Je bent als bibliothecaris geen knip voor de neus waard, als je niet af en toe een paar boeken aanprijst. En dat ga ik deze week dus ook weer doen. De lange donkere avonden komen er aan. Dus duik met een boek onder een dekentje. En zoals u mij kent: ik houd van geschiedenis omdat de werkelijkheid vaak minstens zo bizar is als wij zelf kunnen bedenken.
Hieronder komen zeven boeken voorbij. En allemaal laten ze zien dat de geschiedenis zelden gaat over keurige mensen die netjes binnen de lijntjes kleuren. De boeken die ik de afgelopen tijd las, gaan stuk voor stuk over dat soort mensen: een geleerde die door Europa zwerft, een wolkammer die een planetarium bouwt, twee broers die tegenover elkaar in de geschiedenis terechtkomen, bibliothecarissen en boekverkopers die verzet plegen in oorlogstijd en een danseres die haar tijd ver vooruit was. Hun verhalen laten zien dat de werkelijkheid vaak veel wonderlijker is dan welke roman ook.
Lees mee, ga ze zelf lezen of geef ze de komende tijd lekker cadeau aan iemand.
Sandra Langereis: Erasmus, dwarsdenker en Eisinga de machineman
Van Sandra Langereis las ik in de afgelopen maanden twee boeken. De bekende biografie over Erasmus maar ook de biografie over Eise Eisinga met de titel Machineman.Beide heren die door Langereis worden beschreven hebben door hun eigen toedoen een bijzonder leven achter de rug. Langereis schrijft echt fantastisch waardoor je niet doorhebt dat je eigenlijk een jarenlang onderzoek aan het lezen bent. Erasmus bracht een redelijk aantal jaren door in mijn eigen Deventer en ik zag hem echt lopen op de plekken die genoemd werden. Wij kennen Erasmus nu als groot denker maar zijn leven ging niet bepaald over rozen als zoon van een priester die in een klooster geplaatst werd. Langereis laat zien wat in de tijd van Erasmus vooruitgang was en hoe kennis en geloof nog privédomeinen van de adel en de geestelijken waren. Hij groeit op in de revolutionaire tijd van de opkomst van de boekdrukkunst maar het duurt heel lang voor Erasmus als naam doorbreekt. We zien hoe Erasmus onvermoeibaar heel Europa doortrekt. Deels op de vlucht voor de pest, deels om weer een nieuwe broodheer te vinden, deels om bij een betere drukker te komen. Het boek laat je ook zien hoe het schisma tussen katholieken en protestanten ontstaat. 800 pagina's lang neemt Langereis je mee. Een boek dat ik met plezier bleef doorlezen tot de laatste pagina.
Erasmus, dat in 2021, uitkwam las ik nadat ik Machineman had gelezen over Eise Eisinga dat in 2024 verscheen. Eisinga kennen wij natuurlijk van het plantarium in Franeker. In 1784 liet Eisinga de eerste bezoekers tot dit planetarium toe nadat hij er jaren in zijn vrije tijd aan gebouwd had. Want Eisinga was wolverver van beroep en toch min of meer een autodidact als het ging om de sterrenkunde. Ook zette Eisinga zich in bij het openbaar bestuur in tal van functies. En hij was patriot en zette zich af tegen het koningshuis. Bijzonder is om te lezen over de pattriotische tijd net voor de Bataafse republiek (1795-1806) waarbij vrouwen al kiestrecht kregen wat hen vervolgens in 1799 weer afgepakt werd. Dat was een hele moderne tijd! Eisinga wordt voor zijn patriotisme verbannen uit Friesland en leeft jarenlang op de grens met Groningen voor hij weer mag terugkeren. Het planetarium onderhoudt hij heel zijn leven en iedereen vergaapt zich eraan maar niemand neemt verantwoordelijkheid om mee te doen aan het onderhoud. De familie zal nog vele decennia zelf het planetarium onderhouden voordat de staat en de gemeente het overnemen. Een boek over een periode waar velen weinig van zullen weten. Heerlijk boek.Klik hier om Erasmus te lenen.
Klik hier om Machineman te lenen.
De rode en de zwarte jonker
Willem en Marinus van der Goes Naters, het zijn namen die velen al niets meer zal zeggen. Maar Daniele Hooghiemsta haalt deze twee heren terecht uit de mottenballen. Ze worden ook wel de rode en de zwarte jonker genoemd. Jonker omdat ze van adelijke komaf waren. En de kleuren rood en zwart slaan op hun politieke voorkeur. Marinus zou bekend worden in de Sociaal Democratische ArbeidersPartij (SDAP, voorloper van PvdA en van PRO) en broer Willem koos voor het Nationaal-Socialisme en zou de oorlog niet overleven. Hoe konden twee broers zo'n verschillend leven leiden?Ze hadden een verstikkende moeder, studeerden keurig rechten maar wilden allebei niet in het keurslijf passen dat voor hen bedacht was. De ene schoot naar de sociaal-democratie en de ander naar de NSB. Beiden trouwden en stichtten een gezin maar beiden koesterden ook liefde voor mannen. En dat in een tijd dat dit niet genoemd mocht worden. En omdat er wel veel brieven bewaard zijn, is het interessant om te lezen hoe die ontluiking van die liefde plaatsvondt. En hoe ingewikkeld het was om die liefde een plek te geven en te uiten in die tijd.
Die keuze tussen socialisme of fascisme lijkt heel groot maar wie het boek leest over de periode tussen de twee wereldoorlogen ziet dat de gegoede burgerij heel erg aan het zoeken was. Wat was nou het goede? Oude oplossingen hadden niet voorkomen dat er een wereldoorlog kwam. Het is interessant om in kader ook het boek De goeroe en de baron van Rick Nieman te lezen over de internationale sterkampen die in Ommen werden gehouden in de jaren '20. Duizenden mensen kwamen naar Ommen om daar de Indiase Krishnamurti te horen die vooral vertelde je eigen stem te volgen. Van der Goes Naters was daarbij. Oude structuren werden afgeworpen en nieuwe werden uitgeprobeerd. En daarbij was dus ook ruimte voor een andere liefde dan die tussen man en vrouw.Marinus werd prominent Kamerlid en daarom in de oorlog geïntereneerd door de bezetter. Willem had zich al tot het nationaal-socialisme bekeerd maar door allerlei ondhandigheid maakt hij hier geen carriére in. Het nazisme had een bijzondere verhouding tot homoseksualiteit. Mannelijkheid werd absoluut vereerd in de nazi-cultus maar daar mocht geen erotische lading aan gegeven worden. Homoseksualiteit werd dan ook zwaar gestraft. Het was Willem die uiteindelijk een baan krijgt bij de rechtbank van de wehrmacht waar hij ook dit gebied vonnissen moet vellen. Hij moest zijn eigen identeit veroordelen. Een wrange en morbide speling van het lot.
Een boek dat je op vele vlakken aan het denken zet.
Klik hier om De rode en de zwarte jonker te lenen
Klik hier om De goeroe en de baron te lenen.
Verborgen bibliotheek van Warschau en de Boekverkoper van Madrid
Twee boeken die geen non-fictie zijn maar historische fictie, dus wel gebaseerd op waargebeurde feiten, zijn de volgende twee boeken: 'De verborgen bibliotheek van Warschau' en de 'Boekverkoper van Madrid'. Beiden gaan over een oorlog waarin boeken een belangrijke rol spelen.De boekverkoper van Madrid van Mario Escobar gaat over de Duitse Barbara Spiel die in het Duitsland van de jaren '30 verliefd wordt op een Spaanse politicus. Zij ontvlucht het nazisme van Duitsland in de hoop in Spanje een boekwinkel te kunnen starten. In Spanje start dan de burgeroorlog die zal leiden tot de dictatuur van Franco. Zoveel als wij weten van de Tweede Wereldoorlog, zo weinig weten wij eigenlijk van de Spaanse burgeroorlog. In het boek lees je over de repressie die ook in Spanje plaats vindt en hoe Rusland en Duitsland het voorspel van de de Tweede Wereldoorlog hier al tonen. In het eerste deel zit veel politiek met veel namen die voor ons onbekend zijn. Dat moet je een beetje doorheen lezen. Een spannend boek dat je en passant toch veel leert over die periode waar wij eigenlijk zo weinig van weten maar die nog decennia van invloed zou zijn op de Spaanse politiek.
Het boek 'De verborgen bibliotheek van Warschau' van Madeline Martin speelt maar een paar jaar later dan de boekverkoper van Madrid en gaat over een geheime bibliotheek in Warschau. Als Hitler Polen binnenvalt en bezet moeten veel boeken worden vernietigd. Zofia is bibliothecaresse en stapt mee in het verzet, mede om haar Joodse vriendin Janina te helpen die in het ghetto van Warschau verdwijnt. Er blijkt een geheime bibliotheek te ontstaan en een geheime boekenclub. In 1944 lijkt Warschau bevrijd te worden door de Russen en komt het Poolse verzet in Warschau in opstand. De opstand duurt 60 dagen. Men verwacht dat de Russen het verzet zal helpen en dat gebeurt niet. Pas als de opstand gebroken is, rukken de Russen op en verjagen ze de nazi's. Die hele geschiedenis maken de hoofdpersonen mee in een boek dat leest als een trein.Beide boeken zijn fictie maar gebaseerd op historische feiten. Er bestond dus zo'n boekwinkel en er was ook zo'n bibliotheek.
Klik hier om De boekverkoper van Madrid te lenen.
Klik hier om De verborgen bibliotheek van Warschau te lenen.
Anita Berber
Anita Berber (1899-1928) was een controversiële actrice en (naakt)danseres die opgroeide en actief was in de Weimarrepubliek. Ze kan wel het symbool worden genoemd van het Berlijn van de jaren '20 van de vorige eeuw. En grote kans dat u haar niet kent. Historicus Arie de Jongh schreef een interessant boek over het boeiende maar ook tragische leven van deze vrouw.Berber was dochter van violist was en een zangeres. Haar scheidden als zij jong is en ze wordt opgevoed door haar oma. Zij neemt danslessen en zodra ze oud genoeg is, ontvlucht ze het huis van haar oma. Dan begint een leven in de wilde jaren '20 van Berlijn. De oorlog is voorbij, het keizeerijk is voorbij en de burgerlijke moraal wordt opzij geschoven. Er is ruimte voor vernieuwing en hang naar escapisme. Saillant detail: cocaïne is in die tijd publiek verkrijgbaar.
Anita sluit zich aan bij een naaktballet. Die naaktballetten sloten aan bij de Reformbeweging van begin 20e eeuw die het naturisme propageert. Maar het moet gezegd dat deze balletten toch eerder in lijn lagen met een nachtclub en een bordeel dan het een brave beweging was. Na het ballet springt Anita in een relatief nieuw medium: film. Berber is in die tijd een mode-icoon. Ze treedt op in mannenpakken, iets wat Marlene Dietrich van haar zou kopiëren.
Ze trouwt twee keer. Niet voor de liefde maar om zakelijke of psychologische redenen. Haar tweede man is net als zij verslaafd aan de cocaïne. Naast haar huwelijk onderhoudt daarnaast tal van lesbische relaties. Het boek bestempelt haar als queer-avant-la-lettre. Maar de verslaving aan drank en drugs brengt uiteindelijk haar loopbaan in gevaar en daarmee raakt ze ook aan lager wal. In 1926 bezoekt ze Nederland nog met een toernee die uiteindelijk door gebrek aan succes (en een klein beetje ophef over het onzedelijke optreden) wordt afgebroken. Berber sterft op 29-jarige leeftijd.
Pas in de jaren '90 wordt ze herontdekt en in feite in artistieke ere hersteld. Ze wordt de Amy Winhouse van de jaren '20 genoemd.
De Jongh had het niet eenvoudig om dit boek te maken. Er zijn heel weinig egodocumenten zoals brieven van haar. Dat maakt het bijna onmogelijk om haar zelf aan het woord te laten of om haar perspectief te laten zien. Het blijft daarmee wel een beetje een boek vanaf de zijkant maar haar leven is meer dan interessant genoeg om dat te compenseren.
Klik hier om Anita Berber te lenen.
Lees een boek!
Nou, u hebt weer een inkijkje gekregen in een deel van de stapel boeken die ik las de afgelopen tijd. Wat je leest, vormt wie je bent. Het wordt onderdeel van je DNA. Tenminste dat hoop ik. Als ik deze stapel boeken naast elkaar leg, zie ik steeds hetzelfde terug: mensen die weigeren zich te voegen naar hun tijd. Niet dat ik zo moedig ben maar ik leer er wel van dat je soms ook maar gewoon koppig, volhoudend en soms van binnen tegenstrijdig moet zijn om vooruit te komen. En behalve voor jezelf geldt het ook voor de mensen om je heen: koester de mensen die niet altijd binnen de lijntjes kleuren.
En tot die tijd: lees (of geef) een boek!








Geen opmerkingen:
Een reactie posten