Landelijk kennisfestival: Basisvaardigheden en de zorgplicht

Vandaag, op 2 februari, vond het landelijke Kennisfestival Basisvaardigheden plaats. Bijna 400 enthousiaste bibliotheekprofessionals, taalhuis- en IDO-medewerkers kwamen bij elkaar in de Prodentfabriek in Amersfoort. Het was al even geleden dat het werd georganiseerd. 2019 was de laatste keer.  Ik vond en vind het altijd een heerlijk evenement dat wordt georganiseerd door SPN. Het is een evenement dat sprankelt door de deelnemers. Allemaal mensen die op hun lokale niveau hulpstructuren organiseren en burger voor burger op een menselijke manier verder helpen. Van die energie krijg ik hoop en word ik blij. 

De organisatie had mij en mijn oud-collega Bart van Bergen gevraagd om een workshop te verzorgen over Basisvaardigheden en een aanstaande Zorgplicht voor gemeenten over bibliotheekwerk. Toen de organisatie mij dat vroeg was mijn eerste antwoord: maar basis basisvaardigheden staat helemaal niet in de bibliotheekwet, laat staan in de zorgplicht. 'Je maakt er maar wat van', zei de organisatie tegen mij. En wie zich er wat verder in verdiept vindt toch wel vele haakjes.

De meest recente is misschien wel het coalitie-akkoord 'Aan de slag' van D66, CDA en VVD. Daarin staat over bibliotheken het volgende zinnetje:

'We versterken bibliotheken in heel Nederland, waar mensen niet alleen terecht kunnen voor boeken, maar ook voor hulp bij laaggeletterdheid, digitale hulp en taallessen.'

Eén ding is daarmee helder: een bibliotheek is een biblitoheek die zich richt op tal van basisvaardigheden. Punt. Het coalitieakkoord besteed overigens ook veel aandacht aan digitalisering en de wens dat burgers voldoende weerbaar zijn. 

Basisvaardigheden bestaat nog helemaal niet zo lang

Maar toch even terug in de geschiedenis. De bibliotheekwet werd in 2015 ingevoerd. Het woordje basisvaardigheden staat daar dus niet in. En het woordje Basisvaardigheden zijn volgens mij in biblliotheken pas ingevoerd nadat we in 2016 de samenwerking met de Belastingdienst startten. Dus ik vermoed dat het begrip Basisvaardigheden zo rond die tijd voor het eerst gebruikt is voor alle vaardigheden rond lezen, schrijven, financiën en gezondheid. En daarbij waren volwassenen vooral de doelgroep. 

In de wet die in 2015 werd ingevoerd werden in artikel 5 de vijf functies van bibliotheken benoemd. Die vijf functies zijn:

1. ter beschikking stellen van kennis en informatie;
2. bieden van mogelijkheden tot ontwikkeling en educatie;
3. bevorderen van lezen en het laten kennismaken met literatuur;
4. organiseren van ontmoeting en debat; en
5. laten kennis maken met kunst en cultuur.

Geen rechtstreekse verwijzing naar basisvaardigheden maar met basisvaardigheden kun je hier wel laten vallen onder taak 1, 2 en 3.

In de wetswijziging die per 2027 naar alle waarschijnlijkheid ingaat wordt het woordje basisvaardigheden ook niet gebruikt maar komt het wel voor in de Memorie van Toelichting. Het bijzondere is dat het woordje Basisvaardigheden dan vooral voorkomt in de zin van het Masterplan Basisvaardigheden. Dit masterplan werd pas in 2022 gelanceerd.  In dit masterplan zijn de extra inspanningen vastgelegd die scholen vooral moeten leveren om kinderen beter te laten lezen, schrijven en rekenen. Bibliotheken helpen daarbij vooral met hun programma's Bibliotheek op school  en Boekstart. In de wet slaat het woordje Basisvaardigheden dus vooral op kinderen. Natuurlijk liggen die twee wel in het elkaars verlengde: voor kinderen gaat het meer om preventie tegen laaggeletterdheid terwijl het programma voor volwassenen curatief van aard is. Een programma als de gezinsaanpak verbindt die twee. Je hebt dus beide vormen van Basisvaardigheden nodig. 

De zorgplicht

Mijn maatje Bart van Bergen legde aan de zaal uit, wat de zorgplicht en de wetswijziging gaat inhouden. Wie dat nog eens wil nalezen verwijs ik graag naar mijn artikel: 'De wijziging van de Bibliotheekwet in vijf vragen'.  Daarin lees je wat de consequenties zijn voor gemeenten en dat ze een meerjarenplan moeten maken voor biblliotheektwerk. Dat meerjarenplan is natuurlijk een prima plek om Basisvaardigheden een prominente plek te geven. Bart legde vooral uit dat het vooral gaat om samen met je gemeente en andere partners te komen tot een goede invulling van Basisvaardigheden. Begin dus vooral niet alleen maar betrek je gemeente actief bij de goede invulling. En daarliggen met het meerjarenplan zoals gezegd goede mogelijkheden want de gemeente moet in overleg met de bibliotheek hierover. 

Wettelijke verankering van de IDO's

Een belangrijke pijler onder de Basisvaardigheden zijn naast de taalhuizen natuurlijk de Informatiepunten Digitale Overheid, de IDO's. Daar is het afgelopen jaar veel om te doen geweest omdat het huidige demissionaire kabinet alle SPUK-regelingen afschafte. Daarmee sneuvelde ook de regeling die hoorde bij de IDO's. Deze werd omgezet naar een decentralisatie-uitkering maar er volgde ook een korting van 10%. Die korting is bij hoog en laag aangevochten in de Kamer. En die is in december, vlak voor het Kerstreces, ook van tafel gegaan. 

In mijn artikel 'De vijf dossiers waar het bibliotheekwerk dit voorjaar mee te maken krijgt' schreef ik daar het volgende over:

Zo ongeveer de laatste brief die vorig jaar naar de Kamer ging was van staatssecretaris Van Marum met de beleidsbrief digitalisering over Q4. Daarin schrijft hij ook dat er een wettelijke borging nodig is van de IDO's:

Het is mijn inzet dat laagdrempelige en empathische ondersteuning in de vorm van de IDO-dienstverlening in stand blijft. Bibliotheken blijven de primaire (maar niet exclusieve) uitvoerders hiervan, met ruimte voor gemeenten om, vanuit hun regierol, deze dienstverlening ook op andere plekken dan de lokale bibliotheek te organiseren.

Om dit te borgen onderzoek ik samen met de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), of op termijn een wettelijke verankering mogelijk is van het bieden van laagdrempelige en empathische ondersteuning, waaronder de dienstverlening zoals deze nu wordt geboden door de IDO’s, de regierol van gemeenten hierbij en de rol van bibliotheken. Hierbij kan worden gedacht aan een eigen wet, maarer wordt ook onderzocht of de Wet stelsel openbare bibliotheekvoor-zieningen (Wsob) hiervoor een oplossing kan bieden. 

Voor de volledigheid wil ik opmerken dat eventuele wettelijke verankering geen invloed heeft op het budget dat beschikbaar is voor IDO-dienstverlening; het budget voor de IDO’s blijft beschikbaar en ik houd mij aan de eerdere toezegging om de 10% korting te compenseren. 

De IDO's gaan dus linksom of rechtsom een wettelijke borging krijgen. Vanuit de wandelgangen begrijp ik dat er vanuit OCW ruimte is geboden om het in de bibliotheekwet op te nemen. Dan moet ook het geld overgeheveld van Binnenlandse Zaken (BZK) naar OCW. De staatsecretaris van Binnenlandse Zaken heeft hier kennis van genomen maar wil ook nog andere mogelijkheden onderzoeken. Op dit moment zitten de IDO's met een SPUK-regeling in de zijlijn van de Wet Modernisering Elektronisch Bestuurlijk Verkeer. De regeling voor de IDO's is officieel per 1-1-2026 vervallen dus er is in die zin een juridisch vacuüm. 

Komend jaar moet dus helder worden hoe dit wettelijk geborgd gaat worden. Theoretisch zou het dus in de Bibliotheekwet kunnen landen maar dan moet BZK eerst een ei leggen dat ze dat willen. En dan zou het nog mee kunnen in de behandeling van de wetswijziging. Mijn gevoel zegt dat BZK de IDO's liever bij BZK houdt. Het geld voor 2026 is geregeld dus de storm is ook weer even weg.

Zorgplicht en basisvaardigheden? Waar zit de link dan?

Er is dus geen directe verbinding tussen Basisvaardigheden en de Zorgplicht. Toch kun je er als bibliotheek er wel degelijk wat mee. In het kader van de zorgplicht moeten gemeenten samen met hun bibliotheken een meerjarenplan opstellen. In dat meerjarenplan geef je ook inhoudelijk richting als gemeente en bibliotheek. Het bibliotheekconvenant 2024-2027 - dat door alle overheden is ondertekend - geeft daar wel wat richitng aan. Onder de lijn Participatie in de Informatiesamenleving wordt als doelstelling opgenomen dat het bereik van IDO's vergroot moet worden. En onder de lijn Leven Lang Ontwikkelen staat de doelstelling dat de kwaliteit van taalhuizen versterkt moet worden en de continuïteit geborgd. En daarnaast wordt gezegd dat de bibliotheek zich verder moet uitbouwen als plek voor een Leven Lang Ontwikkelen. 

Lokale allianties

In de memorie van toelichting bij de wetswijziging wordt ook gemeld dat de gemeente en bibliotheek moeten aangeven hoe de gemeente invulling geeft aan de zorgplicht en rekening houdt met de positie van de bibliotheek te midden van andere sociaal-culturele voorzieningen en het onderwijs. Met andere woorden: welke lokale allianties zijn er aangegaan om onder andere basisvaardigheden in te vullen. Want de bibliotheek werkt op dit punt nooit alleen. En de kwaliteit van de dienstverlening is vaak even sterk als de kwaliteit van de samenwerking die op lokaal niveau gevonden kan worden. 

Tijdens de werksessie komen onder andere mooie voorbeelden voorbij van allianties bij Bibliotheek AanZet en bibliotheek Den Haag. Een ook werd helder in de voorbeelden dat het goed is om een stuur- of werkgroep te hebben op die allianties, liefst samen met de gemeente.

Van taalhuis en IDO naar ontwikkelplein

Een andere ontwikkeling die we daarbij zien is dat door verbreding van die lokale allianties ook de dienstverlening in de bibliotheek wijzigt. Met tal van partners verschuiven we steeds meer van een taalhuis en een IDO naar een breed ontwikkelplein waar tal van vormen van ondersteuning te vinden is. 

Een flink aantal bibliotheken gaat de komende tijd hiermee aan de slag. En ook hier waren er bibliotheken zoals Bibliotheek Twente, Bibliotheek Dalfsen en Bibliotheek Deventer die goede tips gaven. Tips zoals: het duurt even voordat inwoners het weten te vinden, leg samenwerking goed vast etc.

Gemeenteraadsverkiezingen 

Er gebeurt veel op landelijk vlak: er komt een wetswijziging en er wordt gerommeld met de wettelijke borging van de IDO's. Het landelijke krijgt veel aandacht. Toch is dat niet de plek waar het meeste gebeurt of de plek waar de meeste middelen beschikbaar komen. Dat is toch echt op het lokale niveau. De gemeente heeft echt de grootste stem. En laten daar nou op 18 maart verkiezingen voor gehouden worden. En aansluitend moeten ook daar weer collegeakkoorden gesloten worden.  En de vraag is natuurlijk: welk zinnetje zou je als bibliotheek kunnen laten opnemen in deze collegeakkoorden als het gaat om basisvaardigheden? Waar maak je een wethouder blij mee?

In het gesprek met de zaal vond men dat toch wel een lastige vraag. Hoewel, de Bibliotheek Rivierenland had deze teksten al klaar liggen. En het ligt het dichterbij dan je denkt. Want bijvoorbeeld het zinnetje: 'Met tal van lokale partners zorgt de bibliotheek voor een ontwikkelplein dat burgers helpt met alle basisvaardigheden', heb je echt al een mooie zin. En ja, daar bent u allemaal al mee bezig maar het is goed om dat politiek maar eens op te schrijven en zo ook de borging op langere termijn te agenderen. De uitwerking van dat zinnetje is vervolgens prima te maken in het gemeentelijk meerjarenplan dat gemaakt moet worden voor de zorgplicht. 

 

Genoeg te doen

Bart en ondergetekende stuurden de deelnemers dan ook door naar hun bibliotheekdirecteuren met twee vragen of opdrachten: 1. wat ga je meegeven aan de gemeente voor het meerjarenplan als het gaat om basisvaardigheden en 2. welk zinnetje gaan we in de college-akkoorden lobbyen? Dus beste bibliotheekdirecteur, als u morgen die vraag krijgt, sorry dat is onze schuld.

 

Wat duidelijk werd in de zaal, was dat er nog genoeg te doen is. Veel van onze inwoners kunnen onze hulp gebruiken en er is politiek ruimte om tot invulling te komen. De gemeenteraadsverkiezingen maar ook de op te stellen meerjarenplannen voor de zorgplicht bieden prima mogelijkheden. Maar het begint allemaal met lokale enthousiaste mensen die elkaar vinden om samen inwoners verder te helpen. De sleutel tot succes zijn altijd mensen. 

Waarvan akte. En, om met het coalitieakkoord te spreken: Aan de slag!