Spinoza

Met veel respect kijk ik naar de deelnemers van 'BoekPerWeek'. Ik ben geen supersnelle lezer en het zou bij mij de druk te groot maken om vooral dat 'BoekPerWeek te halen. De afgelopen maand las ik de biografie van Spinoza van Steven Nadler. Ergens was ik dit boek - uit 2001 - tegenkomen als de beste biografie over Baruch Spinoza.

Spinoza kwam uit een familie van gevluchte Portugese joden. Nadat de Spanjaarden in 1580 Portugal annexeerden werd ook de inquisitie in Portugal ingezet. Voor iedereen die niet katholiek was, was het beter het land te verlaten. In 1632 wordt Spinoza in de joodse buurt in Amsterdam geboren. Op steenworp afstand trouwens van Rembrandt.

Hij groeit op in het Amsterdam dat zich verlost van de 80-jarige oorlog en waarna de Gouden Eeuw definitief een aanvang kan nemen en handel allesoverheersend wordt. In die context zie je de Joden worstelen: ze mogen hun godsdienst belijden maar ze mogen de Nederlanders op geen enkele wijze voor de voeten lopen. Joden mogen geen deel uitmaken van een gilde en lange tijd is ook het praktiseren van het joodse geloof aan allerlei regels gebonden.

Spinoza was een fervent aanhanger van Descartes, voor velen bekend van 'Ik denk dus ik ben'. De rede kreeg een plek naast de godsdienst waarin juist ruimte was voor het mysterie. Met die rede, de ratio, werd steeds vaker getwijfeld aan allerlei waarheden: was de Bijbel inderdaad het woord van God? In de biografie zie je Spinoza bijna als een wiskundige het geloof benaderen: alles moet beredeneerbaar zijn en als dat niet zo is, is het niet waar.

Spinoza ontwikkelt zich als een echte intellectueel met dito vriendenkring. Het studeren heeft veel meer zijn interesse dan de handel. In 1656 wordt hij uit de joodse gemeenschap gezet met een banvloek. Niet veel later verruilt hij Amsterdam voor Rijnsburg. Als lenzenslijper voorziet hij in zijn levensonderhoud en ondertussen blijft hij zich bezig houden met filosofie.

Wat duidelijk wordt uit zijn biografie is dat in vrijheid filosoferen in die tijd geen veilige bezigheid is. Hij is telkens bezig of hij wel of niet iets moet publiceren en of daar dan wel of niet zijn naam op moet staan. De gereformeerde kerk censureert telkens boekwerken die niet verkocht mogen worden.  Spinoza krijgt aanbiedingen van het Franse en het Duitse hof om daar tegen een goede vergoeding huisfilosoof of hoogleraar te worden. Beide slaat hij af. Dat blijken juiste keuzes, beide instellingen worden vernietigd na weer de zoveelste oorlog.

Hoewel Nederland dus bekend stond om zijn godsdienstvrijheid was dat dus zeker geen vrijheid zoals we die nu kennen. Tegelijkertijd: in vergelijking met het Spaanse rijk was het in Nederland inderdaad een zeer vrij land.

Het grote werk van Spinoza 'de ethica' komt om die reden pas na zijn dood uit. Hij heeft het niet aangedurfd om het gedurende zijn leven te publiceren. Na publicatie is dat boek overigens 200 jaar verboden geweest in Nederland. Publicatie zou hem inderdaad zijn komen te staan op gevangenschap of doodstraf. De echte waarde van Spinoza hebben we dus pas ontdekt na zijn dood. Tijdens zijn leven was hij zeker geen onbekend filosoof maar zijn invloed tijdens zijn leven was beperkt.

De biografie is mooie aanvulling op bijvoorbeeld het boek van Russel Shorto over Amsterdam waar Spinoza overigens ook in voorkomt of het boek 'Het web van Spinoza' van Smilesvki. Wie overigens een keer wat wil lezen over Spinoza, raadt ik toch eerder het boek van Smilevski aan dan dat van Nadler. Het moet gezegd: Nadler is veel getailleerder en wetenschappelijker. Maar wie een boek per week wil doen: Lees Smilevski!

Reserveer dit boek via Literaruurplein.nl

Het web van Spinoza, het eeuwige gevecht tussen gevoel en verstand...

Wie mij al een tijdje volgt weet dat ik van bizarre geschiedenissen hou. Ik heb er weer één in die categorie. In de afgelopen weken heb ik het boek 'Het web van Spinoza' van de Macedonische schrijver Goce Smilevski gelezen.

Al eeuwen betwist
Spinoza... wie was dat ook alweer? Baruch Spinoza was de zoon van een gevluchte Portugese Joodse vader en mooeder. Het gezin was op de vlucht voor de Spaanse inquisitie en belandde in het tolerante Amsterdam. Tolerant in de zin dat er godsdienstvrijheid bestond. Hij werd echter door zijn opvattingen al snel uit de Joodse gemeenschap gestoten en zijn boeken werden als laster verboden door de Staten Generaal. Spinoza heeft met zijn opvattingen een bijdrage geleverd aan de opmaat van de verlichting. Hij maakt onderdeel uit van de Canon van Nederland (nr. 50) en zelfs die plaats is onze tijd nog betwist door een aantal christelijke scholen. Desondanks stond Spinoza wel mooi op het briefje van fl. 1.000,-. Overigens stief Spinoza arm...

Spinoza kwam de afgelopen tijd al op mijn pad in de roman Jeudzonde van de Deventer schrijver Almar Otten en hij kwam regelmatig voor in het boek 'Amsterdam' van Russel Shorto. Voor mij dus genoeg reden om dit boek dus maar eens ter hand te nemen.

Bijzonder perspectief
Smilevski vertelt het verhaal van Spinoza op een bijzonder manier. Hoewel ik een soort biografie verwacht had, blijkt het toch veel meer een roman. Smilevski vertelt bijna het hele boek vanuit het perspectief van Spinoza zelf. Die roman is dan ook nog eens opgesplitst in twee delen. Het eerste deel is redelijk chronologisch en het tweede deel vertelt opnieuw het levensverhaal maar nu vanuit het perspectief van de 'oude' Spinoza vlak voor zijn dood. Eigenlijk lees je dus twee keer hetzelfde verhaal. Eén keer in het moment zelf en één keer als terugblik op het leven. Dat is een mooie vondst van Smilevski.

Recht er tegenin
Spinoza was een filosoof in een wereld waar de waarheid - zeker die rondom geloof - strak omkaderd was. Spinoza ging daar op sommige punten stevig tegenin. Dat deed hij met dezelfde stelligheid als waarmee de kerk vasthield aan zijn leer. En daarmee verhief hij zijn leer boven het leven zelf. In zijn leer gaat het onder andere over het leven voor de eeuwigheid en oneindigheid. In die keus voor zo'n leven, zegt hij dat lichamelijk of kortstondig genot van geen waarde is. Met die stellingname komt hij bij zijn eerste verliefdheid dan ook redelijk klem te zitten. En hij vlucht dan ook voor die liefde. Zijn leer en zijn gevoel botsen.

Op latere leeftijd, doet het boek vermoeden dat er een homofiele relatie ontstaat met één van zijn leerlingen. Ook daar schrikt hij van de liefde en het gevoel en trekt hij zich opnieuw terug in zijn filosofie. De werkelijkheid doet zich anders voor dan zijn theorieën.

Het is dan ook bijzonder om te zien hoe de jonge en de oude Spinoza beiden dit voorval beschrijven. Elk beziet het vanuit zijn eigen perspectief. Smilevski laat zien hoe Spinoza zichzelf ving in zijn eigen web. Het doet niets af aan de grote filosoof en de betekenis die hij voor onze samenleving heeft gehad. Als je spreekt over grote denkers, dan kun je van Spinoza zeggen dat hij zijn tijd heel ver vooruit was.

Het eeuwige gevecht tussen gevoel en verstand
Smilevski beschrijft het gevecht tussen gevoel en verstand vanuit de denker Spinoza. Spinoza die begiftigd was met zoveel verstand. Overigens, het blijft een roman. Het verhaal blijkt doorspekt met feiten die niet kloppen. Er wordt gesuggereerd dat Spinoza Lodewijk XIV heeft ontmoet. Dat blijkt pertinente onzin. Deze roman is onder Spinozisten dus ook wel een twistpunt. En dat is misschien dan ook wel weer de grootste waarde die Smilevski aan een boek over Spinoza had kunnen meegeven. De man die zelf altijd zo betwist werd, neerzetten in een roman die onder 'zijn volgelingen' ook weer betwist wordt. Ik zie er de humor wel van in.

Een aanrader voor liefhebbers van geschiedenis, van filosofie of van beiden.

Reserveer hier 'Het web van Spinoza' in de Overijssel Catalogus
Reserveer hier 'Het web van Spinoza' via Literatuurplein