besten te coulant zou zijn voor de Joden.

Een opstappend bestuur, een onderduikende directeur en NSB-beheer.

De burgemeester weet het spel zo te spelen dat alle niet-NSB-leden in het bestuur op 12 mei 1944, 25 dagen voor D-day, opstappen. Er blijft een bestuur van drie NSB'ers achter. Maar mejuffrouw Gehner wenst niet met hen samen te werken en stapt op op 1 juni 1944 op. De bezetter komt achter haar aan en wil haar oppakken maar Gehner is dan al ondergedoken. 

Het bestuur stelt een NSB-directeur aan, mevrouw Van Vliegen-Kornelis. Wat er gebeurt onder haar beheer tart elk lot. In het boekje 'In nacht en ijs' dat werd opgesteld door de heer Greve van de Centrale Vereniging (de CV, de voorloper van de VOB) vroeg hij aan alle bibliotheken om hem in te lichten hoe bibliotheken het laatste jaar van de oorlog doorgekomen waren. Over Apeldoorn schrijft hij het volgende. En hoewel ik niet alles wil verklappen, licht dit toch wel een tip van de sluier op. 

Na de oorlog

Mejuffrouw Gehner en meneer Zwager keren beide na de oorlog terug bij de bibliotheek en beginnen moedig aan het herstel van de bibliotheek. Maar het is een moeizame weg want de leden hebben zich namelijk destijds massaal afgewend van de bibliotheek die onder nationaalsocialistisch bestuur stond.   

Voorzitter Zwager en bibliothecaresse-directeur Gehner waren een duo dat de Apeldoornse bibliotheek moedig door de oorlog bracht. En beiden waren bereid om op te staan voor principes en zich uit te spreken. Voor Eleonora Gehner betekende dat zelfs vluchten en onderduiken. 

In 1948 vertrekt Gehner naar de bibliotheek in Utrecht waar de hele geschiedenis nog een romantisch einde zal kennen. Die cliffhanger geef ik u ook maar vast mee. 

Je kan bij de boekpresentatie zijn!

Op dit moment bekijk ik samen met CODA in Apeldoorn, met uitgeverij Waanders en boekhandel Broekhuis naar de voorbereiding van de boekpresentatie. Het zal ergens in mei plaatsvinden.  De exacte datum kan ik nog niet geven maar als je een uitnodiging wil, laat dan gerust je naam bij me achter. Dan krijg je een uitnodiging en hoor je het als eerste. Mocht je mijn gegevens niet hebben, maak dan even een connectie met me via LinkedIn en stuur me dan zo maar een berichtje. 

Het gaat weer een mooi moment worden met aandacht voor een moedig bestuur en een dappere directeur van een bijzondere bibliotheek.