Hoe bibliotheken steeds meer de essentiële hulpstructuur worden voor een snel veranderende samenleving...

In januari 2014 hield ik een presentatie in Enschede met de titel: 'Boeken, bier, prozac, viagra en bibliotheken' over de ontwikkelingen in bibliotheekwerk. De drie decentralisaties waren nog geen feit, de bibliotheekwet was nog niet ingevoerd en we zaten nog midden in de crisis.Twee jaar geleden nog maar.

In het aansluitende gesprek met wethouder Hatenboer noemde hij de bibliotheek 'een essentiële hulpstructuur voor een snel veranderende samenleving'.  Deze week moest ik nog eens even terug denken aan die woorden uit 2014 van hem en hoe snel die woorden werkelijkheid worden.

Belastingdienst
Deze week begon ik met een landelijke bijeenkomst over de samenwerking met de Belastingdienst. 70 bibliotheekmensen hadden zich aangemeld maar in de zaal zaten er meer dan 100! Ik begon die bijeenkomst met de woorden dat het nog maar een half jaar geleden was dat we de eerste gesprekken met de Belastingdienst startten. En in deze bijeenkomst presenteerde Lisenka Akse - namens de KB en Eline Ophof en Brenda Jacobs namens de Belastingdienst de voortgang. Er is een subsidieregeling, er is een checklist voor bibliotheken, er zijn tips voor veiligheid en privacy, er zijn sessies gepland voor dienstverleners die spreekuren willen houden en ook de  toolkit is bijna klaar.

Overigens gebruikten we daar ook het mooie voorbeeld van de Bibliotheek Den Haag dat u hierbonder vindt.

We sluiten de bijeenkomst af met de belofte dat we elkaar in het najaar weer zien en dat we ons dan gaan voorbereiden op een mooie promotiecampagne voor de aangiftecampagne van volgend jaar. Ik zie bibliotheken als stelsel acteren waarbij iedere bibliotheek zijn eigen lokale netwerk meeneemt. Petje af.

Minister Plasterk en de pilot van Binnenlandse zaken
Twee dagen later staan we in Bussum met minister Plasterk. Hij tekent een overeenkomst met de bibliotheken. De overeenkomst is gericht op het ondersteunen van burgers in het communiceren met de digitale overheid. Wat hebben burgers daarvoor nodig? Wie kan daarbij helpen? Hoe veranker je dat in lokale netwerken? Dit soort vragen - waar u overigens als bibliotheek ook al mee bezig bent - worden uitgewerkt in drie pilotbibliotheken: Katwijk, Gooi en Meer en Venlo.

Het is een kortdurende pilot want hij volgend jaar al geëvalueerd. Dat geeft ook wel aan dat beide partijen: ministerie en bibliotheken haast hebben. Want als dit werkt - en mijn stellling: waarom zou dat niet werken? - dan moeten we dit snel verbreden naar heel het bibliotheeknetwerk.

In een interview met Bibliotheekblad zegt Plasterk daarover: 

'De bibliotheek is de meest laagdrempelige plek in de samenleving. Een instelling waar iedereen zich thuis voelt. Dat geldt voor buitenlandse mensen, voor moslimmoeders met kinderen, voor degenen die een groot deel van de dag op straat doorbrengen en die even de bibliotheek ingaan om een krantje te lezen. Werkelijk iedereen komt in de bibliotheek en deze is ook ingesteld op het bedienen van zo’n breed publiek. De mensen die er werken hebben de toegankelijke houding die daarvoor benodigd is. Zij weten hoe ze met al die verschillende mensen moeten omgaan. Bovendien beschikt de bibliotheek over een fijnmazig netwerk door het hele land. In die zin is de bibliotheek de meest voor de hand liggende plek om mensen wegwijs te maken op de snelweg van de digitale overheid. .... De bibliotheek is de stille kracht van de samenleving.’

De bibliotheek als stille kracht van de samenleving... dat komt toch in de buurt van de uitspraak: de bibliotheek als essentiële hulpstructuur in een snel veranderende samenleving.

Sociale dienst Oost-Achterhoek
Wie denkt dat het vooral grote landelijke partijen zijn die hiermee bezig zijn, heeft ongelijk. Op lokaal en regionaal niveau gebeurt ook van alles. Zo ben ik zelf bijvoorbeeld nog betrokken bij gesprekken die we nu voeren met de Sociale Dienst Oost-Achterhoek. Samen met directeur Ton Mengerink en zijn team van de bibliotheek maken we nu samen de de sociale dienst een aanbod op regionaal niveau. Het lijkt op het aanbod van Belastingdienst en Binnenlandse Zaken. Naar verwachting gaat men in Oost-Achterhoek daar dit najaar mee aan de slag.

Stille kracht van de samenleving
Zijn Katwijk, Venlo en Gooi en Meer bijzonder? Is Oost-Achterhoek bijzonder? Ongetwijfeld zullen ze elk iets hebben waarmee ze uniek zijn in Nederland. Maar tegelijkertijd zie ik nog zoveel meer bibliotheken precies hetzelfde spoor volgen. Allemaal hard op weg om burgers verder te helpen.

Van mij hadden alle bibliotheken van Nederland gelijk in de pilot van Binnenlandse Zaken mogen zitten. Ik denk dat bibliotheken daar wel klaar voor zijn. Maar geef de partijen om eens heen ook wat ruimte om daar aan te wennen. Wie weet wat er over een jaar in de evaluatie staat.

Regeerakkoord
Wie ziet hoe snel het beeld van bibliotheken nu kantelt - van uitleenbibliotheek naar maatschappelijke en educatieve bibliotheek - moet zich afvragen waar we over een aantal jaar staan. Op 15 maart 2017 zijn er landelijke verkiezingen. Kort daarna wordt het regeerakkoord gemaakt. Bibliotheken zitten dan vol in de campagne van de Belastingdienst, de eerste resultaten van de pilot van Binnenlandse Zaken zijn er dan ook wel.

Ik denk dat het helemaal niet ondenkbaar is dat bibliotheken in het nieuwe regeerakkoord genoemd worden als 'essentiële hulpstructuur voor een snel veranderende samenleving'. Onder het kopje 'Stille kracht'.

Foto ondertekening overeenkomst: KB

Drie waarnemingen en één conclusie over de digitale overheid en de rol van bibliotheken

De afgelopen week waren drie partijen druk bezig met de digitale overheid en hoe burgers hiervan gebruik kunnen maken. Loop even mee, langs de gebeurtenissen en laten we eens kijken wat het betekent voor bibliotheken.

Waarneming 1: Plan van de Digicommissaris 2016-2017
De overheid wil vanaf 2017 al haar zaken met burgers en bedrijven digitaal kunnen afhandelen. Om dat te organiseren is er een programma Digitale Overheid 2017 en is er een heuse Digicommissaris aangesteld die hierop toeziet.

Deze Digicomissaris, Bas Eenhoorn, presenteerde afgelopen week het uitvoeringsplan voor 2016 en 2017. Drie dagen geleden werd ik erop geattendeerd en  u kunt het hier nog eens nalezen. De titel is - met een beetje rijmelarij - ''Succesvol digitaal, stel mensen centraal".  Het uitvoeringsplan geeft goed weer welke opgave er nog ligt. Wie de digitalisering in bibliotheken de afgelopen jaren heeft gevolgd, ziet dat de overheden soortgelijke opgaven hebben. Om burgers goed te helpen moet er sprake zijn van een 'Generieke Digitale Infrastructuur' waarbij gegevens van mensen op een goede manier uitgewisseld kunnen worden. Daarbij staat de mens centraal, stelt Eenhoorn.

Wie de notitie leest kan dat beeld - van de mens centraal - wel even kwijt raken. Want 90% van de tekst gaat over hoe systemen aan elkaar gekoppeld moeten worden. In die fase zit men dus: dingen koppelen.

Toch maakt de digicommissaris wel een interessante opmerking:

Mensen die niet digitaal vaardig zijn, kunnen vaak niet zelfstandig gebruik maken van de digitale dienstverlening. Bovendien kent Nederland een grote groep laaggeletterden (1,3 miljoen volwassenen) Zij hebben moeite om hun weg in overheidsdienstverlening te vinden, ongeacht of deze digitaal of via de klassieke kanalen wordt aangeboden. Dat is iets waar de overheid rekening mee moet houden. Uitgangspunt blijft dat een zo groot mogelijke groep zelfstandig gebruik kan maken van digitale overheidsdienstverlening. Overheidsorganisaties kunnen daar zelf aan bijdragen door dienstverlening eenvoudig te maken. Dienstverlening vormgeven in afstemming met gebruikers helpt daarbij, evenals vereenvoudiging van regelgeving. Daarnaast worden mensen geholpen en voor degene die het echt niet kunnen een vangnet ingericht.Dit vangnet wordt, indien mogelijk, over de grenzen van organisaties heen georganiseerd.

Er moet een vangnet worden georganiseerd over de grenzen van de organisaties heen. Hou die even vast, zou ik zeggen.

Waarneming 2: Plasterk beantwoordt kamervragen
Drie dagen geleden verscheen het bericht dat Kamerlid Oosenburg van de PvdA aan minister Plasterk schriftelijke kamervragen had gesteld over het feit dat ouderen de digitalisering van de overheid te snel vinden gaan. Plasterk beantwoordt die vraag met onder ander deze paragraaf:

Voor mensen die niet vaardig zijn of niet over internet beschikken, zijn er volgens de minister al diverse mogelijkheden. ... Voor het zoeken en vinden van hulp bij het gebruik van digitale overheidsdiensten zijn er verschillende (lokale) mogelijkheden, zoals bijvoorbeeld de i-shops in Den Haag of de spreekuren in bibliotheken. En voor mensen die zelf digivaardiger willen worden is het Digitaal Hulpplein in het leven geroepen, waarmee het makkelijker wordt om een cursus op maat te vinden. 

Plasterk noemt verder het convenant dat de Belastingdienst met de Koninklijke Bibliotheek heeft gesloten. Hierdoor krijgen mensen via 800 openbare bibliotheken de beschikking over gratis gebruik van computers met internet en printfaciliteiten, en over de mogelijkheid daar kosteloos digivaardigheidscursussen te volgen. Daarnaast wordt op basis van dit convenant toegewerkt naar een netwerk van uiteindelijk 150 vestigingen in 2018 waar maatschappelijk dienstverleners hulp bieden bij het doen van aangifte.

Voor de hele tekst, kunt u terecht op de site van het ministerie van Binnenlandse Zaken.

Waarneming 3: Wiebes neemt rapport ombudsman in ontvangst
En tot slot: eergisteren verscheen het bericht op de website van de Nationale Ombudsman dat deze een rapport had aangeboden aan staatssecretaris Wiebes over het te snel digitaliseren van de blauwe envelop.

Het persbericht vermeldt het volgende:

De Belastingdienst heeft de belangen van mensen die berichten niet digitaal kunnen of willen ontvangen uit het oog verloren. Dat constateert de Nationale ombudsman, Reinier van Zutphen, na onderzoek. Bij het digitaliseren van het berichtenverkeer tussen de Belastingdienst en de toeslaggerechtigden is te veel vaart gemaakt. Dat zorgde eind vorig jaar voor veel verontwaardiging, boosheid en onrust. De Belastingdienst moet zo snel mogelijk zorgen voor een goed vangnet van professionele dienstverleners. Van Zutphen waarschuwt ook andere overheidsorganisaties: "Bij digitaliseren is van belang dat er vooraf hulp is georganiseerd voor mensen die het moeilijk vinden.

Conclusie: Bibliotheken sta op!
Wie het rapport van de digicommissaris leest, ziet dat overheden vooral nog met zichzelf bezig zijn. Een beetje een discussie zoals bibliotheken met de Nationale BibliotheekPas. Vooral dus nog met elkaar en nog zonder de burger. Zodra de overheden klaar zijn, krijgen ze plotseling haast om het in te voeren en heeft men eigenlijk geen tijd meer om een adequate hulpstructuur op te zetten en zit de ombudsman ze in de nek.

Wie ziet wat gemeenten, SVB, sociale diensten, RDW, Belastingdienst de komende jaren moeten gaan doen, ziet dat er een schreeuwende behoefte zal zijn aan ondersteuning. Niet dat iedereen dom is in Nederland, maar met een beetje hulp, kunnen heel veel mensen toch zelfstandig hun zaken regelen. Maar met de interne focus op systemen ligt de klassieke valkuil van te weinig informatie en training voor burgers levensgroot op de loer.

Zo maar een week uit het nieuws. Voor mij is helder dat bibliotheken deze rol goed kunnen oppakken en voor burgers hier van grote waarde zouden kunnen zijn.

Een open sollicitatie bij minister Plasterk...

Foto: Roel Wijnants

Geachte meneer Plasterk,

Bij deze wil maar eens een open sollicitatie bij u plaatsen. Want ja, de functie waar ik op wil solliciteren bestaat nog niet. En ik weet eigenlijk ook niet welke organisatie in bibliotheekland die functie zou moeten hebben.

Laat overigens wel wezen dat ik het prima naar mijn zin heb hier op het platteland van Overijssel. De mooiste baan van Nederland. Een mooiere baan bestaat niet, tenzij deze natuurlijk alsnog gemaakt wordt.

Ik wil namelijk hierbij solliciteren als Hoofd ICT van de Bibliotheken in Nederland. U gaat natuurlijk nu zeggen dat dat Hoofd ICT al bestaat: Peter van Eijk als bouwheer van de Digitale Bibliotheek van Nederland. En inderdaad Peter van Eijk staat fier als een kapitein op de brug van MS Bibliotheekland. Met in Dennis Eijsten een prima stuurman. Volgens mij doen ze prima werk en dat verdient juist louter ondersteuning.

En in die zin maak ik me juist zorgen over de automatisering van al die bibliotheken. Bij elke Provinciale SteunOrganisatie zie ik een eigen ICT-afdeling en ook elke grote stadsbibliotheek heeft leuke ICT-mensen op de loonlijst staan. Maar wat ik nu zo jammer vind, is dat ze allemaal apart werken. Elk op hun eigen eilandje, met hun eigen systeem. Elk met een eigen website en CMS.

En het ergste: elk met eigen ICT-beleid. Met op zijn best afstemming tussen de partijen. En natuurlijk is het makkelijk wijzen naar een ander, maar ik was zelf ook ooit hoofd ICT en werkte er net zo hard aan mee.

Zou het niet een zegen voor dit land zijn om die afdelingen eens samen te voegen? En dan bedoel ik niet in een grote ivoren toren in het midden van het land. Mooi op de plek waar ze nu zitten, dichtbij de bibliotheken. Maar zet ze eens onder één leidinggevende. Zou er dan niet automatisch een einde komen aan die wildgroei? Zou er dan niet op een hele logische wijze mogelijkheden gevonden gaan worden tot efficiënter werken? Zouden die stokpaardjes dan niet langzamerhand gaan verdwijnen?

En als je zo’n functie nou eens koppelt aan ons koningsduo Van Eijk en Eisten ontstaat er dan ook niet een hele logische combinatie die tot in de haarvaten van het bibliotheekwerk diensten kan verlenen? Geen algemeen beleid maar boter bij de vis en de mogelijkheid om met elkaar meer effectiever en efficiënter te werken.

Maar ja, wie gaat zo’n functie instellen? Wie durft er zo zijn autonomie op tafel te leggen? Dus ik dacht: ik schrijf u maar eens. Ik wacht uw uitnodiging voor een gesprek maar af.

Met vriendelijke groet,
Mark Deckers

P.s.: ik woon in Deventer en wilde u daar niet iets met een innovatiecentrum? Nou ja, het is maar een idee. Ik schroef zo een bordje op mijn voordeur: “innovatiecentrum”. Bent u daar ook weer van af.