Vijf punten die we kunnen leren van Europa voor ons volgende Bibliotheekconvenant

Al een paar maanden geleden verscheen het rapport 'Strengthening Europe through Public Libraries'. Een lijvig rapport van 160 pagina's waarin hele zinnige dingen gezegd worden. Maar ja, de waan van de dag vroeg om artikeltjes over de bibliotheekwet of kaartjes van boetevrije bibliotheken. Dus dit rapport wachtte onterecht lang op dit artikel. 

Want we kunnen veel leren van het Europese rapport. Sterker nog: ik denk dat het een aantal punten bevat waar wij in een volgend bibliotheekconvenant ons voordeel mee kunnen doen. 

Over het rapport

Tja, ik ga 160 pagina's plat slaan tot een artikel. En dat betekent dat ik geen recht ga doen aan de veelheid die erin staat. Want wie eens wil bijlezen over hoe het in veel Europese landen gaat met bibliotheekwerk vindt hierin tal van overzichten en voorbeelden. Het rapport kent ongeveer 100 best practises uit heel Europa. Allemaal voorbeelden waar je wat mee kunt. Zelf was ik bijvoorbeeld heel geïnteresseerd in de 'Libraries of Emotions (helaas wel een onbeveiligde site)'  die tal van vormen van bibliotherapie bij elkaar brengt. Want lezen kan je helpen om jezelf en de wereld om je heen beter te begrijpen en ermee om te gaan. Vier Europese bibliotheken, Anderlecht, Lodz, Kaunas en Kranj werken hierin samen. Hartstikke interessant en van dit soort voorbeelden wemelt het dus. 

Het rapport is opgesteld door ruim 30 experts in opdracht van de Europese Commissie en de voorzitter van deze expertgroep was onze 'eigen' Klaas Gommers van de VOB. Het rapport stelt dat bibliotheken door beleidsmakers structureel worden onderschat én onderbenut, doordat hun verschillende rollen niet of onvoldoende bekend zijn op Europees, nationaal én lokaal niveau. Ze adviseren overheden om bibliotheekwerk beter te verankeren en meer verantwoordelijkheid hiervoor te nemen op alle overheidslagen.  

Over maatschappelijke opgaven en rollen

En dat brengt ons natuurlijk vooral tot: wat moeten wij ermee in Nederland? Onderschatten wij de bibliotheek ook nog? Het rapport onderkent tien maatschappelijke opgaven waar bibliotheken aan kunnen bijdragen. Die tien zijn de volgende.

Maatschappelijke opgaven, waar kennen we dat ook al weer van? Inderdaad, van ons eigen bibliotheekconvenant. Alleen hebben ze er in Europa tien en hebben wij er drie: 1) Geletterde Samenleving, 2) Participatie in de (Informatie)samenleving en 3) een Leven Lang Ontwikkelen. 

Nu is het niet zo dat wij zeven opgaven missen in Nederland maar het is toch wel aardig om de tien Europese opgaven eens te leggen langs ons bibliotheekconvenant en te kijken of we wellicht nog iets kunnen leren van Europa. Ik verklap u vast: dat is zo. 

Ik legde de tien opgaven langs de drie opgaven van het bibliotheekconvenant en dan zie je het volgende als je het in een schema zet.  

Vijf punten om te overwegen voor een nieuw bibliotheekconvenant

Het huidige bibliotheekconvenant loopt nog tot en met 2027. Dat betekent dat binnenkort overwogen moet worden om een nieuw convenant op te stellen en te bezien wat daarin moet staan. Op de eerste plaats: ik ben een grote fan van het bibliotheekconvenant en het heeft de sector ontzettend geholpen dat men niet alleen agenda als sector afzonderlijk heeft opgesteld maar dat men dat gezamenlijk heeft gedaan met de verschillende overheidslagen. Dat praat echt een stuk makkelijker en niemand loopt weg voor de gezamenlijke verantwoordelijkheid. Iedereen wil zijn stad of dorp, provincie of het hele land wel vooruit helpen. 

En het convenant en het Europese rapport kennen ook veel overlap. Als we kijken naar geletterdheid, digitale vaardigheden, participatie en duurzame inzetbaarheid, lijken de documenten zelfs sterk op elkaar. 

Toch zijn er met het Europese rapport in de hand wel vijf punten om te overwegen voor een nieuw bibliotheekconvenant. In Nederland onderschatten we de bibliotheek misschien niet zozeer maar de invulling kan op punten nog breder en intenser bezien worden. 

Nou, zal ik die punten dan maar geven? 

Punt 1: Sociale cohesie, gemeenschappen en eenzaamheid

Het Europese rapport durft een iets grotere broek aan te trekken dan het Nederlandse convenant. Het Europese rapport ziet bibliotheken als zogeheten 'community hubs' die eenzaamheid verminderen, nieuwkomers helpen integreren en kwetsbare groepen ondersteunen. Nederland raakt dit wel in het convenant. Vooral bij de opgave Leven Lang Ontwikkelen wordt de bibliotheek beschreven als openbare, neutrale en laagdrempelige leer-, ontmoetings- en ontwikkelplek en wordt gesproken over ontmoeting en samen programmeren met de gemeenschap. En als je bij het Nederlandse convenant wat aan elkaar koppelt, kom je daar dichtbij maar het is meer dan de som der delen. Europa durft het groter te benoemen. Sociale cohesie ontstaat pas als er heel veel zaken geregeld zijn en op elkaar aansluiten. Wat mij betreft mag het convenant best die kan op: wij zijn meer dan de afzonderlijke delen. Het geheel bevat een extra meerwaarde. En alleen als je bibliotheken hebt, krijg je die som der delen en die meerwaarde.

Punt 2:  Ruimtelijke ontwikkeling: stad én platteland

Ik heb het zelf al zo vaak meegemaakt: grote discussies over nieuwbouw van een bibliotheek. Vooraf vind men het veel geld en achteraf is iedereen blij dat het is gebeurd. Een nieuwe bibliotheek is een aanjager van allerlei ontwikkelingen in een gebied. Denk aan het Oosterdokseiland in Amsterdam, de Cultuurloper in Deventer, Rozet in Arnhem. Zet een bibliotheek op een plek en ook wat er om heen staat gaat bruisen. En je mag bibliotheek hier ook vervangen door een multifunctionele culturele organisatie (MFCO).  En stad of dorp, ook dat maakt niet uit. Er zijn ook veel dorpsbibliotheken die op kleinere schaal precies hetzelfde bereikten en de ruimtelijk ontwikkeling een flinke zwiep gaven.

Ons convenant zegt wel wat over bereik van de voorziening maar het investeren in nieuwe gebouwen en wat dat betekent, dat kan best breder. Zeker nu er een zorgplicht komt de staatssecretaris zegt te gaan volgen hoeveel bibliotheeklocaties er zijn.  Het Europese perspectief is sterk: de bibliotheek is niet alleen een voorziening in een gebied, maar kan onderdeel zijn van de ontwikkeling van dat gebied.

Voor Nederlandse gemeenten, provincies en bibliotheken vind ik dat heel interessant. En Koppel dit soort investeringen aan thema's als leefbaarheid en regionale ongelijkheid.

Punt 3: Economische ontwikkeling

Een punt dat in dezelfde lijn zit - namelijk, trek een grotere broek aan - is die van economische ontwikkeling. Ons convenant zet wel in op duurzame inzetbaarheid maar ik denk dat bibliotheken ook hier nog best een sprong vooruit kunnen maken. En ja, daar is nog wel wat voor nodig, inclusief extra middelen. 

Maar denk even door vanuit alles wat wij doen rond digitale basisvaardigheden dan moet het toch mogelijk zijn om dat in verbreding te verbinden aan werknemers en werkgevers? En denk aan een veel verdere en structurele ondersteuning bij het zoeken naar werk of zelf een bedrijf beginnen. Ik kan mij herinneren dat voormalig directeur van Bisc, Peter van Eijk, wel eens pleitte voor een budget voor elke burger van € 1.000,- per jaar voor een Leven Lang Ontwikkelen. En dat dat budget ook bij de bibliotheek besteed kon worden. Persoonlijke ontwikkeling dus ook als economische investering in het land.  In het Nederlandse convenant is die bredere economische rol van de bibliotheek veel minder zichtbaar.  Daarmee blijft een interessante maatschappelijke positie liggen: de bibliotheek als laagdrempelige infrastructuur voor economische zelfredzaamheid.

Punt 4: Steviger positioneren van Democratie en burgerschap

Democratisch burgerschap zit best goed in ons convenant. Het zegt expliciet dat bibliotheken bijdragen aan het versterken van democratie en burgerschap en dat deze rol verder moet worden uitgebouwd en bestendigd.

Toch formuleert het Europese rapport het nog steviger. Bibliotheken worden daar beschreven als onderdeel van de kerninfrastructuur van de democratie: vrije en veilige plekken voor kennis, debat en de ontwikkeling van democratische vaardigheden

Het lijkt een klein verschil maar eigenlijk zegt ons convenant: de bibliotheek draagt bij aan democratie en Europa zegt veel nadrukkelijker: de bibliotheek ís infrastructuur voor democratie. Ook hier is betere waardering mogelijk. Maar let wel: dan moeten bibliotheken dat ook breder invullen dan nu. En ik denk zelfs dat daar met overheden best over te praten is. Ik zie daar verschillende mogelijkheden voor met cursussen, debatavonden en ondersteuningen van burgerinitiatief. 

Punt 5: Bibliotheken als essentiële sociale infrastructuur bij crises

Toegegeven, ons convenant werd opgesteld in 2023 en 2024. De wereld is twee jaar alweer verder opgeschoven in allerlei vormen van instabiliteit als oorlogen en natuurrampen. Het Europese rapport beschouwt bibliotheken als essentiële sociale infrastructuur bij oorlog, natuurrampen en andere crises. Zij zijn in staat om te reageren op lokale behoeften en ruimte te bieden voor informatie, opvang, reflectie en herstel. 

Het is een thema dat in Nederland wel rondzweeft maar dat nog niet geland is. En ik vermoed dat deze rol echt een plek mag krijgen in het nieuwe convenant. Misschien is weerbaarheid en publieke basisinfrastructuur wel een goed thema. 

Bedankt Europa, hup Nederland!

Zo dat waren mijn vijf punten. Ter overweging. Ik denk dat ze best in te passen zijn en dat we echt niet naar tien opgaven moeten. En op sommige punten twijfel ik ook wel eens. Zo'n punt waar ik over twijfelde maar uiteindelijk niet toevoegde is de rol van bibliotheken rond gezondheid. Terwijl ik wel zie dat leefstijl nadrukkelijk hoort bij regie houden over je leven. Maar hoe? Zo zie je maar, ik weet ook niet alles. 

Nou, wie dacht dat Nederland met een zorgplicht wel klaar was met bibliotheekwerk, moet toch het Europese rapport eens lezen. Die ziet dat er nog best wat ontwikkelpunten zijn te vinden. En bij elk punt dat ik hierboven aanstip, heeft het rapport dus ook nog eens mooie best practises te bieden. Niet alleen lullen dus, ook poetsen! U kunt gelijk aan de slag. En dubbel goed nieuws: ik begrijp dat dit rapport in vertaling beschikbaar komt. Daar zal de VOB ongetwijfeld nog voor op de lijn komen. Lezen dus dat rapport. Want dat heb ik nog niet genoemd dat ze ook nog met metaforen en rollen van bibliotheken komen. Maar hé, ik moet 160 pagina's voor jullie weer terugbrengen tot de essentie. 

Maar ik deed het weer graag, deel het ook graag en leerde er zelf ook weer van. Een dikke pluim voor expertgroep die dit rapport opstelde.

Bedankt Europa, hup Nederland!