In dit land van verwarring, groeien in stilte de bibliotheken

Laten we het beestje maar bij zijn naam noemen... Een beetje afhankelijk van welke politieke partij u stemt, noemt u ons land nu een 'chaos' of een 'politieke uitdaging'.  Op zijn minst zien we een land in verwarring. Kijkt u even mee?

Een land in verwarring

Aan de rand van Europa woedt een venijnige en smerige oorlog. Ons opvangcentrum voor asielzoekers in Ter Apel kraakt in zijn voegen en wordt mensonwaardig genoemd. Twee weilanden naast dit opvangcentrum vervloekt de boer de stikstofregels en met hem het hele boeren-beschermings-leger. Weer twee huizen verder wachten nog vele huizen op herstel van de aardbevingsschade. En weer twee huizen verderop wacht een gezin nog op de afhandeling van de Kinderopvangtoeslagcrisis. En of dat nog niet genoeg is maken maken tegelijkertijd klimaatwetenschappers bekend dat we de klimaatopwarming, ondanks alle beleid, niet gaan tegenhouden. Daarnaast bedreigt ons een nieuwe Coronagolf en stelt de hoge inflatie ons voor ingewikkelde financiële vraagstukken. Ons onderwijs leert ons niet meer lezen, schrijven en rekenen waardoor bijna een kwart van de 15-jarigen in het voorportaal van laaggeletterdheid zit.  

En dan nog in de categorie klein leed: op Schiphol krijgt men de afhandeling van bagage niet rond en wordt afgekondigd dat één op de zeven reizigers die deze zomer vanaf Schiphol wilde vertrekken, waarschijnlijk een geannuleerde vlucht heeft.  

En ja, Nederland is nog steeds een gaaf land. U moet alleen even zorgen dat u geen boer bent, geen klimaatwetenschapper, niet in Groningen woont, geen kinderopvangtoeslag ontvangt en u deze zomer niet op vliegvakantie gaat. Zie hier, het recept voor een gelukkig leven.

Tussen al dat sombere nieuws zijn bibliotheken een positieve uitzondering. Terwijl buiten de verwarring woedt, groeien ze in stilte verder in hun rol, bouwen ze aan hun ecosysteem van persoonlijke ontwikkeling en helpen ze ondertussen vele inwoners. Of het nu gaat om laaggeletterdheid, het omgaan met de digitale overheid of gewoon om leesplezier. En, deze week werd bekend dat ze extra geld gaan krijgen! Ik neem u mee door deze bijzondere week voor bibliotheken. 

Maandag: Column

Maandagochtend begint met een column van Aleid Truijens in de Volkskrant onder de titel 'Het onderwijs zou één groot leesbevorderingsproject moeten zijn'. Ik citeert een klein stukje uit haar column. 

Het zal de opmaat zijn voor dinsdag, want dan vindt het debat plaats in de kamer over de brief over het Masterplan Basisvaardigheden van onderwijsminister Wiersma.  De column is dus wel heel goed getimed.

Dinsdag: debat basisvaardigheden

Op dinsdag vindt in de avond het debat plaats tussen de Kamer en minister Wiersma. In een eerder blog heb ik al eens stilgestaan bij zijn brief. Daarin gaf ik al aan dat het leesoffensief nu definitief onder dit masterplan komt te vallen. Het masterplan moet overigens nog opgesteld worden. De brief was dus vooral een aankondiging dat hij dat masterplan gaat maken en wat zijn uitgangspunten zijn. Komend jaar gaat hij vooral werken met interventieteams voor een beperkt aantal scholen maar vanaf schooljaar 2023/2024 komt er geld voor alle scholen. Dat geld moet dus nog in de begroting voor volgend jaar vastgeklikt worden en dat geeft de minister nog een beetje tijd voor de uitwerking.

Er is veel verwarring in de Kamer over hoe de minister dat nou gaat doen met die extra teams en waar hij denkt deze mensen vandaan te halen in deze overspannen arbeidsmarkt? Ook de Bibliotheek op school wordt genoemd in deze brief en op aangeven van Mariëlle Paul van de VVD ontlokte dit Kamerlid de toezegging van de minister dat bibliotheken toegevoegd gaan worden aan het NPO-menu voor scholen en dat het extra NPO-geld van de scholen dus ook aangewend kan worden voor dit doel. Daarnaast zal in het masterplan zelf ook de Bibliotheek op school  nog een plek moeten krijgen. 

De discussie in de Kamer spitste zich ook toe op het feit in hoeverre de minister nu gewoon een bedrag over maakt aan scholen en ze vervolgens succes wenst of dat hij toch meer voorschrijvend te werk zal gaan. De minister biedt graag de scholen veel ruimte en de Kamerleden geven aan dat er best een beetje sturing op mag zitten. Ook voor bibliotheken kan dat nog wel een wereld van verschil uitmaken of de minister zegt dat op elke school een Bibliotheek op school moet zijn of dat alle bibliotheken de Bibliotheek op school  moeten 'verkopen' aan elk van de scholen. 

Alles bij elkaar heeft het debat vooral nog het karakter dat er van alles meegegeven kan worden aan de minister. Het plan is er immers nog niet. Dat plan moet vlot na de zomervakantie in de Kamer komen. 

RTLNieuws zond die avond een item uit over de Bibliotheek op school. Die video zie je hierboven. 

Woensdag: toezegging van extra geld voor bibliotheken!

Op woensdag is vervolgens het debat met staatssecretaris Uslu over haar hoofdlijnenbrief Cultuur. Dit is de uitwerking van de passage over Cultuur in het regeerakkoord waarin is genoemd dat er € 170 miljoen extra wordt geïnvesteerd. Ook bibliotheken horen tot het rijtje waarvoor extra geld beschikbaar is. 

De staatssecretaris haast zich bij de opening van het debat om te melden dat ze alleen wat kan zeggen over de gelden van 2022 omdat de bedragen vanaf 2023 pas bij Prinsjesdag bekend zullen worden. Ze heeft het nog niet uitgesproken of verschillende partijen buitelen over elkaar heen als het gaat om de bibliotheek. Het is volstrekt helder: de bibliotheek staat vol op het vizier van de Kamerleden. PvdA en CDA spreken openlijk over een zorgplicht voor gemeenten en dus een verplichting van een bibliotheek in elke gemeente. D66 en VVD zijn minder openlijk maar hintten wel in die richting. Als dat zo is, is er een ruim Kamermeerderheid voor een wetswijziging. De staatssecretaris, die overigens niet echt heel sterk in het debat zat, zegde toe dat er na Prinsjesdag een 'bibliotheekbrief' naar de Kamer komt. 

Ergo: er komt extra geld voor bibliotheken vanaf 2023! Hoe dat wettelijk verankerd wordt moet nu bestuurlijk afgetast worden met IPO en VNG. De staatssecretaris wil natuurlijk garanties van gemeenten dat extra geld van het Rijk niet mag leiden tot bezuinigingen op lokaal niveau. Daarvoor deed ik overigens in een vorig blog al wat suggesties over hoe dat zou kunnen. 

En de ambtenaar bij OCW mag vast gaan nadenken welke twee zinnen er in de troonrede moeten komen over bibliotheekwerk.... 

Donderdag: Mark Rutte bezoekt een IDO

Begin van de week hoorde ik al dat minister-president Rutte op bezoek wilde bij een Informatiepunt Digitale Overheid (IDO). Hij was hiertoe uitgedaagd door CDA-kamerlid Inge van Dijk in een debat over uitvoeringsinstanties. Zij nodigde uit om eens op de vloer van de samenleving te komen kijken. Rutte nam de uitnodiging aan en samen bezochten ze het IDO in de Haagse Bibliotheek Escamp. Rutte was zeer positief over de dienstverlening van bibliotheken. Ik moet eerlijk zeggen dat ik het toch knap vindt dat iemand met zo'n agenda hier toch gewoon weer tijd voor maakt. 

Vrijdag en zaterdag: de VOB nodigt PostNL uit

Op vrijdagmiddag is de digitale opiniepagina van Trouw voor de zaterdag al klaar. Die komt dan op zaterdag nog op papier. Klaas Gravesteijn, directeur van de VOB,  reageert op deze pagina op dit artikel over het feit dat PostNL gaat stoppen met bovenstaande briefjes (helaas achter hekje). Je kunt je 'nietthuis'-berichtje dan alleen nog zien als je je hebt laten registeren met je mailadres. Overigens, bovenstaande briefje is uit mijn eigen recente praktijk. 

PostNL geeft aan dat mensen nog niet hebben geklaagd hierover. Dat gebeurt natuurlijk pas na 1 juli. Dan raken pakketjes zoek, weten mensen niet meer wat is gestuurd en wordt het land te klein. En dan zegt iedereen: dat had je toch kunnen zien aankomen? Iets met een kalf, verdrinken en een put.  

Gravesteijn wijst in zijn reactie (hier openbaar te lezen) erop dat PostNL hiermee de digitale kloof opnieuw vergroot voor mensen die niet digitaal vaardig zijn. En dat zijn er zo'n vier miljoen in dit land. De VOB doet twee  uitnodigingen aan PostNL:

• Investeer een deel van de besparing op de pakketjesdienst in programma’s om digitale inclusie te bevorderen. En doe dat in samenwerking met maatschappelijke organisaties, zoals bijvoorbeeld bibliotheken.  
• Laten we gezamenlijk een bijeenkomst organiseren over digitaal burgerschap en participatie in de informatiesamenleving. Het oude postkantoor in Utrecht, recent getransformeerd tot een prachtige bibliotheek, lijkt mij hiervoor de uitgelezen plek.

In een land van verwarring, groeien in stilte de bibliotheken

Op de zondagochtend na zo'n week moet ik denken aan Baron Sloet tot Oldhuis. Deze Overijsselse baron en Tweede en Eerste Kamerlid pleitte in 1851(!) al voor een bibliotheekwet en een bibliotheek in elke gemeente. Zijn medeliberaal Thorbecke wees het omwille van de kosten af. Sloet tot Oldhuis schreef als motivatie bij dit voorstel: 

'Nu steeds bredere lagen van de bevolking betrokken raakten bij de politiek, moeten deze kennis kunnen verwerven. Niet alleen konden zo de talenten naar voren komen, maar ook konden daarmee opstanden, zoals die in het buitenland te zien waren geweest, worden voorkomen.'

Herkenbaar?

Het is een land in verwarring. Onze leefsituatie is in de afgelopen decennia verbeterd maar de ongelijkheid is vergroot. Het vertrouwen van burgers in hun overheid houdt niet over en dat is heel voorzichtig uitgedrukt. En de uitdagingen waar we voor staan lijken van een ieder van ons offers te vragen. Het moet anders en dat gaat onzekerheid opleveren. Dat alles levert voor de samenleving een explosief mengsel op. Baron Sloet tot Oldhuis had het niet zo gek gezien. In zijn tijd vroeg de samenleving om een herziening tussen de rol van adel en gegoeden ten opzichte van arbeiders. Nu vragen we om een nieuwe bestuurscultuur. Opnieuw voelt een deel van de bevolking zich niet gehoord. En opnieuw wordt aangedrongen op een zorgplicht voor gemeenten als het gaat om bibliotheken. 

In al die drukte zijn bibliotheken geruisloze ecosystemen voor persoonlijke ontwikkeling en ontmoeting en debat. 

In een land van verwarring, groeien in stilte de bibliotheken.

Twee op de drie bibliotheken krijgen te weinig geld

Op woensdag 15 juni wordt de hoofdlijnenbrief Cultuur van staatssecretaris Uslu behandeld.  Bibliotheken komen in deze brief op een prettige manier aan bod. Ik schreef er al over en gaf aan dat het mijn verwachting is dat er vanaf 2023 extra rijksgeld komt voor bibliotheken. Met dat debat in aantocht dacht ik, laat ik nog één keer naar de financiële cijfers kijken van de bibliotheken. En wat blijkt, op dit moment krijgen twee van  de drie bibliotheken te weinig geld. Twee op de drie. Tenminste als je het afzet tegen het minimale instapniveau dat gemeenten zelf ooit definieerden.  

Ik neem u even mee hoe ik tot die conclusie kom.

De instapnorm

De instapnorm of het instapniveau dateert al van 2003. In die tijd vond de opschaling van het bibliotheekwerk plaats. Het rijk financierde toen ook tijdelijk extra de lokale bibliotheken. Dat had te maken met de overgang naar grotere bibliotheken en de frictiekosten die daarmee waren gemoeid maar ook met een versnelling van de bibliotheekvernieuwing. Het Rijk betaalde tussen 2004 en 2007 op deze manier mee aan het lokale bibliotheekwerk. Eis van het ministerie was dat men voldeed aan de instapnorm. Die norm was (op prijspeil 2003):

€ 11,- per inwoner voor gemeenten met minder dan 30.000 inwoners

€ 12,- per inwoner voor gemeenten met meer dan 30.000 inwoners maar minder dan 90.000 inwoners en

€ 15,- per inwoner voor gemeenten met meer dan 90.000 inwoner.

Het ging hier overigens om de bibliotheeksubsidie minus de huisvestingskosten. VNG kwam overigens zelf met deze norm en deze was gebaseerd op het feit dat 80% van de gemeenten op dit moment aan die norm zouden voldoen. In 2011 werd de norm overigens nog genoemd in de VNG-handreiking maar in 2015 was deze er uit. Ergens rond die tijd is de norm dan ook afgeschaft. Veel wethouders begonnen het in de crisistijd ook als norm te gebruiken waarmee men kon bezuinigen en dat was nou ook weer niet de bedoeling. Wie meer over deze geschiedenis wil lezen verwijs ik graag naar het boek 'Twintig jaar bibliotheekvernieuwing' van Wim Keizer.

Maar goed, 2003 was natuurlijk een andere tijd met andere prijzen. Wat zou er gebeuren als we dat doorvertalen? Bij het CBS is een mooie tool beschikbaar waarmee je de normen van toen kunt doorrekenen naar de normen van nu. Wie de instapnorm van 2003 vertaalt naar 2020 (het laatste jaar dat we volledige WSOB-gegevens hebben) komt afgerond tot € 15, € 16 en € 20 per inwoner. 

En hoe staan we er nu voor?

Tja, en dan wordt het natuurlijk interessant. Want hoe staan we ervoor? Ik heb die geïndexeerde VNG-norm eens gelegd tegen de subsidiebedragen zoals ze in de gegevenslevering komen. Het meest recente jaar is dan 2020. 

Wie kijkt naar de gemiddelden per categorie ziet het volgende. 

Twee van de drie categorieën scoren gemiddeld al onder het normbedrag. Dan weet je al dat het zorgelijk is. Bij 30.000-90.000 inwoner zitten we net boven het geïndexeerde normbedrag. Maar ook daar zullen dus veel bibliotheken zitten die onder het gemiddelde scoren. 

Ik besloot dus maar eens op een rijtje te zetten welk percentage van de stichtingen onder de norm zat. En dan schrik je pas echt. Dat ziet er namelijk als volgt uit.

 In 2003 haalde 80% de financieringsnorm, nu nog maar 33%

Ziehier het financiële bloedbad dat de bibliotheken in de afgelopen tien jaar hebben meegemaakt. In 2003 haalde nog 80% de financieringsnorm van VNG en in 2020 is dat nog maar 33%. 67% haalt die norm niet. Tot 90.000 inwoners haalt de helft van de bibliotheken die norm niet en bij grotere stichtingen loopt dit op tot boven de 80%. 

Daar is één kleine kanttekening bij te maken. In de gegevenslevering leveren bibliotheken hun financiële gegevens per stichting aan en niet per gemeente. In de categorie met meer dan 90.000 bestaat ongeveer de helft uit stichtingen met meerdere gemeenten. Het zou dus kunnen dat die eigenlijk in een lagere categorie horen en daarmee per saldo toch de financieringsnorm in een lagere categorie zouden halen. Dit zorgt voor enige onbetrouwbaarheid maar zal het grote beeld niet veranderen. Daar komt bij dat gemeenten ook nog steeds herindelen waardoor weer grotere gemeenten ontstaan die in een andere categorie gaan vallen. 

Reparatie naar de norm vraagt € 60 miljoen

Als je weet welke bibliotheken er onder de norm scoren, kun je ook berekenen wat er nodig is om weer op die norm uit te komen. Dat is een kleine € 60 miljoen per jaar wat bibliotheken dan tekort komen. En daarmee heb je dus alleen nog maar geregeld dat je op de instapnorm zit, zeg maar het basisbedrag voor bibliotheek die een beetje mee kan komen, voldoende vestigingen heeft en een basisformatie. 

Wie ook nog wil bouwen aan de maatschappelijke opgaven heeft echt nog meer middelen nodig. De Raad voor Cultuur noemde altijd een bedrag van € 95 miljoen. 

Kun je de norm nog wel gebruiken?

Tja, het bibliotheekwerk van 2003 is natuurlijk niet het bibliotheekwerk van 2022. En is die VNG-norm dan nog wel klakkeloos te gebruiken?  Daar is wel iets over te zeggen. Op de eerste plaats zullen de bibliotheken zeggen dat ze veel meer taken zijn gaan doen: meer cursussen, meer activiteiten en meer programma's als bibliotheek op school, informatiepunten digitale overheid etc. Vanuit dat perspectief zou je zeggen: de norm moet omhoog.

Daar staat echter tegenover dat bibliotheken minder zijn gaan uitlenen. Ongeveer de helft minder dan in 2003 als ik de coronacrisis nog even niet meeneem. Maar goed, ook voor minder uitleningen heb je nog wel steeds dezelfde gebouwen nodig en personeel en iets minder collectie. Dus er valt wel wat weg maar welk deel? Daar zit in ieder geval enige neerwaartse druk. 

Alles bij elkaar zegt mijn gevoel dat die norm dus nog steeds een basis heeft. Maar misschien prima om daar weer eens naar te kijken en de onderbouwing opnieuw te maken. 

Gemeenten: breng financiering bibliotheek op orde; Rijk: investeer in maatschappelijke opgaven

Uslu zegt in haar brief dat ze met alle bestuurslagen wil praten over de toekomstbestendigheid van bibliotheekwerk. Het is duidelijk dat gemeenten in de afgelopen jaren flink hebben bezuinigd op bibliotheekwerk. Dat het ministerie dat nu eenzijdig gaat bijlappen en lijkt me een illusie. Maar een kongsi tussen rijk en gemeenten middels een nieuwe instapnorm zou misschien nog eens niet zo gek zijn. De gedachten is dan dat gemeenten hun bibliotheek op orde moeten hebben met een goede financiering, moeten beloven dat ze niet gaan bezuinigen en dat daarna rijksmiddelen beschikbaar komen om extra te investeren in de maatschappelijke opgaven. Dan wordt de investering van de minister ook echt een versnelling van beleid.  

En om eerlijk te zijn, ik denk dat zo'n afspraak tussen gemeenten en rijk best een haalbare kaart zou kunnen zijn. Maar de voorlopige conclusie is toch wel dat twee op de drie bibliotheken gewoon te weinig geld krijgen voor een goede uitvoering.

Voor dit onderzoek heb ik eerder samengewerkt met Thomas van Dalen. Hij bracht mij op het spoor van de VNG-normen en de doorrekening per stichting. Zijn eerdere berekeningen heb ik geactualiseerd en voorzien van grafieken. Thomas van Dalen moet op deze plek dan ook zeker genoemd worden als mede-initiatiefnemer.