dinsdag 25 juli 2017

Welke bibliotheek leent de meeste ebooks uit? Dit en andere ebook-ontwikkelingen


Zo de vakantie zit er nu toch echt aan te komen. De Vakantiebieb is al gedownload maar ik ga u voor mijn vakantie nog één top-10 laten zien. En dat is die voor bibliotheken en ebooks. Begin juli publiceerde de KB op MetdeKB de gebruikscijfers over de eerste helft van 2017. En daar ben ik maar een mee aan de slag gegaan.

De cijfers van de KB laten alleen absolute uitleenaantallen zien van bibliotheken. Dat maakt onderling vergelijken lastig. Ik heb de cijfers dus gecombineerd met de ledentallen die per bibliotheek beschikbaar zijn uit het WOB-verzoek over 2015. Daardoor kun je een vergelijking maken van uitleningen van ebooks per ingeschreven lid.

Als je die combineert mogen we Hoeksche Waard (Numansdorp e.o), Delft en Zuid-Holandse Delta (Hellevoetsluis e.o.) feliciteren. Zij scoren met ruim meer dan één ebook-uitlening per lid ver boven het landelijk gemiddelde van 0,76 ebook per lid.

Opvallend is dat veel Zuid-Hollandse en Utrechtse bibliotheken goed scoren. Hoe dat komt kan ik niet echt goed verklaren. Wellicht dat de bibliotheken dit zelf nog kunnen duiden?

Speciaal punt van aandacht voor opnieuw de Graafschap Bibliotheken (Zutphen e.o.) die in bijna geen enkele top-10 tot nu toe ontbrak.

Wie denkt: is dat nou veel 1,21 ebook per lid. Ter vergelijking een gemiddelde bibliotheek leent 20,7 boeken per lid uit. Die 1,21 bevat dus nog voldoende groeipotentie zullen we maar zeggen.



De grote jongens
Tja, en in absolute aantallen? Dan ziet de top-10 er zo uit. Echt spannend is die niet:  de vier grootste steden zitten er tussen, twee provincies die als geheel registreren en grote bibliotheken als AanZet en Zuid-Kennemerland. De meest opvallende is wellicht nog wel Eemhuis die op de 10e plek het eigenlijk net zo goed doet als Den Haag.

Verder wordt duidelijk dat de Koninlijke Bibliotheek in absolute zin niet de grootste is. Maar daar zit een leuk addertje onder het gras. Maar die bewaar ik even voor het laatst.



Autonome groei vlakt af
Verder bevatten de cijfers een doorkijkje over de groei van de afgelopen jaren. Als je die even netjes in een grafiek zet ziet dat er zo uit. In 2014 vonden daar nog maar 809.000 uitleningen plaats, in 2016 waren dat er al 2,7 miljoen. De prognose voor 2017 - op basis van de halfjaarcijfers - komt uit op 2,8 miljoen. Een lichte groei nog steeds maar niet zo onstuimig zoals in voorgaande jaren. Dit komt overeen met de stagnerende groei van verkoop in ebooks.

Als bibliotheken willen dat ebooks eeen substantiëler aandeel gaan innemen zullen er dus extra stappen gezet moeten gaan worden. Denk aan landelijke of lokale campagnes. Groei komt niet meer vanzelf.

Ebooks 8% van totale uitleen
Naast het ebookplatform bieden de bibliotheken ook nog de Vakantiebieb aan. Hoewel ik die cijfers niet bekeken heb, vermoed ik dat ook de Vakantiebieb zeker drie miljoen uitleningen kent. Samen met die bijna drie miljoen van het ebook-platform samen dus goed voor ongeveer 6 miljoen uitleningen.  Als je dat afzet tegen de uitleningen van 'gewone' boeken in bibliotheken (in 2015 73,4 miljoen) dan is die 6 miljoen zo'n 7 a 8 %. Geen gekke score.



De ebooklezer is.....
Wie leest die ebooks eigenlijk? 70% van de ebooklezer blijkt ouder dan 40.  Dat is vergelijkbaar met wat we bij de verkoop van ebooks zien. Maar het staat wel haaks op de opbouw van het ledenbestand van bibliotheken. Daar is namelijk meer dan 50% jonger dan 18 jaar.

Als het vooral ouderen zijn die ebooks lezen en er veel kinderen zijn die 'gewone' boeken lezen, dat van alle uitleningen aan volwassenen relatief groot aandeel naar ebooks zal gaan. Meer dan die 8% die we hierboven redeneerden. Misschien zelfs wel het dubbele. Maar goed dat is een beredeneerde schatting maar niet meer dan dat.


Digital Only Koninklijke Bibliotheek versus gecombineerd abonnement Openbare Bibliotheken
Zo, en dan tot slot nog het addertje onder het gras dat ik u beloofd had. Wie ebooks wil lenen bij de openbare bibliotheken heeft twee mogelijkheden: 1) je wordt of was al lid van de openbare bibliotheek en je activeert gratis een ebookaccount, of 2) je neemt een ebookabonnement bij de Koninklijke Bibliotheek. Dat laatste kan nu een paar jaar. En uit de statistieken valt af te lezen dat de KB nu ruim 4.000 ebook-accounts heeft. Tegenover bijna 400.000 bij openbare bibliotheken (van de vier miljoen leden die zouden kunnen activeren).

Het is dan wellicht ook niet gek dat die overmacht van de openbare bibliotheken in absolute zin veel meer lenen dan die paar duizend digital-only-leden van de Koninklijke Bibliotheek. Toch is er nog wel een opvallende verschil.


En dat verschil zit hem weer in het vergelijkbaar maken op basis van gebruik per ingeschreven lid. Waar het gemiddelde bij openbare bibliotheken op 0,76 ebook per lid per jaar lag, ligt dit bij de Koninklijke Bibliotheek op 22,3 ebook per lid per jaar. In het begin vergelijk het cijfer van ebooks al met het 'gewone' gebruik van de bibliotheek: 20,7 uitlening per lid per jaar. Je ziet dat de KB met die ebooks echt op een gewone bibliotheek lijkt.  

Concluderend: drie tips
Wat kunnen we nu zeggen met deze cijfers in de hand? Nou dat ebooks in de afgelopen jaren een flinke groei hebben doorgemaakt. Die groei heeft er toe geleid dat zeker in het segment van volwassen lezers een substantieel deel van de uitleningen een ebook-uitlening is geworden. Die groei lijkt echter af te vlakken. 

Tip 1: meer marketinginspanningen
Als bibliotheken een verdere groei van ebooks willen krijgen zullen extra marketinginspanningen nodig zijn waardoor meer leden hun ebookaccount gaan activeren en gebruiken. Zeker ook het blijven stimuleren van dat gebruik is van belang. Dit vraagt absoluut om individuele en gezamenlijke inzet van bibliotheken. Hier is zeker nog een wereld te winnen bij de huidige doelgroep, de 40+'ers.  

Tip 2: meer met kinderen/jongeren
Verder zien we dat de helft van de doelgroep van bibliotheken - kinderen - nauwelijks gebruik maakt van ebooks. Het ligt voor de hand om dit in combinatie te doen met de Bibliotheek op school. Volgens mij wordt daar op dit moment ook al naar gekeken. 

Tip 3: onderzoek effect digital only en mogelijke verdere groei
Tot slot denk ik dat het interessant is om nader onderzoek te doen naar de leden die nu gebruik maken van het digital-only-abonnement van de Koninklijke Bibliotheek. Ik heb een vermoeden - maar ik weet dat niet zeker - dat dit leden zijn die anders niet lid waren geworden van een 'gewone' openbare bibliotheek. Als dat zo is, werken deze abonnementen niet kanibaliserend op de bestaande abonnementen. En dan zou het te overwegen zijn ook hier marketing inspanningen op in te zetten. Maar ik weet dat dit gevoelig ligt bij openbare bibliotheken vandaar dat dat ledenonderzoek wel eens interessant kon zijn.

We gaan het volgen!

maandag 24 juli 2017

Vraagapp en Kenniscloud: hoe moeten bibliotheken hun digitale community vorm gaan geven?


Ik duik met u nog eens even diep de digitale geschiedenis in. Hieronder leest u een bericht dat op 14 juni 2010 werd gepubliceerd door Bibliotheek.nl:
Al@din stopt, maar u krijgt er iets moois voor terug!
Al@din is de landelijke vragendienst van alle openbare bibliotheken in Nederland. De afgelopen jaren hebben duizenden mensen via Al@din vragen gesteld over elk denkbaar onderwerp. Deze vragen werden beantwoord door bibliotheken in heel Nederland. Dat lukte ons niet altijd onmiddellijk, want we konden dit alleen tijdens openingstijden doen. Daarom is het nu tijd voor een grondige vernieuwing van de vragendienst.
 
Wat verandert er? 
Dankzij een nieuwe technologie zal ons systeem 24 uur per dag voor u beschikbaar zijn en uw vraag zal zoveel mogelijk onmiddellijk worden beantwoord. … U kunt de vragen op verschillende manieren en sociale netwerken aan ons stellen. …Kortom: wij staan overal en altijd voor u klaar!  
Wanneer kunt u gebruik maken van de nieuwe dienst?
De ontwikkeling van onze nieuwe vragendienst kost wel enige tijd. Wij verzoeken u dan ook vriendelijk nog even geduld te hebben; in de herfst van 2010 kunt u al van een deel van onze vragendienst gebruik maken. Tot die tijd kunt u uw vraag bij veel bibliotheken via een vragenformulier stellen, of via een tijdelijke vragendienst.
Al@din zal per 1 juli 2010 ophouden te bestaan, maar u krijgt er over enkele maanden een nog betere service voor terug!

Weet u nog wat de opvolger was van Al@din? Nee hè. Inderdaad, die kwam er namelijk niet. Ik heb het bericht altijd bewaard omdat ik het jammer vond dat we deze dienst, die we samen met veel bibliothecarissen  gezamenlijk invulden kwijt raakten.

Be my eyes
Het gevoel dat er wellicht toch nog wel eens een opvolger van Al@din kon komen, ontwaakte weer een tijdje geleden. Ik schreef toen over Be My Eyes. Een app die blinden koppelt aan zienden en zo zienden even de ogen laat lenen aan blinden. Vrijwilligerswerk 3.0 waarbij mensen slechts een app hoeven te installeren om mee te doen. Ik heb de app geïnstalleerd en ben inmiddels enkele keren beanderd door blinden om geholpen te worden. Helaas, was er telkens iemand die sneller reageerde dan ik. Maar ik blijf vrolijk mee doen. Kleine moeite

Ik constateerde toen over Be My Eyes:
Naast het feit dat ik dit een heel sympathiek initiatief vindt, is het ook om een andere reden nog een bijzonder interessante ontwikkeling. Dat is namelijk die van de creatie van digitale hulpstructuren. Want als je blinden op deze manier zou kunnen helpen, wie zou je dan nog meer kunnen helpen? Zou je laaggeletterden ook op die manier kunnen ondersteunen?  Of zou je huiswerkbegeleiding zo kunnen organiseren?  Of zou je belastingspreekuren zo kunnen doen?
Vraagapp
Onder het bericht kreeg ik een tijdje geleden een opmerking van Frank Schalken, oprichter en directeur van Vraagapp. Frank is tevens schrijver van het Handboek Online Hulpverlening en is  één van de stuwende krachten achter e-hulp.nl, een kennis- en adviescentrum voor online hulpverlening.

Ik heb met de Frank de afspraak dat we binnenkort maar eens moeten gaan doorpraten over Vraagapp. Hoewel zijn achtergrond vooral in de gezondheidzorg zit, zie ik in Vraagapp vooral de potentie om alle bibliotheekleden, of vooruit, alle Nederlanders met elkaar te verbinden.


Kenniscloud
Een ander initiatief van een lokale bibliotheek zelf is Kenniscloud waar de Bibliotheek Midden-Brabant samen met het Brabants Netwerk mee op stap is. Ook hier schreef ik al eens eerder over. Vanochtend sprak ik hierover met Pieternel Thijssen. Zij hebben nu twee jaar ervaring met het experimenteren met fysieke en digitale communities. Hun software was bedoeld voor dat experiment maar moet nu verder ontwikkeld worden. Naast koppelingen tussen burgers zijn zij ook op zoek naar koppelingen met de collectie en met activiteiten. Hoe doe je dat in de digitale wereld zonder alles opnieuw in te voeren?

Van Al@din naar Vraagapp en Kenniscloud
En zo puzzelt het mij een beetje. Wat zou je kunnen met Vraagapp en Kenniscloud? Hoe zouden we op grote schaal mensen kunnen verbinden op deze manier? Moet je je richten op speciale doelgroepen? En hoe zou je dit voor alle bibliotheken van waarde kunnen laten zijn? Hoe zou je dan moeten organiseren?

Ik ben benieuwd naar jullie gedachten. Dan neem ik die weer mee naar mijn contacten.

Be my eyes, Vraagapp, Kenniscloud: De geest van Al@din kon zo maar weer eens uit de lamp kunnen komen....

donderdag 20 juli 2017

Vier manieren (en een halve) hoe het landelijk bibliotheeksysteem gratis wordt!



Op 21 juni presenteerde M&I/Partners de uitkomsten van het kostenonderzoek naar bibliotheeksystemen in Nederland. Dit als vervolg op het haalbaarheidsonderzoek naar een landelijk bibliotheeksysteem. Door deze doorrekening te doen, kon beter worden beoordeeld wat de kosten zouden zijn van een collectief landelijk systeem.


De conclusies waren tweeledig: 1) grote systemen zijn het goedkoopst en 2) de grote goedkoopste systemen blijken ook nog eens de meeste functionaliteit te hebben.

Op de website van de KB wordt gemeld:
"De gemiddelde kosten van het bibliotheeksysteem van de bibliotheken uit de steekproef (excl. back-office-taken en excl. BTW) bedragen € 0,56. Het goedkoopste systeem is € 0,37 en het duurste € 1,52 per inwoner. In het haalbaarheidsonderzoek dat in januari werd gepresenteerd werd gezegd dat landelijk een prijs mogelijk zou zijn tussen de € 0,40 en € 0,50 per inwoner. Die prijs lijkt dus zeker binnen bereik te liggen en zal leiden tot een besparing voor de hele sector.
Ik zal u wat vertellen: dat hele systeem kon nog wel eens veel goedkoper worden. En in  zeker zin misschien wel gratis. En dan bedoel ik niet het makkelijke antwoord: kan de Koninklijke Bibliotheek niet de hele rekening betalen? Ik kijk nog even een slagje verder.

Ketenverbeteringen
Maar gratis? Nou Deckers, overdrijf je nu niet een beetje?  Als dat landelijke systeem 40 cent per inwoner kost is het nog altijd € 6,8 miljoen per jaar.  Ik laat u vierenhalve manier zien hoe je  meet dan 6,8 miljoen kunt terugverdienen achter het landelijk bibliotheeksysteem.

Het rapport focust namelijk in hoofdzaak op de 'harde' financiën van het systeem: personeel, hardware, hosting en licenties. Dat zit allemaal in de rechtstreekse invloedssfeer van de ICT-systemen. Wie echter verder kijkt naar de mogelijkheden van een landelijk bibliotheeksysteem ziet dat ook bibliotheken gezamenlijk een flink aantal ketenverbeteringen kunnen doen. Ketenverbeteringen omdat het bibliotheeksysteem niet meer gebonden is aan lokale bibliotheken of provincies. Met een landelijk bibliotheeksysteem kunnen op een landelijk niveau worden afgestemd die tot op dit moment niet mogelijk zijn. Daar noem ik u vier voorbeelden van die tot aanzienlijke bedrage kunnen leiden.

Ketenverbetering 1: De verborgen kosten van verhuizingen
Eén van de handige zaken van een landelijke bibliotheeksysteem lijkt mij dat als iemand buiten zijn eigen gemeente verhuist, gewoon in het landelijke bibliotheeksysteem lid kan blijven en dat je een lid gewoon overhevelt naar de volgende bibliotheek. Ik reken u even voor wat dat op kan leveren.

Per jaar verhuizen 1,6 miljoen Nederlanders. Van die 1,6 miljoen verhuizen er 900.000 binnen hun eigen gemeenten en 700.000 buiten hun eigen gemeente. Zo'n 10% van alle Nederlanders pakt dus het boeltje op en gaat ergens anders naar toe. Laten we er eens vanuit gaan dat bibliotheekleden net zo verhuislustig zijn als gewone Nederlanders. Die 900.000 binnen uw eigen gemeente gaat nog wel goed. Die komen bij uw eigen balie en zeggen dat ze verhuisd zijn. Die 700.000 die buiten uw gemeente verhuizen, moeten in bijna alle gevallen worden uitgeschreven. Tja, en dan hopen we maar dat ze bij een andere basisbibliotheek weer lid worden. Het gaat dan om 4% van uw ledenbestand (700.000 op 17 miljoen inwoners). Dit zijn 160.000 bibliotheekleden per jaar in heel Nederland. De helft daarvan zal betalend lid zijn die elk een lidmaatschap hebben van gemiddeld 45 euro. Dat levert een jaarbedrag op van, hou uw vast: € 3,6 miljoen (80.000 x 45 euro). Elke maand dat deze betalende leden zich nog niet gelijk inschrijven in hun nieuwe woonplaats kost de bibliotheken € 300.000 aan gemiste contributie-opbrengsten en dan heb ik het nog niet over het feit dat veel betalende leden bij een verhuizing gewoon afhaken.

Ketenverbetering 2: Van provinciaal transport naar interprovinciaal transport
Als je een landelijk bibliotheeksysteem hebt kun je natuurlijk ook opnieuw kijken hoe en waar je boeken uit andere bibliotheken bestelt en welke transportroutes je daarvoor hanteert. Als je nu een boek bestelt bij een andere bibliotheek wordt het in 99 van de 100 keer vervoerd met een busje van een Provinciale OndersteuningsInstelling (POI).  Die busjes rijden in bijna alle gevallen alleen in de eigen provincie. Dat heeft vooral te maken met het feit dat veel bibliotheekprocessen op de provinciale schaal georganiseerd zijn. En veel van die bibliotheekprocessen zijn weer gekoppeld aan het (provinciale) bibliotheeksysteem.

Om een voorbeeld te geven: ik werk voor Rijnbrink die als POI werkt voor Overijssel en Gelderland. Onze busjes rijden binnen beide provincies maar in beide provincies hebben we een eigen overslagplaats en eigen transportroutes. De busjes rijden allebei langs de grenzen van Overijssel en Gelderland maar ieder in zijn eigen provincie. Dat hangt samen met de verschillende bibliotheeksystemen in de verschillende provincies en de afspraken die in de netwerken gemaakt zijn. Deventer wisselt dus niks uit met Twello (5 km afstand) maar wel met Steenwijk (80 km afstand). Lochem wisselt niks uit met Holten (10 km afstand) maar wel met Ammerzoden (120 km afstand) Wie de routes opnieuw zou inrichten over meerder provincies moet dus tot efficiëntere transportregio's kunnen komen.

Ik weet niet helemaal hoeveel kosten er in dit transport zitten. Mijn beredeneerde schatting is dat er zo rond de 10 miljoen euro per jaar in omgaat. Wie dat een slagje efficiënter kan maken door over verschillende provincies efficiëntere routes in te richten, heeft dus al snel tonnen zo niet een miljoen te pakken.

Ketenverbetering 3: Collectiebeheer
In het verlengde van provinciaal transport zitten onze lokale collecties. Lokale collecties die in een flink aantal provincies al worden ingevuld door provinciale collectieteams. Waar vroeger nog per stichting of zelfs per vestiging werd gecollectioneerd, wordt nu op provinciaal niveau de collectie aangeschaft. Daarbij wordt tegelijk onderlinge afstemming tussen collecties meegenomen. De ene bibliotheek heeft wat meer van dit onderwerp en de andere bibliotheek van dat. Of men schakelt over naar routed collecties voor kleine collecties die toch ververst moeten worden in titelaanbod.

Die provinciale collectieteams werken nu op provinciaal niveau omdat.... precies, omdat de systemen ook op dit niveau zitten. Kijk, bibliotheken die nu nog niet gezamenlijk aanschaffen hebben daar natuurlijk al hun eerste winst zitten maar bibliotheken die op provinciaal niveau zitten, kunnen kijken of ze (op onderdelen) niet op een nog hoger niveau dit kunnen organiseren. Uiteraard moet er voeling blijven met lokale situaties maar ik kan me wel voorstellen dat je rond toptitels die iedereen wil hebben echt wel naar een bijna geautomatiseerde aanschaf kunt.

Betrek vervolgens NBD|Biblion bij dit vraagstuk want ook daar zit nog een fikse winst. Nu laden alle 45 bibliotheeksystemen eerst de besteltitels in die de NBD aanbiedt om vervolgens het bestelbestand weer 45 keer terug te sturen naar de NBD. Laat de NBD lekker de titels gelijk in het landelijk systeem aanbieden. Scheelt veel werk met heen en weer sturen van bestanden.

Ik doe een gooi met wat je zou kunnen besparen. Stel dat het huidige collectiebudget van alle bibliotheken rond de 45 miljoen euro ligt en de personeelskosten voor het aanschafproces rond de 4,5 miljoen euro.  Samen 50 miljoen. Stel dat je op beiden 5% zou kunnen besparen door efficiënter werken. Reëel? Lijkt mij wel. Dan is dit 2,5 miljoen euro op jaarbasis.

Ketenverbetering 4: Schoolbibliotheken 
Zo, beste bibliotheekdirecteuren. Het schiet al aardig op met dat gratis bibliotheeksysteem. Maar we gaan nog even verder.Want het landelijk bibliotheeksysteem kent als standaardfunctionaliteit een schoolbibliotheeksysteem. Geen losse module maar bij de prijs inbegrepen!

Want zeg nou eerlijk: was u al klaar met die schoolbibliotheken voor basisscholen? En was u al begonnen  aan de Bibliotheek op school voor het voortgezet onderwijs? Precies: we hebben hier nog veel werk te verzetten en dat gaat de komende tijd nog veel geld kosten.... Tenminste als het in uw eigen systemen met aparte licenties moet gebeuren. Als dit standaard in een landelijk bibliotheeksysteem zit, zijn er besparingen te verwachten voor kosten die u anders had moeten betalen.

Enig idee om welk bedrag dat gaat? Dat is lastig te becijferen want de systemen liggen qua licentiekosten ver uit elkaar. Sommige systemen zijn geïntegreerd in het bibliotheeksysteem, andere systemen zijn stand-alone en moeten daarna nog op andere manieren gekoppeld worden. Zo'n 40% van de basisscholen doet mee aan de Bibliotheek op school. Nog zo'n 60% te gaan dus. Of we dat allemaal halen is de vraag maar dat we een systeem nodig hebben met weinig rompslomp is mij wel helder. Anders redden we dat helemaal niet.

De duurste licentie voor schoolbibliotheken is volgens mij 7 cent per inwoner. Laat ik daar eens vanuit gaan. Als heel Nederland met dat systeem zou werken, zou het gaan om € 1,2 miljoen licentiekosten per jaar. Daar komen vast nog kosten bij maar als ik dat nou eens als het bedrag voor heel Nederland gebruik, gewoon all-in. Ik vermoed dat we met elkaar nu ongeveer al de helft hiervan betalen. Blijft de helft over die later nog zou komen. Dat zou dan zo'n besparing van 6 ton per jaar zijn.

Blijft nog over dat we ook nog aan de slag gaan met de Bibliotheek op school voor voortgezet onderwijs. Vooruit ik tel daar ook nog een ton voor. Kom ik uit op 7 ton toekomstige besparingen per jaar.



Ketenverbetering 4,5: Back-office-kosten
Eentje die deels wel in het M&I-rapport zit maar is weggehaald uit de vergelijking is die van de back-office-kosten. Daar zitten met name de personele kosten achter allerlei processen achter: ledenadminstraties, financiële afhandeling e.d. De kosten daarvan blijken per bibliotheek flink te verschillen. Kijk maar eens naar bovenstaande grafiek. In de prijsvergelijking zijn die back-office-taken eruit gehaald, terwijl daar tussen de hoogste en de laagste toch zo'n € 2,50 per inwoner verschil zit en zo'n € 0,30 per inwoner tussen het gemiddelde en de laagste. Slim inregelen van de back-office-taken kan dus wezenlijk besparen. Maar de vraag is of je daarvoor moet wachten op een landelijk systeem. Vandaar dat ik hem maar als een halve optie aanduid.

Een gratis systeem?
Wie snel heeft geteld ziet dat we hier een bedrag te pakken hebben dat met gemak alle kosten van het landelijke systeem zou kunnen dekken. Is het daarmee gratis?  Nee, natuurlijk niet. Maar het toont wel aan dat we verder moeten kijken dan alleen de eerste directe besparing en dat er daarna nog veel meer mogelijk is. En daarmee zou je prima iets kunnen financieren dat nu nog veel geld kost.

Ergo: een beetje samenwerken en dat systeem hoeft niets meer te kosten.

dinsdag 11 juli 2017

Welke bibliotheek heeft de meeste digitale bezoekers?


Even een boek opzoeken, even die CD reserveren, lid worden of gewoon een kaartje voor een voorstelling bestellen: we doen steeds meer via internet. Bibliotheken tellen dan ook niet alleen het aantal bezoeker dat in een vestiging komt  maar ook de bezoekers die via de website gebruik maken van de bibliotheek.

En zo keerde ik toch nog even terug naar de statistieken van bibliotheken over 2015. Nog één keer want het gaat niet lang meer duren en dan zijn de cijfers over 2016 bekend. Dit keer zoom ik in op het cijfer 'aantal bezoekers van de website'. Ik geef toe, best een 'tricky' cijfer want bezoekers worden nog wel eens verschillend geteld.  Ook dit keer druk ik het uit in het aantal bezoeken per inwoner. Hiermee worden grote en kleine bibliotheken onderling vergelijkbaar.

Utrecht de meeste bezoekers per inwoner!
Utrecht, Groninger Forum en Rivierenland zijn koplopers. Utrecht zit met 7,61 digitale bezoeken per inwoner per jaar ruim boven het landelijk gemiddelde van 1,93.  Een reden voor de koploperspositie kan ik zelf moeilijk geven.

Wel zie ik in de lijst relatief veel bibliotheken met een gecombineerde functie: Groninger Forum, BplusC en CODA die naast de bibliotheek ook nog andere activiteiten hebben die veel 'traffic' kunnen generen op de website. En daarnaast zitten er een paar bibliotheken bij die relatief veel leden hebben: Arnhem, Hengelo, Deventer en Staphorst. Met een hoger ledenpercentage heb je natuurlijk ook meer verlengingen en reserveringen dan in een stad of dorp waar relatief minder mensen lid zijn.

Een gegeven dat ook nog mee zou kunnen spelen maar wat ik niet heb onderzocht is of al deze bibliotheken bijvoorbeeld gratis reserveren aanbieden. Even iets voor je klaar laten zetten en dan ophalen kan een goede motivator zijn voor websitebezoek.

De grote jongens



Natuurlijk hebben we ook deze keer niet alleen naar het kengetal gekeken maar ook naar de absolute aantallen. Daar zijn de bibliotheken met een groot werkgebied ontegenzeggelijk in het voordeel en dat zijn we dan ook terug in de cijfers. In deze lijst zien de 'grote vier' Utrecht, Den Haag, Amsterdam en Rotterdam gewoon keurig bovenaan staan.  Naar mijn gevoel zitten er in deze lijst niet zo heel veel bijzonderheden.

Ruim 10% weet het niet
Net als bij de activiteiten zijn er ook bij dit cijfer nog wel wat bibliotheken die 'weet niet' invullen bij deze vraag. Maar liefst zeventien bibliotheekstichtingen (toch ruim 10%) laat dit vakje leeg.  Foei bibliotheken, zo'n cijfer hoort tegenwoordig toch niet te ontbreken.

De openbare bibliotheken versus bibliotheek.nl


Naast de lokale bibliotheeksites is er ook een landelijke digitale bibliotheek op www.bibliotheek.nl. Hoewel onlangs verandert naar www.onlinebibliotheek.nl ben ik toch even op zoek gegaan naar de cijfers over bezoekersaantallen over 2015 voor toen nog bibliotheek.nl. Het exacte aantal vond ik niet maar in het jaarverslag van de Koninklijke Bibliotheek wordt gemeld dat alle sites van de KB samen in totaal zo'n 17 miljoen digitale bezoekers hadden. 22% daarvan werd gegenereerd door sites van Bibliotheek.nl. Toch bijna 4 miljoen per jaar.

Vervolgens heb ik alle digitale bezoekers van de lokale website opgeteld. Dat zijn er in totaal ruim 32 miljoen. Het merendeel van de digitale bezoekers komt dus nog steeds binnen via de lokale bibliotheek. Het is interessant om dat cijfer de komende tijd eens te volgen en te kijken of die verhouding - door versterkt gebruik van digitale diensten en ebooks - gaat veranderen.

Wie het zo vergelijkt denkt dan dat Bibliotheek.nl een kleine jongen is in vergelijking met alle openbare bibliotheken. Dat kan zijn maar tegelijkertijd is Bibliotheek.nl wel de grootste bibliotheeksite van dit moment. Zelfs Utrecht met 2,5 miljoen bezoekers kan daar niet aan tippen. Het is dus ook maar een beetje hoe je het wilt zien en 'framet'

Op naar de cijfers over 2016
Zo, ik feliciteer Utrecht, Groningen, Rivierenland, Den Haag en Amsterdam met hun top-3-noteringen. Ik ga zitten wachten op de cijfers over 2016. En u gaat natuurlijk naar uw bibliotheek om nu een boek te halen. En of u dat nu een leuk 'echt' boek reserveert bij uw lokale biblioheek of een e-book bij Bibliotheek.nl, mij om het even. Ik wens u veel fijne leeskilometers deze vakantie. En verlengen kan natuurlijk gewoon vanaf uw vakantieadres. 

woensdag 5 juli 2017

Wordt dit volgend jaar de landelijke campagne met de Belastingdienst?

Afgelopen maandag mocht ik opnieuw een landelijke sessie begeleiden rondom de samenwerking tussen bibliotheken en de Belastingdienst. Vijftig bibliothecarissen kwamen af op het vroege uur bij de Koninklijke Bibliotheek. Een goede ochtend waar onder andere deze poster voorbij kwam.

Best practise Veldhoven
Rob Smetsers en Lia Verheijen van de Bibliotheek Veldhoven gaven aan hoe zij dit jaar in Veldhoven de samenwerking hadden georganiseerd. Goede samenwerking met ouderenbonden en het pensioenfonds van Philips. Met een heus convenant tussen de partijen, een heldere rolverdeling en algemene voorwaarden voor de deelnemers (waarin onder ander staat dat men zelf verantwoordelijk blijft).

Ook had men over de promotie nagedacht. Deze poster hoorde daarbij. Die poster heeft het overigens niet gehaald. Deze poster is dus 'fake' om het met woorden van The Donald te zeggen.

Met de collega's van Veldhoven praatte ik daar nog even op door. Dat dit best de posters kunnen zijn voor de landelijke campagne volgend jaar met de Belastingdienst. En dan natuurlijk Nederlandse voorbeelden gebruiken van mensen die nogal de fout in gingen met de aangifte. Denk aan Clarence Seedorf (Panama Papers), Bassie (van Adriaan, ook belastingfraude) en tja, ook nogal wat VVD'ers komen dan voorbij. Iemand opperde zelfs om er een Albert Heijnactie van te maken met belastingplaatjes: spaar ze allemaal. Maar ik vermoed dat dit idee toch in de kiem gesmoord zal worden. Als het niet bij de bibliotheken is dan toch wel bij de Belastingdienst.

Bibliotheken goed op schema met spreekuren
Maaike Toonen liet onder enig voorbehoud de eerste resultaten zijn van de peiling onder bibliotheken over de aangifteperiode. Opvallend was dat veel meer bibliotheken dan verwacht al een belastingspreekuur hebben gehouden. In een vraag aan de zaal of we volgende jaar dan ook echt een campagne zouden moeten voeren was het antwoord dan ook: ja! Wel werd opgemerkt dat we voor burgers wel heel goed inzichtelijk moeten kunnen maken wat ze waar kunnen verwachten. Goed en op tijd invoeren in de G!ds en daar een goede applicatie om heen die dit voor burgers en voor de Belastingdienst zichtbaar maakt.

Toeslagen
De Belastingdienst zelf ging nog in op de Toeslagen. Want met bibliotheken hebben we nu een goede exercitie gedaan met de aangifteperiode maar ook toeslagen zijn voor veel burgers een ingewikkelde materie. Met de aanwezige bibliotheken is nagedacht hoe je dit zou kunnen oppakken. Er zijn weinig bibliotheken die er ervaring mee hebben, bleek in de zaal. Wie goede voorbeelden weet mag zich melden.

Petje af!
De samenwerking met de Belastingdienst is 15 maanden oud. Er is heel veel werk verzet door bibliotheken in het hele land. Petje af daarvoor! En naast dienstverlening aan burgers heeft het ook bij veel bibliotheken nieuwe contacten en samenwerking opgeleverd Wat ik mooi vind van zo'n ochtend is dat bibliotheken vooral veel van elkaar kunnen leren. Hoe heb jij dat nou aangepakt om dat onder de aandacht van je wethouder te brengen? Hoe regel jij een beetje privacy in je bibliotheek?  Hoe zorg je dat je samenwerking versterkt en hoe blijf je uit elkaars vaarwater? Dat soort vragen. Op veel plekken zijn de antwoorden dan al beschikbaar.

Zoals gezegd: ik kijk er met genoegen op terug. En met een knipoog kijk ik graag vooruit naar de campagne van volgend jaar: America First, Veldhoven Second!

zondag 2 juli 2017

Lazemalulle over die trekkerslep, over die wat?

01

Een druilerige zaterdag. Een dorp verderop wordt een trekkerslep georganiseerd. Hoewel ik wel ben opgegroeid met de autocross en ook de autorodeo wel eens heb bezocht, ontbrak de trekkerslep nog. En ook die kan van de 'bucket list'

08

Trekkerslep wil zeggen dat tractoren met een kar rijden waar het gewicht langzaam van achter naar voor glijdt. Aan de voorkant van de kar zitten geen wielen waardoor de tractor steeds meer 'dood gewicht' moet trekken. En dus langzaam ook stil komt te staan.

Het is minder spectaculair dan de motercross of autorodeo. Want behalve steigerende tractoren, grote dieselwolken en prachtige tractoren is het vooral het één voor één afwerken van het parcours. Ik had het gevoel naar schanspringen te kijken op nieuwjaarsdag. Zo'n ritueel dat zich in vertraagd tempo aan je oog voltrekt.

06

Er bleef overigens genoeg te zien. Mannen die trots tussen de tractoren staan.

05

Moderne en oude techniek wisselen elkaar af. 'Heb ie m op de film? App ie m eem?' 

02

Een wereld van stoer kerels die met meerdere tractoren gekomen zijn en die vaker meedoen aan dit soort wedstrijden tot....

10

Boerendochters die voor het eerst meedoen, toegejuicht door het voornamelijk mannelijke publiek. Er doen veel boeren uit de omgeving aan mee. Hun beste tractor nog eens opgepoetst. 

04

En wie denkt: leuk voor een middagje. Nee, dit evenement begint om twee uur 's middags en eindigt om middernacht. Honderden tractoren nemen deel. De organisatie is in handen van de Plattelandsjongeren Overijssel. 

11

Er zijn vast mensen die nu meewarig met hun hoofd schudden: 'die gekke mensen van het platteland'. Laat de stadse mensen hun festivals hebben met foodtrucks en hipsters. Geef het platteland een trekkerslep, autocross en autorodeo.

Voor de rest houden we ons aan het levensmotto zoals op deze tractor staat.

09

Wie de hele fotoserie wil zien, klikt hier. 

maandag 26 juni 2017

Kom maar door met die bibliotheekkarretjes!



Onze Friese collega's van het Frysklab bezoeken op dit moment de ALA-conferentie. Via Facebook meldde ik Jeroen de Boer dat hij ook nog even op zoek moest naar de Book-Drill-Cart-competitie. 'De wat?'
 Nou de competitie met boekenkarretjes. Leverancier van deze karretjes 'Demco'  sponsort dit soort evenementen die door de  Vereniging van Openbare Bibliotheken georganiseerd wordt in verschillende staten en  landelijk door de American Libarry Association zelf.

Om u toch even mee te laten genieten op deze maandagagochend. Kijk even naar deze filmpjes. Hieboven zit u het RRISD Hip Hop Librarian Team die dit jaar op won op de conferentie van de Texas Libary Association's. Ze deden al zeven keer mee en het is de tweede keer dat ze winnen. Die wedstrijdjes zijn dus geen eendagsvlieg.

.

Wie echter wat verder zoekt op 'Book Cart Drill Team' op YouTube vindt nog tal van voorbeelden. Zoals deze van het King Library Book Cart Drill Team uit Californië die deze speciale act uitvoerde in de bibliotheek op voor St. Patrick's Day.

Zo, uw maandag kan niet meer stuk en u gaat weer met een glimlach aan het werk. 

Mag ik de KB en de VOB verder verzoeken dit programmaonderdeel voortaan te programmeren op het Nationale Bibliotheekcongres?

dinsdag 20 juni 2017

De Panama Papers van de bibliotheken? Zes observaties bij het Ecorysrapport over leenrecht


Op dit moment houdt de Tweede Kamer een mini-enquete over de Panama Papers. Een onderzoek naar ontwijking van belasting door allerlei handige constructies. Ook het bibliotheekwerk zou zo'n schandaal hebben volgens uitgevers en auteurs.  De kwestie: Bibliotheken zouden moedwillig allerlei nieuw constructies gebruiken als ruilbibliotheken en schoolbibliotheken om het leenrecht te ontduiken.

De kwestie werd een aantal jaren geleden aangezwengeld met de marktverkenning van de Stichting Leenrecht. Een auteur als Ted van Lieshout deed op zijn blog in 2016 ook een stevig duit in het zakje met de titel: 'de zaak van de in het niets oplossende leenrechtgelden' Het meest ronkende voorbeeld kwam wellicht van schrijfster Rian Visser die in de NRC onder de titel 'Stop de boekendief' onder andere schreef: 
"Helaas sluiten steeds meer gemeenten, gedwongen door bezuinigingen, hun bibliotheekfilialen en brengen de collecties in scholen onder. Leerlingen mogen de boeken vaak ook mee naar huis nemen en zo delen de scholen gratis boeken uit. Maar ze doen dit bijna allemaal zonder de makers te betalen. Educatieve instellingen, zoals basisscholen, middelbare scholen en universiteiten, zijn namelijk vrijgesteld van het betalen van uitleenvergoeding. Vroeger was dit een relatief kleine schadepost voor de makers, maar op het ogenblik zijn al 2.500 basisscholen aangesloten bij de Bibliotheek op school, die samen rond de twintig miljoen boeken uitlenen."
Twintig miljoen uitleningen zouden bibliotheken verdonkeremanen per jaar! 20.000.000! En daar maar geen leengeld over betalen! Forse beschuldigingen die onderbouwd werden met een schamele aanname uit het rapport van de stichting Leenrecht. Meer dan een snelle rekensom achterop de sigarenkist was het niet. En overigens: schoolbibliotheken vallen (in veel gevallen) onder een legale uitzondering van het leenrecht. 

Maar ondertussen was er voldoende rook gecreëerd om vuur te vermoeden en nam het ministerie van OCW begin 2016 het besluit op onderzoek te gaan. Dat onderzoek is er nu dus, ruim een jaar later. En de vraag is: Zijn het de Panama Papers?

Het bureau Ecorys kreeg van het ministerie opdracht om het te onderzoeken. Met 173 pagina's en de keuze  voor veel bureauonderzoek is het een prachtig college over leenrecht en statistiek geworden. Heel veel statistiek zelfs. De gemiddelde bibliotheekdirecteur en ook de gemiddelde auteur gaat al die tabellen niet meer doorgronden. Taaie kost dus.

Verder werd bij de onderzoeksvragen al redelijk richting gekozen waar gezocht moest worden. Kijk bijvoorbeeld even naar naar onderzoeksvraag 5:
"Waardoor wordt de daling in de afdracht van leengelden door bibliotheken veroorzaakt? Onderliggende vragen zijn: Kunnen de ontwikkelingen in het landschap, zoals het sluiten van vestigingen en het starten van andere en nieuwe(re) bibliotheekvormen (zoals dBos , de komst van alternatieve leenlocaties en vrijwilligersorganisaties), de ontwikkeling in leenvergoedingen verklaren? Zo ja, welk deel?"
Dat is niet echt een open vraag. Sommigen zouden zelfs zeggen dat het een doelredenering is.  Die deelvragen worden overigens uitstekend nagelopen maar Ecorys neemt niet heel veel ruimte om van de uitgestippelde paden af te wijken. Maar goed, daarover verderop meer.

Met zes observaties leid ik u langs de uitkomsten van het onderzoek en het voorstel van het ministerie. 


Observatie 1: De olifant in de kamer... waar dan?
De auteurs en de uitgevers hebben zich stevig ingegraven en Ecorys volgt met de hierboven genoemde deelvragen de richting waarin auteurs en uitgevers hebben gewezen. De olifant in de kamer wordt naar mijn gevoel grotendeels genegeerd. En die staat hierboven. Hier staat hoe leenrechtafdracht en de uitleningen zich hebben ontwikkeld sinds 1999.

In de onderzochte periode (en die is iets kleiner dan mijn grafiek hierboven) daalde de inkomsten van leenrecht met 34%. Dat is inderdaad een forse val. Leenrecht is 1:1 gekoppeld aan het aantal uitleningen. Minder uitleningen betekent minder leenrecht (behoudens inflatiecorrectie). Het aantal uitleningen daalde echter met 36%.  Met andere woorden de daling van de afdracht weerspiegelt grotendeels de daling in uitleningen.

Er is echter nog een tweede olifant in de kamer die niet benoemd wordt. En dat is de uitspraak van de rechter dat verlengingen niet meer onder de leenrechtafdracht vallen. Dat verklaart de sterke terugloop in 2013. Dit feit wordt niet benoemd. Een vergelijking op indexniveau (zoals hierboven) ontbreekt naar mijn gevoel echt in het rapport.  Want wie het zo naast elkaar ziet, heeft naar mijn gevoel ruim 90% van alle verklaringen te pakken. En dan had een onderzoek echt niet zo lang hoeven duren.

Maar goed, in de brief van de minister wordt dit overigens wel redelijk rechtgezet zullen we later zien.



Observatie 2: Complexe materie
Ik zei al dat het rapport een uitstekend college leenrecht is. Hierboven zo'n plaatje met een beslisboom of in een situatie vrijstelling op leenrecht geldt of niet. Eén verkeerde afslag en je interpreteert het leenrecht verkeerd en kunnen auteurs en uitgevers terecht hun beklag doen dat we dat zo slordig doen..

De Bibliotheek op school  vraagt al je kennis over het leenrecht. In veel gevallen val je onder de vrijstelling maar in een aantal gevallen ook niet. Op pagina 74, 75 en 76 (jawel daar zijn drie pagina's voor nodig) wordt uitgelegd welke varianten er zijn welke wel of niet onder leenrecht vallen.

Dat dit zo complex is, illustreert Ecorys met een enquete onder bibliotheekdirecteuren over leenrecht en schoolbibliotheken. Een soort leenrechtexamen. Lang niet alle vragen worden door de directeuren juist beantwoord: soms geeft men aan dat iets vergoedingsplichtig is terwijl dit niet zo is en andersom. Hier kan de sector echt nog in verbeteren maar eerlijk is eerlijk: de wetgeving is redelijk complex. Want zelfs ik kan bij de verschillende varianten nog weer uitzonderingen verzinnen waardoor je zelf maar weer moet interpreteren hoe het zit.

Observatie 3: Bibliotheken dragen vaker dan nodig leenrecht af in de schoolbibliotheek
De suggestie die door rechthebbenden is gewekt dat bibliotheken proberen stelselmatig leenrecht te ontduiken kan krachtig ontkend worden. Wie goed leest, ziet zelfs dat bibliotheken naar de letter van de wet te veel afdragen.

Ecorys heeft in 52 situaties van schoolbibliotheken onderzocht hoe het nou werkelijk zat. Was hier nou leenrecht verschuldigd of niet? En droeg de bibliotheek ook leenrecht af? Ecorys constateert dat in 31% van de gevallen leenrecht is verschuldigd en in 69% van de gevallen is geen leenrecht verschuldigd. Tot zover lekker overzichtelijk. Maar daarna begint het gedonder.

Wat van die 31% blijkt 15-18% wel leengeld af te dragen en 12-15% niet. Ongeveer de helft doet het dus goed en de andere helft niet. En jawel, hier ontduikt een deel van de bibliotheken het leenrecht.

Maar voordat u nu met zijn allen het boetekleed aantrekt als bibliotheken of de messen slijpt als rechthebbende is het goed om nog wat verder te kijken. Want van die 69% die niet hoeft te betalen.... blijkt 31% tot 36% wél te betalen! De andere helft - ook 31% tot 36% doet het hier wel goed. Kortom, hier betalen bibliotheken waar dat volgens de wet niet zou hoeven!

En omdat die groep die niet hoeft te betalen groter is dan de groep die wel zou moeten betalen maar het niet doet, zou je kunnen concluderen dat er een klein beetje te veel wordt betaald door bibliotheken voor de bibliotheek op school! Mijn conclusie is dat een aantal bibliotheken toch maar het zekere voor het onzekere heeft genomen en het heeft opgegeven voor leenrecht.

Observatie 4: Zijn 10 miljoen verplaatste uitleningen diefstal?
Ecorys gaat echter nog een stapje verder. Ze deden een statistische analyse - let op: dat is geen werkelijkheid maar een cijfermatige nabootsing hiervan - van mogelijk gemiste uitleningen in jeugdbibliotheken die nu in schoolbibliotheken zitten.

Her rapport schrijft:
"Wanneer de extra aan het “dBos” programma toegeschreven daling van het aantal jeugdboeken waarover leengeld is betaald, wordt opgeteld over de veranderjaren en de jaren daarna tot en met 2015, resulteert dat in een totale daling van 9,9 miljoen jeugdboeken. Deze 9,9 miljoen jeugdboeken is de meest waarschijnlijke totale “schadepost” voor auteurs (en andere rechthebbenden zoals vertalers, illustratoren en uitgevers) van het “dBos”-programma over de periode 2008-2015. Door de uitrol van dit programma loopt de jaarlijkse schadepost geleidelijk op, van bijna niets in 2008 tot circa vier miljoen jeugdboeken in 2015"
Hier beginnen we de Panama Papers te benaderen. Want hier komen twee weergaven van de werkelijkheid naar voren.

Bibliotheken zeggen: wij werken om goede redenen samen met scholen. Kinderen leren beter lezen en worden beter in taal. Bij-effect is dat we niet meer onder het leenrecht vallen.

De rechthebbenden redeneren anders: bibliotheken verplaatsen hun uitlening naar scholen om hun kosten te verlagen en wij hebben daarvan een schadepost.

Ik vraag u: welke versie van de werkelijkheid is waar? Ik weiger te geloven dat bibliotheken moedwillig vestigingen sloten om  onder het leenrecht uit te komen. De vestigingen zijn gesloten doordat gemeenten zwaar hebben bezuinigd. Daar hebben bibliotheken zwaar onder geleden: er zijn vele honderden bibliothecarissen zijn ontslagen in de afgelopen jaren.

En nu ik heb benoemd dat zoveel bibliothecarissen het onderspit hebben gedolven in de afgelopen jaren kom ik ook bij mijn volgende observatie: 

Observatie 5: Auteurs hebben minder gekregen van bibliotheken
Nou, genoeg gezeurd over ons. Ja, niet alleen honderden bibliothecarissen zijn hun baan kwijt, ook de auteurs hebben een flinke klap gemaakt in de crisis. Er is minder verkocht, er werden minder titels uitgegeven en ja, ook bibliotheken kochten minder als gevolg van gedaalde uitleen. En dankzij die gedaalde uitleen (en dat arrest over verlengingen) gingen ook de inkomsten van leenrecht nog eens omlaag. Gemiddeld zo'n € 775,- per jaar per auteur. En daar zit veel variatie in. Voor grote Nederlandse auteurs  kan dat oplopen tot duizenden euro's minder per jaar. Opgeteld bij die mindere verkoop zie je dat ook auteurs het niet makkelijk hebben. Net als bibliotheken moeten die soms naar een nieuw 'verdienmodel' zoals dat met een lelijk woord heet. Meer richting optredens, festivals en workshops. En dat is niet altijd waar een auteur voor koos, toen hij of zij als auteur begon. 

Observatie 6: Bibliotheken wees (nog) zorgvuldiger met uw cijfers
Ook het onderzoek van Ecorys geeft aan dat bibliotheken goed zijn met hun cijfers maar dat ze nog beter moeten worden. Zelf puzzelde ik de afgelopen maanden met de cijfers van bibliotheken uit het WOB-verzoek en ik zag daar zelf welke fouten er werden gemaakt bij het invullen door bibliotheken. Of welke gegevens gewoon niet werden aangeleverd. Die tijd is echt voorbij. Met de toegenomen transparantie klinkt de roep om spijkerharde en eenduidige cijfers over de hele sector. De tijd dat we ons nog discussie konden permitteren over de interpretatie van een definitie is voorbij. Hou er maar rekening mee dat alle cijfers van elke bibliotheek gewoon elk jaar openbaar worden en vergeleken kunnen worden. Dat leenrecht en CBS niet uit dezelfde bron putten is natuurlijk ook niet zo handig.

Reactie van de minister
De reactie van de minister op het onderzoek getuigt naar mijn mening wel van wijsheid.  In de brief die de minister meestuurt naar de kamer wordt kort samengevat waar het in zijn totaal om ging. 
  • Over de periode 2006-2015 is het aantal uitleningen gedaald van ongeveer 125 mln. naar ongeveer 80 mln.;
  • In dezelfde periode zijn de afdrachten van leengelden gedaald van circa €15 mln. naar circa € 11 mln.;
  • De daling is het grootst onder de uitleningen en afdrachten bij boeken voor volwassenen;
  • De gemiddelde inkomsten uit leenrechtvergoedingen waren voor rechthebbenden in 2014 op jaarbasis in reële termen € 775 lager dan in 2006;
  • Van de daling van leenrechtplichtige uitleningen van jeugdboeken is over de gehele onderzochte periode een aantal van circa 10 mln. toe te schrijven aan het ontstaan van bibliotheken op school;
  • Er zijn verschillen tussen de uitleendata van het CBS en de Stichting Leenrecht. Het rapport beschrijft een aantal factoren dat de verschillen voor een belangrijk deel verklaart.
Zelfs het woordje 'schadepost' is bij de 10 miljoen uitleningen op scholen keurig uitgegumd. De minister geeft aan dat het goed zou zijn dat de sector de cijfers verbetert waarbij het zojuist herstartte datawarehouse goede diensten zou kunnen bewijzen. Bibliotheken kunnen verwachten dat steviger ingezoomd zal worden op de uitleningen op scholen en die uit te splitsen in uitleningen waar wel of niet een afdracht voor nodig is.

Het is goed dat de minister - als wetgever en dus verantwoordelijk voor de regels van het leenrecht - met alle partijen in gesprek blijft. En goed dat het initiatief is genomen tot dit onderzoek. Er zijn geen Panama Papers en geen Bermudadriehoek waar geld in verdwijnt.

Samen voor lezen!
Tot slot: Bibliotheken, uitgevers en auteurs hebben een gezamenlijk belang: lekker veel lezen! Voor ons alle drie zijn financiële marges in de crisis veel kleiner geworden. Wij hebben honderden collega's verloren tijdens de bezuinigingen. U verloor omzet en leenrecht. Laten we elkaar niet de maat nemen maar de hand reiken . Kijken hoe we samen nieuwe wegen kunnen vinden.

Samen met de minister kijken hoe we het moderne lezen weer flink op de agenda kunnen krijgen. Zorgen dat de koek weer groter wordt in plaats van vechten over hoe die kleine koek verdeeld wordt. Elke uitnodiging op dit vlak neem ik van harte - en zonder kosten - aan.

Lees hier het onderzoek en de brief van de minster.

donderdag 15 juni 2017

Meer dan 1.000 blogs, 25 jaar aan het werk voor bibliotheken en Van Swelmen krijgt zijn eigen boek!

Het afgelopen jaar schreef ik mijn 1.000e blog. De afgelopen maand was ik 25 jaar aan het werk voor openbare bibliotheken. Begonnen als broekie van 21. Om die twee heugelijke feiten te vieren, geef ik een boekje uit met de columns van Van Swelmen. En zoals Van Swelmen zou zeggen: 'Bestel me!' Want voor € 9,50 is die bundel voor u, thuisgestuurd en wel! Hieronder vind je het bestelformulier.

Van Swelmen
Tja, Van Swelmen..... Als u al wat vaker artikelen hier leest bent u hem al eens tegengekomen: De heer Van Swelmen dwingt om een positie te kiezen, die geen weldenkend mens kiest. Tenminste, op het eerste gezicht.

Van alle bibliotheekdirecteuren is de heer Van Swelmen  ‘by far’ de meest erudiete. Als directeur van de bibliotheek van Oppendam houdt hij met regelmaat collega’s de spiegel voor. Over welk onderwerp het ook gaat: Van Swelmen weet het beter.  En hij weet ook altijd een insteek te kiezen die geen enkele collega aandurft.

Of het nu gaat om contributietarieven, boetevrije bibliotheken, de participatiesamenleving of de digitale bibliotheek: Van Swelmen weet raad!

Er zijn dan ook stemmen die fluisteren dat het niet anders kan dan dat Van Swelmen ooit  de premier van dit land gaat worden.  Wij geloven dat eerlijk gezegd ook.

De man die durfde te fuseren met de Koninklijke Bibliotheek, die de Nationale BibliotheekLoterij introduceerde en  de enige bibliotheekdirecteur die voor komt rijden met een Maserati.
Van Swelmen is uw man!

Aldus de tekst op de achterflap. Wij durven hier ook wel te stellen dat dit het de facto handboek is voor de moderne Nederlandse bibliotheekdirecteur.

De lach in een serieuze wereld
De artikelen op mijn website zijn vaak serieus. Ik probeer iets voor het voetlicht te krijgen. En daarbij komt: bibliotheekwerk is ook een serieuze branche. Iemand zei: 'iets simpel in deze branche is een hele opgave'.  Laat Van Swelmen daar nou een held in zijn. De erudiete directeur die ons een spiegel voorhoudt en die ons om onszelf laat lachen.

Na die meer dan 1.000 blogartikelen was het tijd om eens wat op papier te gaan doen. Daar heb ik lang over nagedacht en met velen over gesproken. Het valt je dan pas op hoeveel je geschreven hebt in negen jaar tijd! Na alle omzwervingen kwam ik toch uit op een eenvoudige bundeling van Van Swelmen. De man die ons altijd laat inzien dat wie langdurig wil investeren in vooruitgang, af en toe om zichzelf moet kunnen lachen om weer door te kunnen.

Wie zijn relativeringsvermogen en humor verliest, verliest uiteindelijk zijn eigen energie.

Van Swelmen op uw personeelsbijeekomst?
Iets waar ik nog mee speel is om met Van Swelmen nog op toernee te gaan. Volgens mij leent hij zich prima voor een lichtvoetige invulling van belangrijke thema's in bibliotheekwerk. Als u denkt: dat durf ik wel aan, neem dan eens contact met me op.

Dank, dank, dank
Voordat u nu allemaal die bundel bestelt:dank voor jullie jarenlange trouw in het lezen van alle artikelen, het reageren en het aandragen van tips. Door de jaren heen bleek dit blog van meer en meer waarde voor mij.  Ik kijk uit naar het vervolg: er ligt een mooie toekomst voor bibliotheken, er is veel werk te verzetten en last but least: Van Swelmen zal ons blijven volgen!

Dus hup: druk op die bestelknop!

   

maandag 12 juni 2017

Gemeente sluit alle loketten in 2019... en dan?


De gemeente Hollands Kroon in de kop van Noord-Holland is voornemens om per 2019 alle gemeenteloketten te sluiten. Burgers moeten alles zelf digitaal regelen en paspoort en de geboorteaangifte worden gewoon thuisbezorgd.

Meeste vooruitstrevende gemeente
Dit opmerkelijke bericht las ik afgelopen week in Binnenlands Bestuur die bezig zijn met een serie over de deze bijzondere Noord-Hollandse gemeente. Want Hollands Kroon bestempelt zichzelf als meest vooruitstrevende gemeente van Nederland. Bekijk maar eens het bijgaande filmpje. Het is wel opvallend want Hollands Kroon is geen grote stad, is niet een high-tech-omgeving, het bestaat vooral uit kleinere dorpen en hele gewone Nederlanders.

Iedereen kan dit
De visie op de gemeentelijke dienstverlening, ziet er volgen Binnenlands Bestuur als volgt uit:
Met ‘slechts’ ruim 47.000 inwoners en kernen verspreid over alle uithoeken van het gebied vraagt dat nogal wat van de dienstverlening. Hollands Kroon zet daarom vol in op ‘digitaal’ en hanteert het principe ‘click, call, face’. Dat houdt in: zoveel mogelijk online, daarna telefonisch en als dat niet lukt volgt een persoonlijk gesprek bij de mensen thuis. Maatwerk is volgens Hollands Kroon essentieel om alle inwoners van de gemeente te kunnen bedienen
Uiteraard wordt de vraag gesteld: 'Kan iedereen dit wel? Je gaat toch niet al die 70-plussers zo helpen? Daarop antwoordt de gemeente:
’ Uit onderzoek van de gemeente zelf blijkt dat maar liefst 95 tot 98 procent van de inwoners mee kan gaan in de digitale ontwikkelingen. ‘Wij horen vaak: “Je kunt toch niet van 70-plussers verlangen dat ze een nieuw rijbewijs via de website aanvragen?”’, zegt Strooper. ‘Maar in de praktijk blijken de meeste mensen heel zelfredzaam. Als ze zelf niet weten hoe het moet, hebben ze vaak wel een bekende met een tablet die ze kan helpen.’

Kan iedereen dat?
Tja, de vraag is of dat zo is. Volgens de monitor Waarstaatjegemeente.nl heeft de gemeente Hollands Kroon - gewoon - 11-13% laaggeletterden. Dat 95-98% zo maar alles digitaal kan afhandelen betwijfel ik. Dat er allerlei hulpstructuren zijn waarmee je dat op dat peil kunt brengen, geloof ik weer wel.

Een rol voor de bibliotheek?
De bibliotheek zou daar rustig een rol in kunnen spelen. Vaak op veel plekken aanwezig, vaak met een cursusaanbod of spreekuur en met deskundig personeel en enthousiaste vrijwilligers.

Hollands Kroon is wellicht een enthousiaste gemeente die met lef haar dienstverlening anders vormgeeft, maar het is geen bijzondere gemeente. Wat in Hollands Kroon kan, kan ook op andere plekken. En ik denk dat als Hollands Kroon in 2019 de loketten sluit en er breekt geen opstand uit, dat dan veel gemeenten in Nederland dat voorbeeld gaan volgen.

Gemeenten, belastingdienst, UWV, SVB, allemaal trekken ze zich terug. Kantoren sluiten en het menselijk contact wordt door veel mensen gemist.

De fysieke beschikbaarheid van bibliotheken blijkt steeds vaker een voordeel dan een nadeel te worden. Het organiseren van hulp waarbij de combinatie van techniek, professionals en burgerkracht gecombineerd wordt, kon wel eens de essentiële hulpstructuur van de samenleving worden. Saillant detail is dan weer wel dat juist in de gemeente Hollands Kroon ook veel vestigingen verdwenen zijn van de bibliotheek. Ik zeg het maar vast, voordat u dat gras voor mijn voeten wegmaait. Aan de andere kant, deze functie is natuurlijk ook vorm te geven zonder eigen bibliotheekgebouwen.

En ik hoor u denken: moeten wij dan alles maar opvangen wat anderen laten liggen?
Dat is de vraag. Alle organisaties die deze strategie volgen, snijden stevig in hun kosten door deze  digitalisering. Dat bibliotheken dit soort taken voor nop oppakken lijkt me dus niet nodig. Noem het flankerend beleid van de digitale overheid.

zaterdag 3 juni 2017

Boetebarometer juni 2017 : 34% van Nederland leent boetevrij (op één of andere manier)!


Laatste update: 3 juni  2017

Op 9 januari 2017 publiceerde ik voor het eerst een overzicht over boetevrije bibliotheken. Ik besloot toen om een boetebarometer van Nederland bij te houden en die regelmatig te updaten. Onlangs belde het Algemeen Dagblad voor een artikel. Een goede reden om de update maar eens te maken.




Actuele stand
Op dit moment kent 34% van de inwoners een vorm van boetevrij lenen. Deze inwoners zitten bij 35% van de gemeenten en bij 21% van de bibliotheekstichtingen. Daaruit valt af te leiden dat er meer grote bibliotheekstichtingen boetevrij zijn dan kleine.

Wie echter kijkt naar wie geheel boetevrij is en wie gedeeltelijk, ziet weer een omgekeerd beeld: het zijn vooral de kleine stichtingen die geheel boetevrij worden terwijl de hele grote (vooralsnog) gedeeltelijk boetevrij zijn.

Verder is te zien op de landkaart dat een aantal provincies die een gezamenlijk abonnementenbeleid voert nog relatief achter blijft: Drenthe, Overijssel en Zeeland. Maar zodra deze overstappen op boetevrij zal dit dus ook met een hele provincie tegelijk zijn.  Groningen is daar een positieve uitzondering.


In 2022 laatste boete in bibliotheken?
Hoe lang zou het duren voor alle bibliotheken de boetes hebben afgeschaft. In 2013 was het BiblioPlus die een pilot deed en 2014 waren BiblioPlus en de bibliotheek Rivierenland de eerste twee bibliotheken. In drie jaar tijd is meer dan 30% van de bibliotheken overgegaan op een vorm van boetevrij lenen waarvan mijn schatting is dat de helft hiervan in het laatste jaar is overgegaan. Zo'n 15% van de bibliotheken stapt dus nu elk jaar over naar boetevrij. Als we nu op 35% zitten hebben we dus nog zo'n vijf jaar te gaan met dit tempo. Lijkt mee een reële schatting.

Verschillen ten opzichte van januari 2017
Meestal voeren bibliotheken abonnementswijzigingen door per 1 januari van het jaar. Ten opzichte van de update van januari heb ik nog drie wijzigingen ontdekt. De bibliotheek Theek 5 (Oosterhout en omgeving),  de Bibliotheek Lek en IJssel (m.u.v. gemeente Houten) en de Rozet Arnhem. Deze laatste was per 1 januari al over maar die had ik gewoon gemist.

Opmerkingen, wijzigingen, 
Een fout is in dit soort overzichten zo gemaakt. Mocht u die zien of mocht wijzigingen of opmerkingen willen doorgeven dan kun je die aan mij doorgeven: mark.deckers-at-rijnbrink.nl of via het opmerkingenveld onder dit bericht.

Wie interesse heeft in mijn actuele excel-bestand met alle onderzoeksgegevens kan deze ook bij mij opvragen.

woensdag 31 mei 2017

Fuck the system!


Hoe lang werken wij nu al met de 'sociale media'? Op een aantal platforms zit ik al zeker tien jaar. Linkedin stuurde me deze week een berichtje. Zo'n notificatie die je wel vaker krijgt: weet je wie er allemaal een andere baan heeft, weet je wie er allemaal naar jouw profiel kijkt, weet je wie is er jarig? Maar dit keer kreeg ik een berichtje: 'weet je van wie je het eerste contact was op Linkedin?' En daaronder twee foto's van bekenden.

Ik schrok. Beiden waren namelijk al overleden.  Hoe goed de algoritmes ook zijn, tegen de dood zijn ze blijkbaar niet bestand. Steeds meer gebruikers eindigen als 'dode link'. En dat terwijl ze alles van ons weten: waar we zitten, wat we doen en wie onze vrienden zijn. Maar niet dat we al onder de groene zoden zitten. En zelfs daar laten de sociale media ons dus niet met rust.

Niet veel later krijg ik een ander berichtje van een contact van Linkedin. Hij vraagt:Welke van jouw ‘Uitgelichte vaardigheden’ wil je dat ik van jou onderschrijf op jouw LinkedIn profiel? Hij biedt aan mijn profiel te pimpen met vaardigheden die ik zelf kies. Voor wat hoort wat: Want even verderop vraagt hij mij om hem ondersteunen op vijf door hem benoemde vaardigheden. 

Het voelt dubbel. Ik moet wel lachen dat hij het systeem te slim af wil zijn. Aan de andere kant: hoe gepoetst en kunstmatig is deze wereld? Wat moet je doen in een wereld van gekochte likes, betaalde reviews en gesponsorde vlogs? Meedoen of weerstand bieden?

Het omzeilen van het algoritme wordt ooit nog een daad van verzet: Fuck the system.

dinsdag 23 mei 2017

Waar komen wij elkaar nog tegen in de samenleving?


Een weekendje Antwerpen. Je plant wat dingen. Maar de mooiste dingen zijn toch vaak de zaken die je plotseling overkomen. Het is zaterdagavond.  Bijna middernacht.  Het concert is afgelopen en we lopen terug richting binnenstad. De weg is versperd.

Wat is er gebeurd? Wat is er aan de gang? Het lijkt wel een soort optocht. Opeens herinneren we de tribune en tentjes die we zagen staan toen we richting het concert gingen.


We raken aan de praat met twee politieagenten waarvan er één en dikke sigaar rookt. Op zaterdagnacht mag dat. Ze leggen ons uit dat we kijken naar een kunstwerk. Een parade met 1.000 Antwerpenaren. De kunstenaar - Thomas Verstraeten - wil de diversiteit van Antwerpen laten zien door 1.000 burgers op te delen in 50 groepen. 50 groepen met mensen die iets gemeen hebben. We zien stratenvegers, mensen met een rollator, wegwerkers, filerijders, bakfietsmoeders, dames met een herenracefiets, directeuren, gekleurde jongens die voetballen en mannen met een dikke auto (die hun asbak leeggooien).


Verstraeten wil laten zien dat de stad al veel diverser is dan wij denken. Ja, wij denken in hokjes. Hokjes met vooroordelen. Het liefst vooroordelen van goed en kwaad. Uiteindelijk lopen we allemaal door dezelfde stad. En juist door kenmerken te nemen die soms verder van de segregatie af  staan, hoe we dat verhaal soms zelf invullen. 

Terwijl je naar de groepen kijkt, krijg je je eigen verhaal. Bij de groep met gelukkige gezinnen, lopen de gezinnetjes allemaal mooi bij elkaar. Er is slechts één iemand die alleen loopt. Waarom vraagt iedereen die toekijkt zich af. En allemaal maken we ons eigen verhaal. 


De metafoor die deze kunstenaar gebruikt is ijzersterk. Met deze parade houdt hij ons een spiegel voor. Over hoe uniek ieder mens is en dat ondanks of juist dankzij al die verschillen dat samenleven zo kleurrijk kan zijn. 

Twee dagen later vindt in Manchester een aanslag plaats. Eén individu treft, door zichzelf op te blazen, vele jonge levens. De aanslag wordt opgeëist door IS. En ik voel hoe deze boodschap weer polariseert. Het doel is om de samenleving te ontwrichten. Als de kunstenaar zaterdagnacht iets liet zien, is het wel hoeveel kracht er zit in onze diverse samenleving.

Waar komen wij elkaar nog tegen?
Tegelijkertijd laat het kunstwerk zien dat het niet vanzelfsprekend is dat groepen onderling verbonden zijn en juist die verbondenheid is nodig om vooroordelen weg te nemen en samenleven mogelijk te maken. Waar komen jong en oud, arm en rijk, autochtoon en allochtoon over de vloer. Waar kunnen ze elkaar ontmoeten?

Op dezelfde dag liep ik even de hoofdvestiging binnen van de Antwerpse bibliotheek: Permeke. Een bibliotheek die op een plek is gebouwd op een plek die wij in Nederland een krachtwijk noemen. De bibliotheek zit stampvol. Overal wordt geleerd en zitten mensen in de boeken. Alle pc's zijn bezet. Ik tel minstens die groepjes die bezig zijn met taalles en de studiezaal zit afgeladen vol. Vol inderdaad met arm, rijk, autochtoon en allochtoon, jong en oud.  Ze zitten allemaal door elkaar. 

Integratie is belangrijker dan segmentatie
Thomas Verstraeten deelt de wereld op in bizarre groepen. Onze marketingdeskundigen segmenteren onze klanten: dynamische gezinnen, welvarende genieters, traditionele gezinnen..... Ik snap dat we het doen. Maar juist de verbindingen tussen deze groepen, konden wel eens belangrijker zijn. 

Misschien is integratie voor bibliotheken wel een belangrijker thema dan segmentatie.

dinsdag 16 mei 2017

De Liedjeskast: Zingend Nederlands leren met Frans Duijts, Guus Meeuwis, Bennie Jolink en Brigitte Kaandorp


Gisteravond was ik uitgenodigd bij een geweldig initiatief: de lancering van De Liedjeskast van Oefenen.nl. De Liedjeskast is een taalprogramma waar je zingend Nederlands leert. En dat samen met allerlei topartiesten als Frans Duijts, Guus Meeuwis en Bennie Jolink en nog vele andere. Zingend de taal leren. Ik schreef er al wel eens eerder over onder de titel 'Zing Nederlands met me', een programma dat thans langs vele steden in Nederland trekt.

De Liedjeskast
De Liedjeskast is een taalprogramma van Oefenen.nl dat is opgezet door taaldocent Marjan Suilen, levenspartner van de artiest Gé Reinders. Marjan gaf al jaren Nederlandse les aan volwassenen en ze merkte dat lesstof telkens weer wegzakte. Taalregels die voor de vakantie waren geleerd, waren na de vakantie weer weeg. Ze bedacht daarvoor twee oplossingen. De eerste wat een plaat waarop kasten stonden waarin de taalregels stonden. In verschillende kasten waren overzichtelijk alle taalregels nog eens te zien. En bij elke kast kwam een liedje om de regel nog eens uit te leggen. En dat was ook het moment dat Gé Reinders om de hoek kwam kijken.

Met de gedachte: 'daar zou je wat meer mee moeten doen', klopten ze aan bij de Stichting ABC, de stichting van en voor laaggeletterden. De Stichting ABC verwees door naar expertisecentrum Oefenen.nl. Daar groeide het idee verder: kun je meerdere bekende Nederlanders vinden die mee willen doen, kun je financiering vinden voor dit project  en hoe moet het er verder uit zien. Een zoekproces dat alles bij elkaar zo'n zes jaar in beslag nam. Over lange adem gesproken.

Ondertussen verfijnde Marjan haar Liedjeskast en de liedjes die erbij hoorden. Soms bleken cursisten de liedjes toch niet goed te begrijpen en werd de tekst weer aangepast.

Het programma
Het programma 'De Liedjeskast is voor iedereen gratis te volgen via Oefenen.nl. Taalhuizen en bibliotheken kunnen het programma prima inzetten in allerlei cursussen of maatjesprojecten. Via de licentie van Oefenen.nl (die bibliotheken hebben) kun je ook een handleiding, oefenbladen, de tekst van ieder liedje en ook de bladmuziek gebruiken. Vooral dat laatste lijkt me nog allerlei leuke opties te bieden voor een taalfestival bijvoorbeeld. Het oefenboekje en de CD zijn ook los te bestellen.

Ik heb een deel van het programma van De Liedjeskast gevolgd en ik merkte zelf weer hoeveel regels onze taal heeft die ik eigenlijk automatisch toepas. Weet u nog wat korte, lange en duo-klinkers zijn en wat daar allemaal van afhangt? Voor mij weer een eye-opener waar je tegen aanloopt als je de Nederlandse taal machtig probeert te worden en dat dat nog geen eenvoudige klus is. Maar De Liedjeskast is een mooie speelse manier om dat te doen. De animaties en de oefeningen zitten - zoals altijd - weer slim in elkaar en bouwen heel goed op.



Ambassadeurs
Slim aan het concept van de Liedjeskast is ook dat bekende Nederlanders zich verbinden aan dit thema. Een juist ook volkszangers als Guus Meeuwis, Frans Duijts en Bennie Jolink die onder hun fans ongetwijfeld een schare (autochtone) laaggeletterden zullen kennen. Een groep die vaak niet makkelijk te bereiken is. Fantastisch dat al deze mensen zich daar zo voor inzetten.

Gaat u vooral oefenen(.nl)
Bibliotheekdirecteuren of -medewerkers die Oefenen.nl nog nooit hebben gezien moeten nu toch echt even gaan kijken. En wie het al wel kende: verrijk je ook met deze methode.

Als u dat ondertussen doet, druk ik de CD nog even in de speler en zing nog even mee met mijn favoriet: 'de voltooide tijd' van Lange Frans. Complimenten voor Marjan Suilen en Gé Reinders en aan het kleine team van Oefenen.nl voor weer een mooie productie.

maandag 8 mei 2017

Zeven observaties bij de voortgang van het Vlaamse bibliotheeksysteem

De afgelopen week woonde ik  in Brussel een informatiesessie bij van de Vlaamse bibliotheken. De Vlamingen, ik heb er al vaak over geschreven, zijn bescheiden maar maken ondertussen vele meters. Met het onderzoek naar een Vlaams bibliotheeksysteem zitten zij op dit moment in een fase die ongeveer één tot twee jaar voor ligt op de Nederlandse situatie. En daarmee is Vlaanderen zeer interessant om goed te volgen.

En zo zat ik temidden van bijna 100 Vlaamse bibliotheekcollega's te luisteren naar de voortgang. Ik geef u een paar van mijn observaties van die bijeenkomst.

Observatie 1: Stevige aanbesteding
De Vlamingen zitten inmiddels ver in hun aanbesteding. Uiterlijk 15 mei moeten leveranciers hun offertes inleveren. Dan volgen presentaties door de leveranciers en eind juli moet de beslissing zijn gevallen. Als alles meezit gaan de Vlamingen dus in 2018 starten met de migratie. Kijk, daar wordt stevig doorgepakt!

De aanbesteding is overigens gebaseerd op een zogeheten 'Bestek'. In Nederland zouden we dat het Programma van Eisen noemen of het aanbestedingsdocument noemen. Dat document vindt u op deze keurige pagina, net als veel andere interessante informatie.  Het 'bestek' bevat bijvoorbeeld een vrij complete beschrijving van wat een bibliotheeksysteem allemaal moet kunnen: hoe je moet kunnen uitlenen, hoe een lid moet kunnen inschrijven, hoe je titel- of exemplaargegevens muteert maar ook wordt gevraagd naar beschikbare helpdesk en regelingen rond intellectueel eigendom. Het is een document wat ons in Nederland, als wij ook verder kunnen, nog veel van over kunnen nemen. Daar is echt al heel veel denkwerk verricht. Leveranciers zullen echt een tijdje zoet zijn om dit allemaal goed aan te leveren.

Er zijn vijf partijen die ene offerte in deze gunningsfase kunnen aanbieden. Dat zijn:
  • Brocade/Cipal
  • Infor samen Cevi
  • Ex Libris samen met KU Leuven
  • OCLC met HKA
  • Systematic

Deze vijf kwamen uit een eerdere selectiefase waarin men al moest bewijzen dat men deze klus aan zou kunnen en men een deugdelijk product had dat op hoofdlijnen zou moeten kunnen functioneren.

Observatie 2: Maak onderscheid tussen operationeel en innovatie
Het Vlaams Bibliotheeksysteem maakt onderscheid tussen wat een systeem moet kunnen vanaf de eerste dag  dat het operationeel is wat de ontwikkelagenda is voor de komende jaren. Die ontwikkelagenda is ondergebracht in tien projecten. Die projecten zijn echt superconcreet. Daar kunnen wij in Nederland nog wel wat van leren. Dat heeft ook te maken met het feit dat het Vlaams Bibliotheeksysteem plotseling geen rekening meer hoeft te houden met allerlei verschillende systemen. Het gaat niet meer over koppelen maar over ontwikkeling binnen het systeem.

Projecten in de doorontwikkeling zijn bijvoorbeeld een nieuwe doorontwikkeling op de frontend, een API ter vervanging van het SIP-protocol en de inrichting van de statistiekmodule.

Een ander onderwerp dat ik er graag even uitlicht is  de koppeling met de basisregistratie door de overheid. De Vlaamse bibliotheken maken onderdeel uit van de lokale overheid. Een koppeling met de Gemeentelijke BasisAdministratie (het heet in Vlaanderen het Rijksregister) ligt voor de hand. Als je een lid inschrijft kun je dan automatisch de gegevens overhalen van deze burger. Ook tussentijdse wijzigingen in de GBA zouden op termijn dan doorgegeven kunnen worden. Dit gaat via een koppeling met het platform Magda. Deze koppeling wordt nog niet verwacht bij de oplevering van het Vlaamse systeem maar zeker op niet al te lange termijn beschikbaar komen. 




Observatie 3: Over de kracht van standaardiseren
In het haalbaarheidsonderzoek dat in Vlaanderen is uitgevoerd was al geconstateerd dat het nodig zou zijn om een aantal zaken nog verder te standaardiseren. Een deel van die uitkomsten werd gedeeld op deze bijeenkomst maar ook concreet gemaakt. Zo komt er een standaardlijst met abonnementen die een bibliotheek kan aanbieden. Dat zullen er enkele tientallen zijn en bibliotheek kan zelf bepalen welke echt worden aangeboden aan publiek. De prijs van elk abonnement kan de lokale bibliotheek zelf vaststellen. Het is een standaardisatie die ook in de Nederlandse projectgroep voorbij is gekomen en wellicht ook voorgesteld zal worden. 

Verder werd het proces van inschrijven van leners beschreven en daar werd plotseling zichtbaar hoe handig het is als je maar één lenersbestand hebt. 1 op de 7 inwoners verhuist elk jaar. Soms buiten de eigen gemeente. Hoe handig zou het zijn dat die gewoon 'meeverhuist' naar de volgende bibliotheek. 

Ook werd aangegeven hoe je mededelingen over een lener die ook buiten de eigen bibliotheek leent, zou kunnen doorzetten naar andere bibliotheken of naar het hele netwerk. 

Maar ook bijvoorbeeld een standaardlijst voor de kasverkoop in bibliotheken. Die wordt nu ook door elke bibliotheek apart ingevuld. Nou ja, een hoop kleine dingen dus waar veel mensen op veel plekken toch druk mee zijn. 

Observatie 4: Eén zoekinterface 
Geen onderdeel van de aanbesteding of het Vlaamse Bibliotheeksysteem maar hij kwam toch een aantal keer voorbij: alle Vlaamse bibliotheken gebruiken dezelfde zoekinterface. En dat is eigenlijk toch wel verrekte handig. Want die zoekinterface moet straks gekoppeld worden met het Vlaamse bibliotheeksysteem. En als dat allemaal verschillende leveranciers zijn, krijg je het daar nog knap druk mee. De aquabrowser vervult in Vlaanderen zowel de rol van index als van zoekinterface. De interface is lokaal instelbaar maar alle koppelingen zijn uniform en wijzigingen zijn daardoor voor alle bibliotheken door te voeren. 

In Nederland hebben we wel de index landelijk beschikbaar (NBC+) maar niet de zoekinterface. Als Nederland echt werk wil maken van een landelijk bibliotheeksysteem dan zou ik er een groot voorstander van zijn om ook die zoekinterface te standaardiseren. 


Observatie 6: Hoe de catalogus verdween uit Vlaanderen
Over indexen gesproken. In de aanbesteding wordt ook aangegeven hoe men om wil gaan met de OpenVlacc (ongeveer de NBC+ van Vlaanderen). Het eengemaakt bibliotheeksysteem zal in de beginfase nog kopiëren uit het OpenVlacc. Maar op termijn zal men de OpenVlacc en de titelindex uit het landelijk bibliotheeksysteem in elkaar schuiven. En daarmee verdwijnt in feite de lokale catalogus uit Vlaanderen. En dat is wel bijzonder want in Vlaanderen maakt men nog veel meer werk van catalogiseren. Dat komt omdat men veel minder kan terugvallen op het werk dat in Nederland door de NBD wordt gedaan. In Nederland zien we zelf bijna niet meer hoe efficiënt we dat hebben geregeld. 

Observatie 7: Het gaat niet over de prijs
Tot slot: het gaat in Vlaanderen niet over de prijs van het systeem. Veel gesprekken in Nederland gaan daar wel over. Hetgeen uiteraard het vooroordeel bevestigd dat wij op de penning zijn in Nederland. Dat het daar in Vlaanderen minder over gaat is dat de budgetten van de provincies (die tot nu tot het overgrote deel van de kosten betaalde) worden overgeheveld naar Vlaams niveau. De rekening zal dus wellicht voor het overgrote deel bij Cultuurconnect terecht komen. Nu waren niet alle Vlaamse bibliotheken aangesloten bij die provinciale systemen dus daar zal nog wel iets voor verzonnen zijn, maar in grote lijnen ligt het wel zo.

Er zijn in Nederland ook wel eens mensen geweest die zeiden dat dit geld maar naar het niveau van de KB moest worden getild. Net zoals bij de ebooks is gebeurd met een uitname uit het gemeentefonds. Maar anders dan bij ebooks is er geen standaardbedrag in lokale of provinciale begrotingen te vinden dat gecentraliseerd kan worden. En aangezien het ook niet een directe taak is voor de KB in de WSOB zie ik dat ook nog niet gebeuren. Wie echter de Vlamingen bezig ziet, zal niet kunnen ontkennen dat één bibliotheeksysteem het werk van de KB voor de digitale bibliotheek toch wel eenvoudiger zou maken.

Tot slot: Wat de Vlamingen nog kunnen leren van de Nederlanders
Wij kunnen veel leren van de Vlamingen. Ze flikken dit toch maar mooi en zijn ondertussen gewoon uit de startblokken. Petje af dus voor het team van Johan Mijs. Toch zijn er nog wel een aantal zaken die de Vlamingen weer van ons kunnen leren.

Eén van de zaken die mij opviel is dat het collectie- en catalogiseerproces in Vlaanderen veel minder is gestandardiseerd dan in Nederland. Door de titelaanlevering door de NBD zijn de cataloguswerkzaamheden in Nederland tot een minimum beperkt en variëren we ook nauwelijks meer met alternatieve plaatsingen. Ook het werken met centraal collectioneren is in Nederland eerder regel dan uitzondering. In Vlaanderen staat dat echt in de kinderschoenen.

Tot slot viel mij op dat veel van de verbeteringen in de projecten worden gezocht binnen het bibliotheeksysteem terwijl we in Nederland daar toch al veel meer om heen durven te programmeren. Ik ben er zelf nog niet helemaal uit wat nu beter is. Ik zie het pragmatisme en tempo van de Vlamingen. En ik zie het principiële en de hang naar autonomie over eigen systemen in Nederland.

Het was me een genoegen zo tussen honderd vakgenoten in Vlaanderen te zitten. Collega's waar we in Nederland nog veel plezier van kunnen hebben.

Dank aan u allen daar voor wat u mij leerde en graag tot een volgende keer!

Wie de presentaties van deze bijeenkomst wil zien, kan deze hier vinden.