Is er € 100 miljoen als startkapitaal voor deltaplan basisvaardigheden van bibliotheken?.... waar haalt u dat nou vandaan meneer Deckers?

Het is de Week van de Alfabetisering. Het kan u haast niet ontgaan zijn. Nieuwsuur trapte af met een reportage over laaggeletterdheid en dat er wel geld bij moest. Prinses Laurentien meldde bij de aftrap dat we elk jaar 100.000 laaggeletterden moeten bereiken.

Ik denk zelf nog altijd terug aan de speech die de prinses hield op het Bibliotheekcongres in 2014. Ze presenteerde de leescoalitie met ambities voor 2025:

In 2025 verlaat geen enkel kind de basisschool met een leesachterstand, en

In 2025 is elke volwassene geletterd of bezig dat te worden.

Een prachtige droom. Maar ja, tussen droom en daad staan wetten in de weg en praktische bezwaren... Eén van die 'ja, maars' is natuurlijk dat we geen geld hebben.

Dan heb ik misschien goed nieuws. Want wie de financiële cijfers van bibliotheken ziet zou zo maar kunnen denken dat er een startkapitaal bij bibliotheken is van 100 miljoen euro om investeringen te doen voor een actieplan basisvaardigheden en de ambitie van de leescoalitie te verwezenlijken. Ik hoor u denken: 'Ja, ja, maak dat de kat wijs. We zijn net door de bezuinigingen heen! Waar zouden we dat vandaan moeten halen?'

Nou, kijk even mee naar het volgende.

Dwars door de crisis toch gegroeid
Net voor de zomervakantie publiceerde het CBS de bibliotheekstatistieken over 2015. Enkele dagen later kwam de KB met een mooie toelichting op die cijfers, een must-read voor elke bibliotheekdirecteur.  Hoofdconclusie: het aantal uitleningen en het aantal leden stabiliseert. Mijn felicitaties aan de bibliotheken die dwars door crisis zo goed presteerden. Want ondertussen moesten we op veel plekken vestingen sluiten en afscheid nemen van personeel.

60 miljoen euro minder
Elk jaar kijk ik opnieuw naar die statistieken. Ik kan het format van het excelsheet ondertussen dromen. Elk jaar zoek ik naar feiten die we wellicht over het hoofd zien. Zo keek ik dit jaar eens naar hoe het financieel ging met de bibliotheken. Dat levert bovenstaande grafiek op. Daarin ziet u hoe de crisis heeft toegeslagen en hoe er is bezuinigd. Sinds 2010 zijn de baten met zo'n 60 miljoen euro gedaald. Subsidies zullen gemiddeld met zo'n 10 procent gedaald zijn bij bibliotheken.

Huh, elk jaar een overschot?
Maar kijk nog eens goed. Elk jaar zijn de baten hoger dan de lasten. Dwars door de crisis wisten bibliotheken hun begrotingen sluitend te houden en zelfs nog wat over te houden. Die bedragen stoppen bibliotheken in bestemmingsreserves of weerstandsreserve. Wie het overschot sinds 2005 op een rijtje zet ziet dat deze de volgende vermogensgroei kenden.

100 miljoen extra weerstandsreserve
Elk jaar hield het bibliotheekwerk kleine bedragen over. Vanaf 2011 groeit het overschot om richting 2015 weer te dalen.  Dat ziet u in de blauwe balkjes. Wie de bedragen echter optelt, de rode balkjes,  komt in die periode tot een bedrag van bijna 100 miljoen euro!

Hoe kan dat? Er was toch een crisis? Ook naar die verklaring ben ik op zoek geweest. En ik denk dat ik hem gevonden heb.

Bibliotheken zagen de bezuinigingen aankomen
Waar ik vervolgens naar gekeken heb is hoe de subsidie van bibliotheken zich ontwikkelde ten opzichte van de totale begroting. Dat levert het volgende opvallende beeld op.

Ik heb 2005 als index genomen. Hier ziet u hoe de subsidie, hoe de totale baten (dus subsidie en gebruikersinkomsten) en hoe de totale lasten zich ontwikkelden. In 2008 start de bankencrisis en kort daarna komt Nederland in recessie. In 2010 kondigt de regering zware bezuinigingen aan die ook hun effecten hebben op de gemeentelijke begrotingen vanaf 2011. Vervolgens zien we de gemeentelijke subsidie ook rap teruglopen.

Mijn aanname is dat bibliotheken in 2009 al de conclusie trekken dat er bezuinigd gaat worden. De kosten vlakken af en stijgen niet meer terwijl de subsidie nog wel stijgt. Bibliotheken anticiperen al  op wat komt, is mijn conclusie. De oorlogskassen werden vanaf dat jaar sneller gevuld.

Opvallend is dat in 2015 de lasten alweer stijgen terwijl de subsidie nog daalt. Als ook nu bibliotheken anticiperen op wat komen gaat, dan betekent dat, dat men verwacht dat ook de subsidie weer gaat groeien. En dat komt overeen met mijn eigen waarneming dat veel gemeenten weer gaan indexeren op hun subsidiebedrag en dat her en der zelfs geïnvesteerd wordt. Ergo: we raken uit de crisis.

Is er inderdaad 100 miljoen?
Bibliotheken hebben in ieder geval als verstandige rentmeesters geacteerd. Ze hebben geanticipeerd op wat kwam en hebben hun maatregelen genomen. En ja, her en der zijn dat pijnlijke beslissingen geweest voor personeel, gebouwen en collectie.

Ik heb ook de statistieken voor 2005 bekeken om te kijken of daar wellicht grote financiële tekorten zaten die wellicht nog gecompenseerd moesten worden. Nee, dat bleek niet het geval. Ook de cijfers voor 2005 geven een stabiel beeld in de exploitatie.

Het enige wat ik nog heb kunnen verzinnen is dat bibliotheken reserves hebben aangelegd als frictiekosten bij ontslag. Budgetten voor een sociaal plan dus. Maar die gaan in omvang zeker geen 100 miljoen halen maar hooguit een fractie daarvan.

En tot slot is er nog een technische 'Maar'. Niet alle bibliotheken laten hun investeringen via hun exploitatie laten lopen. Dat is een wat technisch verhaal voor niet-financieel-ingewijden.  Het is echter steeds minder gebruikelijk om dat te doen. Accountants hebben er namelijk hekel aan omdat je begrotingen hiermee optisch kunt verbeteren. En dat hangt weer af van welke begrotingsgrondslag je gebruikt.

De financieel expert die ik raadpleegde gaf aan dat mijn gedachtengang klopt als je bovenstaande maar in acht neemt. Met andere woorden: wie het zeker wil weten, moet er toch nog eens goed naar kijken.

Een flinke startinvestering voor actieplan basisvaardigheden
Maar toch, wat zou je er mee kunnen doen? We raken uit de crisis en kiezen koers voor de maatschappelijke en educatieve bibliotheek. Daar passen investeringen bij op dat gebied.

Leg dat eens naast de roep om een deltaplan voor basisvaardigheden: laaggeletterdheid en digibetisme bestrijden.

Stel je  toch eens voor dat die 100 miljoen er echt is . Zouden we dat geld dan niet samen op tafel kunnen leggen als startinvestering voor een actieplan basisvaardigheden? Langs twee lijnen: preventief en curatief. Een actieplan dat onze positie op zowel de educatieve als de maatschappelijke functie versterkt.

Nou, even op grote lijnen doordenken: preventief en curatief.

75 miljoen preventief: schoolbibliotheken en fablabs
Voorkomen is beter dan genezen. Ik stel voor dat we dan 75 miljoen besteden aan investeringen in schoolbibliotheken en fablabs en aan samenwerking met partijen als VoorleesExpress.

25 miljoen curatief: 
Curatief zijn niet zozeer allerlei investeringen nodig maar programma's: taalhuizen, oefenen.nl, Walk en Talk en dat soort zaken. Maar wel zie ik dat bibliotheken voor die functies nog niet altijd toegerust zijn. We hebben meer cursuslokalen nodig, meer computerruimtes, meer studieplekken en koffiefaciliteiten. En niet te vergeten investeren in partijen als ETV.nl. Alles wat nodig is om de bibliotheek tot een plek voor een Leven Lang Leren te maken.  Daar reserveren we 25 miljoen voor.

Nou ja, zomaar een voorschot. Ik lever hem graag in voor betere ideeën.

Convenant met ministeries, provincies en gemeenten
Als wij 100 miljoen investeren zijn we een serieuze partner voor overheden. Ik stel dan ook voor dat we het voortouw nemen om met een soort Deltaplan Basisvaardigheden te komen. Een Tel Mee Met Taal 2.0 waarin we die inspanningen gaan vermenigvuldigen.  Wij bieden aan om in onze exploitatie ruimte te maken en 100 miljoen te investeren. Tegenprestatie: ministeries, provincies en gemeenten verdubbelen het investeringsbedrag en doen een structurele bijdrage in de programma's. Wat betreft die structurele bijdrage: ook die is tweeledig. Op de eerste plaats zijn er meer leesconsulenten nodig op basisschool en is extra inzet gewenst bij kinderopvang. Voor de curatieve programma's voor volwassen geldt veel meer dat bibliotheken in staat moeten worden gesteld om de kracht van de samenleving aan te boren. Niet alle programma's zelf doen maar de juiste partners verbinden en burgers betrekken. Ook hier een 2.0-aanpak.

Durven bibliotheken het aan?
Durven we het aan om onze reserves aan te spreken? Durven we het aan om samen op te trekken? Durven we het aan om samen met verschillende overheidslagen een afspraak te maken? En durven we het aan om bescheidenheid van ons af te werpen en offensief te reageren naar de samenleving?

Ik zie veel enthousiaste collega's die hier al mee bezig zijn: vluchtelingen, basisvaardigheden, belastingdienst, UWV. We kunnen meer dan we denken. En deze aanpak zou ons een geweldige steun in de rug geven.

In 2025 verlaat geen enkel kind de basisschool met een leesachterstand en is elke volwassene geletterd of bezig dat te worden.

Ik geloof dat die droom werkelijkheid wordt!

Zespuntenmanifest voor het Deltaplan Digitale Vaardigheden

Enig idee hoeveel Nederlanders er nooit op internet zitten? Het CBS onderzocht dat afgelopen jaar en schrik niet: het is 8% van alle personen boven de 12 jaar: 1,2 miljoen Nederlanders. Dat zijn er nog best veel. En toegegeven, het zijn er minder dan in 2012  - toen was het nog 10% - maar toch.

Verder is bekend dat van alle Nederlanders die zelf geen internet hebben, 20% buitenshuis internet gebruikt. Dat kan dus ook een bibliotheek zijn.

Waarom gebruiken mensen geen internet? Wat zit daar achter? Ook dat onderzocht het CBS.

De optie 'Geen interesse' had ik zelf niet zo gauw verzonnen. Maar het toont aan dat er een groep is die zich nog steeds zonder internet kan handhaven. Hoewel iedereen natuurlijk aan voelt komen dat dat op lange termijn niet de beste strategie is. Daar achter volgt als reden 'Geen kennis en vaardigheden'. Wij zijn het natuurlijk wel met elkaar eens dat daar nog een kans en opdracht ligt voor bibliotheken. Ook als het gaat om de redenen 'Apparatuur of installatie te duur' en 'Mogelijkheid internet elders' is voor bibliotheken met computerfaciliteiten goed te ondersteunen.

20% redt het niet alleen
Ander onderzoek - dat van Dialogic uit 2013 - toont aan dat 20% van de Nederlander niet óf slechts met hulp zichzelf kan reden in de digitale wereld. Speciale aandachtsgroepen zijn ouderen (35%) ,  laagopgeleide oudere vrouwen (32%) en werkende mannen van middelbare leeftijd met een hoog inkomen (14%). Ik heb het niet verzonnen, ook dit komt uit het rapport van Dialogic.

Deltaplan Digitale Vaardigheden?
Al eerder mijmerde ik dat het goed zou zijn dat er een Deltaplan Digitale Vaardigheden voor Nederland komt. Een Deltaplan om burgers goed op weg te helpen en degenen die het echt niet kunnen langdurig een vangnet te bieden.  Ik weet zeker dat wij daar als bibliotheken toe in staat zijn. Samen met allerlei partners natuurlijk. En misschien moet het ook koppelen aan onze inspanningen rond laaggeletterdheid en moet het een Deltaplan Basisvaardigheden worden.

De succesfactoren in het Dialogic-rapport
Het rapport van Dialogic gaf daar in 2013 al een aardige aanzet toe. Frappant dat dat toen niet gelijk is opgepakt. Blijkbaar was de tijd er toen niet rijp voor.

Dialogic noemt vijf succesfactoren voor zo'n vangnet voor Nederland (p. 31 en verder voor wie het nog eens na wil lezen).

'A. Landelijke slagkracht met lokale verankering
B. Klassikaal en kleinschalig
C. Gezamenlijk vangnet
D. Oog voor privacy
E. Inspireren en beïnvloeden intentie tot gebruik'

Ik ga niet op alle punten in maar vooral het kopje landelijke slagkracht met lokale verankering gaat precies over waar bibliotheken met de Belastingdienst nu mee bezig zijn: grote partijen verbinden aan lokaal initiatief binnen een landelijk kader. De rol van lokale gemeenschappen en het creëren van vangnetten op dat niveau blijken van essentieel belang. Misschien toch interessant om er weer eens bij te pakken. Ook de Deense aanpak rond de e-overheid - die een apart hoofdstuk krijgt in dit rapport - is nog eens het bestuderen waard. Ook daar hebben bibliotheken - in het creëren van die lokale gemeenschap die ondersteunt - een belangrijke rol.

Het Deltaplan van de Wallabies
Een ander mooi voorbeeld komt uit Australië. Daar kennen ze het programma 'Go Digi' Go Digi is een vier jaar durend nationaal programma dat erop gericht om digibetisme uit te roeien. Met andere woorden: zoveel mogelijk burgers digitaal vaardig maken. Om precies te zijn: zo'n  300.000. Australië is qua inwonertal maar een beetje groter dan Nederland  (22.500.000 inwoners).  Mooie ambitie toch?

Onlangs publiceerden zij hun 6-punten plan voor digitale inclusie. Digitale inclusie wil zeggen dat een ieder zich kan redden en dat niemand zich uitgesloten hoeft te voelen. U raadt het al: een digitaal deltaplan.

Ik heb eens gekeken naar dit manifest en het vertaald en verfraaid naar de Nederlandse situatie.

Zespuntenmanifest voor het Deltaplan Digitale Vaardigheden

Aldus overeengekomen tussen Nederlandse gemeenten, provincies, het ministeries van Onderwijs en Cutltuur, Economische Zaken, Sociale Zaken, Volksgezondheid en Financiën.

Overwegende dat de samenleving verder digitaliseert en dat deelnemen aan de samenleving steeds vaker vraagt om digitale vaardigheden, besluiten zij zich in te zetten voor een hulpstructuur die kan dienen als Deltaplan Digitale Vaardigheden conform de onderstaande zes punten.

Punt 1: Lokale gemeenschappen zijn de drager

Digitaal meedoen wordt gedragen door gemeenschappen. Gemeenschappen die vaak lokaal verankerd zijn en die elkaar kunnen ondersteunen. Gemeenschappen die zichzelf ontwikkelen, verrijken en waar nodig ondersteund worden.

Ondersteuning kan bestaan uit 1-op-1-begeleiding, burenondersteuning, intergeneratief leren (jongeren ondersteunen ouderen en vice versa), ondersteuning op afstand, digitale ondersteuningssoftware, opleiding of combinaties van vormen. Telkens wordt met elkaar gekeken wat het beste past in de gemeenschap en hoe het beste talenten binnen de lokale gemeenschap gebruikt kunnen worden.

Punt 2: Gemeenschappen creëren kansen

De (lokale) gemeenschappen hebben een belangrijke taak: kansen creëren voor burgers: van meedoen in de samenleving tot het verbeteren van onderwijsresultaten en carrièremogelijkheden. Gemeenschappen zorgen hiermee voor wezenlijke oplossingen voor sociale en economische vraagstukken.

Punt 3: Overheid en bedrijven sluiten met hun beleid aan bij Digitaal Meedoen

Overheid en bedrijven realiseren zich dat digitalisering niet alleen is gericht op kostenreductie in (administratieve) processen maar ook op digitale inclusie. Overheid en bedrijven denken bij al hun handelen hierover na en proberen hun producten en diensten zo gebruikersvriendelijk als mogelijk in te richten. Tevens ondersteunen overheid en bedrijven om die reden de digitale gemeenschappen.

Overheden en bedrijven realiseren zich dat zij mede-verantwoordelijkheid dragen om elke Nederland deel te laten nemen aan het maatschappelijk leven als digitale burger.

Punt 4: Bruisende fysieke ruimtes voor digitaal leren en participeren

Er zijn bruisende fysieke plaatsen nodig waar mensen toegang kunnen krijgen tot digitale technologie en ondersteuning.  Bibliotheken, buurthuizen, openbare gebouwen, onderwijsinstellingen, verzorgingshuizen moeten faciliteiten hebben om deze gemeenschappen alle mogelijkeheden te geven. Maak fysieke hubs voor digitaal leren en participeren.

Punt 5: Leven-lang-leren moet beschikbaar zijn voor iedereen

De digitale ontwikkelingen zullen nooit meer stil komen te staan. We zullen ons blijven ontwikkelen. Onze digitale vaardigheid is van essentieel belang voor onze toekomstige welvaart. Er zal en variëteit aan studiemogelijkheden beschikbaar zijn die passen bij elke burger: informeel leren met maatjes, online leren of klassikaal les.

Punt 6: Digitale toegang is een mensenrecht

Betaalbare toegang tot internet en andere digitale technologie moet worden erkend als een mensenrecht voor alle Nederlandse burgers, net zo goed als dat elektriciteit een noodzaak is van het moderne leven.  Er zullen inspanningen moeten worden geleverd om de kosten van deze toegang, zodanig te beperken dat kosten geen aanleiding kunnen zijn voor het vergroten van de digitale kloof. Dit zorgt er voor dat ook de kwetsbaren uit onze samenleving zichzelf toegang kunnen verschaffen.

Aldus overeengekomen de ....

Zo. Nu nog een paar handtekeningen eronder en aan de slag.